الەم حالقىن ابىگەرگە تۇسىرگەن COVID-19 پاندەمياسى كوپشىلىككە ساباق بولدى. ولاي دەيتىنىمىز, قىسىلتاياڭ شاقتا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنان باستاپ, وزگە دە جەتەكشى سالالاردىڭ تۇراقتىلىعى, باسەكەگە قابىلەتى سىنالدى. «QazBioPharm» ۇلتتىق حولدينگىنىڭ باستاماسىمەن استانادا وتكەن «پاندەميا ساباقتارى: قازاقستان تاجىريبەسى» حالىقارالىق فورۋمىندا پاندەميا كەزىندە جۇمىلا ارەكەت ەتكەن عالىمدار, مەملەكەتتىك ورگاننىڭ جانە بيزنەس سەكتوردىڭ وكىلدەرى, سالاداعى وزەكتى ماسەلەلەردى تالقىلادى.
فورۋمعا 10-نان اسا شەتەل عالىمدارى, ساراپشىلار كەلدى. عالىمدار كوروناۆيرۋس پاندەمياسى كەزىندە قابىلدانعان شارالارعا ءجىتى توقتالىپ, سول تۇستا قابىلدانعان شارالار نەگىزىندە تاجىريبە الماستى. ايتا كەتۋ كەرەك, وسىعان دەيىن حالىقارالىق ساراپشىلار پاندەميا كەزىندەگى ەل مەديتسيناسىنىڭ تاجىريبەسىن, تيىمدىلىگىن اتاعان ەدى. ەندى, مىنە, اراعا بىرنەشە جىل سالىپ, قابىلدانعان شەشىمدەر, عالىمداردىڭ, دارىگەرلەردىڭ ەڭبەگى فورۋمدا قايتا قاۋزالدى. وسى كۇنى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى كۇنسۇلۋ زاكاريانىڭ يدەياسىمەن جارىققا شىققان «QazVac: تايتالاس» دەرەكتى پۋبليتسيستيكالىق كىتابىنىڭ تۇساۋى كەسىلدى. كىتاپ پاندەميا كەزىندە وتاندىق ۆاكتسينا شىعارعان قازاق عالىمدارىنا ارنالعان. وسى كىتاپتى قولعا العان وقىرمان ۆاكتسينانىڭ ماڭىزىن, قالاي جاسالعانىن, بۇل جولدا عالىمداردىڭ قانداي كەدەرگىلەرگە تاپ كەلىپ, ۆاكتسينا شىعاراتىن وتاندىق زاۋىت قالاي سالىنعانىن بىلە الادى. كىتاپتى ازىرلەۋشى توپ ۆاكتسينا جاساۋعا قاتىسقان عالىمداردىڭ وزىمەن جەكە كەزدەسىپ, وسى سۇراقتاردىڭ جاۋابىن وقىرمانعا ۇسىنىپ وتىر. كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەر سالتاناتىندا كۇنسۇلۋ زاكاريا كىتاپتىڭ مازمۇنىنا از-كەم توقتالىپ, عالىمدارعا العىس ايتتى.
– شەكارا جابىق, ۆاكتسينا جاساۋعا قاجەتتى زاتتار, قۇرال-جابدىق تاپشى كەز. ەلدە پاندەميا باستالماي تۇرىپ قاڭتار ايىنان بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك پروبلەمالارىن عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى زەرتتەۋگە كىرىسىپ كەتتى. ەشقانداي تالاپ, بۇيرىق بولعان جوق. كلينيكاعا دەيىن جانۋارلارعا تاجىريبەلەر جاسالدى. كەيىن ەرىكتىلەرمەن ءۇش كەزەڭنەن تۇراتىن كلينيكالىق زەرتتەۋ بارىسى, ۆاكتسينانى تىركەۋ دەگەن ءوز الدىنا بولەك ۇلكەن جۇمىس بولسا, ونى قايدا وندىرەمىز دەگەن تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە الاڭداتتى. سونىمەن قاتار كىتاپتا زەرتتەۋگە جۇمسالعان قارجى, سول تۇستاعى ماڭىزدى زاڭنامالىق وزگەرىستەر تۇگەل قامتىلعان. كىتاپتى نەگە «QazVac: تايتالاس» دەپ اتادىق؟ سەبەبى وندا ءومىر مەن ءولىم, عالىمدار مەن بيۋروكراتيا تايتالاسى جازىلعان. عالىمدار ۇيقىسىز جۇمىس ىستەدى. ۆاكتسينانى 6 ملن-عا جۋىق وتانداسىمىز الدى. ۆاكتسينانى شىعارۋعا تىكەلەي ارالاسقان عالىمدارعا, بىزگە سەنىم ارتقان حالىققا العىس ايتامىز. ەندى وسى كىتاپ عىلىمعا بەت بۇرعان جاستارعا ۇلگى بولادى دەپ ۇمىتتەنەمىز, – دەگەن كۇنسۇلۋ زاكاريا ۆاكتسينانى ازىرلەۋدە جەتەكشىلىك ەتكەن عالىمداردى كوپشىلىككە تانىستىردى.
وسىدان سوڭ كىتاپتىڭ مازمۇنىمەن تانىسقان «QazBioPharm» ۇلتتىق حولدينگىنىڭ باس ديرەكتورى ەرعالي ءابدىرايىموۆ پىكىر ايتتى.
– وزدەرىڭىز بىلەتىندەي پاندەميا كەزىندە ومىرىمىزدە ەلەۋلى وزگەرىستەر بولدى. سان سالانىڭ ماماندارى كۇتپەگەن قيىندىقتارعا تاپ كەلدى. وسى كىتاپتىڭ اۆتورى كۇنسۇلۋ دالتونقىزى ايتقانداي, مۇندا پاندەميا كەزىندەگى عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرى جازىلعان. پاندەميا كەزىندە ۆاكتسينانى اۋەلى وزىنە سالىپ تەكسەرگەن عالىمداردىڭ باتىلدىعى, سول كەزدەگى عالىمداردىڭ تۇجىرىمى دا قامتىلعان. وسى كىتاپ كەلەر ۇرپاققا پاندەميا ساباقتارى بولسىن دەگەن نيەتتە بۇگىن تۇساۋىن كەسىپ وتىرمىز. ەندەشە, «QazVac: تايتالاس» عىلىمنىڭ دامۋىنا دا وڭ سەپتىگىن تيگىزەدى دەگەن ويدامىز, – دەدى ول.
ءىزىن الا فورۋمنىڭ اشىلۋى سالتاناتىندا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى التاي كولگىنوۆ پاندەميا كەزىندە ەل ۇكىمەتى قابىلداعان شۇعىل ءارى ماڭىزدى شەشىمدەردى باياندادى.
– بۇگىنگى فورۋمنىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي ءمانى زور. سەبەبى بۇگىنگى ءىس-شارا بارىمىزگە پاندەميادان ساباق الىپ, كەلەشەكتە قاۋىپتى ۆيرۋستارمەن كۇرەسۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىن انىقتاۋعا سەپتەسەدى دەپ ويلايمىن. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, العاشىندا ۆيرۋسپەن قالاي كۇرەسۋ كەرەگىن ەشكىم بىلمەدى. ءتىپتى ۆيرۋسقا سەنبەدى. مۇنداي وزگەرىسكە دۇنيەجۇزى دايىن بولمادى. وكىنىشكە قاراي, شىعىندار بولدى. ەكونوميكاعا دا سالماق ءتۇستى. اۋە, پويىز قاتىناسى توقتادى. ويتكەنى مەملەكەتتىڭ ەڭ ءبىرىنشى ماقساتى – ادام ءومىرىن ساقتاۋ. سول كەزەڭدە ۋاقىتىلى قابىلدانعان ماڭىزدى شەشىمدەر ەل ازاماتتارىنىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋعا سەپتەستى. ارينە, مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنە سالماق ءتۇستى. ءاربىر ءوڭىر, قالا, اۋداندا مەديتسينا ماماندارى ايانباي ەڭبەك ەتتى. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي مەملەكەت باسشىسى مەملەكەتتىك كوميسسياعا جەتەكشىلىك ەتىپ, كوروناۆيرۋسپەن كۇرەستە اسا ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلدادى. بىرىنشىدەن, توتەنشە جاعداي جاريالاندى. مەملەكەتتىك شەكارادا شەكتەۋ شارالارى قابىلداندى. ەپيداحۋالعا بايلانىستى وڭىرلەردە شەكتەۋ شارالارى ەنگىزىلدى. ەكىنشى, بۇكىل الەمدە اۋە قاتىناسىندا رەيستەر ازايعانىنا قاراماستان شەتەلدە جۇرگەن ەل ازاماتتارىن شاقىرۋ شارالارى قابىلداندى. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ بار الەۋەتى كوروناۆيرۋستى انىقتاۋعا, حالىققا ساپالى مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋگە جۇمىلدىرىلدى. بۇگىنگى فورۋم پاندەميا كەزىندە قابىلدانعان شەشىمدەردى قايتا سارالاپ, قورىتۋعا نەگىز بولىپ وتىر, – دەدى ا.كولگىنوۆ.
فورۋمدا عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەك عىلىمعا كورسەتىلگەن قولداۋلار تۋراسىندا حابارلاسا, دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى اجار عينيات پاندەميا كەزىندەگى ەل تاجىريبەسىن جىك-جىگىمەن ايتىپ بەردى. ىزىنشە ەلدەگى جانە شەتەلدەن كەلگەن عالىمدار پاندەميانىڭ سالدارى تۋرالى جان-جاقتى باياندادى.