اقبوكەن الەمى تۋرالى البوم

كىشكەنتاي كەزىمىزدە اتا-اجەلەرىمىز كۇندە جاتاردا نەشە الۋان ەرتەگىلەر ايتىپ بەرەتىن. الدەبىر ەرتەگىدە ءبىر توپ جەز كيىك جايى­لىپ جۇرەدى, سونىڭ ىشىندە ءبىر شۇبار كيىك بولادى. بۇرىن-سوڭدى مۇنداي جانۋاردى كورمەگەن بالا قيالىمىزعا قانات بىتىرەتىن. ەسەيىپ ەرجەتىپ, ەل, جەر كوردىك. بىردە اتباسار اۋدانىنان استاناعا كەلە جاتقان پويىزدا ارقانىڭ ءاپايتوس دالاسىنا تەلمىرىپ وتىرعان ەدىم. تەمىرجولعا تىم جاقىن, ءبىر جىقپىلدان جەز سەكىلدى جارقىراعان ەكى جانۋار شىعا كەلدى. جەر تانابىن قۋىرىپ كەلە جاتقان الىپ تەمىردى كوردى دە ولار جازىق دالاعا قاراي جورتا جونەلدى. باياعىدا اتا-اجەلەرىمىز ەرتەگىدە ايتاتىن جەز كيىك – ءدال سول بالا قيال ەلەستەتكەن سۇلۋ جاراتىلىس. بۇل مەنىڭ كيەلى كيىك جانۋارىن العاش كورۋىم ەدى. بۇدان كەيىن وتكەن جىلى قىستا قاراعاندى وڭىرىندەگى بالىقتى كولدىڭ جاعاسىنان اقبوكەندى كوردىم. تەكەسى ەكەن. جالعىز قالىپ قويىپتى. بىلەتىندەردىڭ ايتىسىنا قاراعاندا, بۇرىن ايازى قاتتى ارقا توسىندە اقبوكەن قىستاپ قالمايدى, جىلى جاققا ماڭىپ كەتەتىن بولعان. ماماندار مۇنى «كيىكتەر تەمىرجولدارعا قامالىپ, دىتتەگەن جەرگە جەتە الماي قالادى» دەپ تۇسىندىرەدى.

اقبوكەن نەمەسە كيىك (لاتىنشا Saiga tatarica) – جۇپتۇياقتىلار وتريادىنىڭ بوكەندەر تۋىسىنا جاتاتىن, تۇلعاسى ءىرى, قويعا ۇقساس, دوڭەس تۇمسىقتى ءتۇز جانۋارى. قازىر اقبوكەننىڭ كوپ بولىگى قازاق دالاسىندا, ال رەسەي مەن موڭعوليادا از عانا پوپۋلياتسياسى ساقتالىپتى. ەلىمىزدە اقبوكەندەردىڭ ءبىر-بىرىنەن جەكە-دارا بولىنگەن بەتپاقدالا-ارىس, ءۇستىرت جانە ەدىل-جايىق دەگەن توپتارى مەكەندەيدى. كيىك – قازاق توپىراعىنىڭ كيەسى. اۋس­ترا­ليا دەسە – كەنگرۋ, قىتاي دەسە – پاندا ەلەستەيتىنى سەكىلدى كيىكتەر ەلىمىزدىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى ىسپەتتى. سوندىقتان ونى زەرتتەۋ, ەرەكشە قامقورلىق تانىتۋ – ەلدىگىمىزدىڭ بەلگىسى ىسپەتتى. قازىر ونىڭ العىشارتتارى جاسالا باس­تادى دەسەك تە بولعانداي. سونىڭ ءبىر كورىنىسى – جاڭادان جارىق كورىپ وتىرعان قولىمىزداعى عىلىمي-تانىمدىق مالىمەتتەردى قامتيتىن فوتوالبوم.

ەلورداداعى Nur Alem پاۆيلونىندا بولعان ايتۋلى ءىس-شاراعا مينيسترلىكتەردىڭ وكىلدەرى, ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ باسشىلارى, ەكولوگ-عالىمدار جانە باق وكىلدەرى قاتىستى. فوتوالبومدى شىعارۋ باستاماسىن تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى قايىرگەلدى قابىلدين كوتەرگەن. ونىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى قوعامنىڭ اقبوكەن تۋرالى بىلەتىن ماعلۇماتى ماردىمسىز. كوبى اقبوكەن جاپپاي قىرىلعان كەزدەگى جاڭالىقتاردى, براكونەرلىككە بايلانىستى اقپاراتتاردى عانا بىلەدى.

ال ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە كيىك تۋرالى تولىققاندى ماعلۇماتتاردى قامتيتىن, اسىرەسە, قازاق تىلىندە جارىق كورگەن عىلىمي-تانىمدىق ەڭبەك جوقتىڭ قاسى. 1982 جىلى كيىك تۋرالى زەرتتەۋلەر نەگىزىندە دايىندالعان «سايگاك ۆ كازاحستانە» كىتابى شىعىپتى. بۇدان وزگە تولىمدى ەڭبەكتى مايشاممەن ىزدەسەڭ دە تابۋ قيىن كورىنەدى.

– «Aqboken Saiga tatarica» فوتوالبومى ەڭ اۋەلى وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋدى ماقسات تۇتتى. وندا فوتوسۋرەتتەرگە باسىمدىق بەرىلىپ, عىلىمي-تانىمدىق مالىمەتتەر قىسقا دا نۇسقا باياندالعان. اقبوكەننىڭ شىعۋ تەگى, ەجەلگى ءھام قازىرگى تارالۋ گەوگرافياسى, بيولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرى, ەكوجۇيەدەگى ورنى جانە قازىرگى ءتونىپ تۇرعان سىن-قاتەرلەر سياقتى تاقىرىپتار قامتىلعان, – دەدى ق.قابىلدين.

فوتوالبوم قازاق, اعىلشىن, ورىس تىلدەرىندە 1 مىڭ دانامەن جوعارى ساپادا باسىلىپ شىقتى. اقبوكەن – ەۋرازيا دالاسىندا پلەيستوتسەن داۋىرىنەن بەرى تىرشىلىك ەتىپ كەلە جاتقان, جەر بەتىنەن جويىلىپ كەتكەن زىلدەردىڭ (مامونت) كوزىن كورگەن ەڭ ەجەلگى جانۋارلاردىڭ ءبىرى. وعان كەيىنگى ءجۇز جىلدىقتا بىرنەشە رەت جويىلىپ كەتۋ قاۋپى تونگەن.

– مۇنداي قۇندى ەڭبەكتىڭ جارىق كورۋىنە تۇرتكى بولعان ەكوبەلسەندىلەرگە, جۋرناليستەرگە, ەكولوگيالىق ۇيىم­داردىڭ باسشىلارىنا العىس ايتۋى­مىز كەرەك. شىن مانىندە, بۇل ماسەلە ايتىلماسا كيىكتەردى امان ساقتاپ قالۋ قيىن بولار ەدى. مەملەكەت باسشىسى سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا ەلىمىزدەگى جويى­لىپ بارا جاتقان جان-جانۋارلاردى ساقتاپ قالۋ تۋرالى ايتقان ەدى. مىنە, وسىعان قارجى ءبولىپ, قامقورلىق جاساپ جاتقان كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمىنىڭ بۇل ەڭبەگىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋىمىز قاجەت. مۇنداي يگى باستاما باسقا دا كونسورتسيۋم,­ كومپانيالارعا ۇلگى بولۋعا ءتيىس. بۇل فوتوالبوم ءبىز ءۇشىن عانا ەمەس, كەلەشەك ۇرپاق ءۇشىن قۇندى جادىگەر بولماق. كيىكتەردى جو­يىلىپ كەتۋدەن ساقتاپ قالدىق, ەندى ونىڭ عىلىمي جۇمىستارىن كۇشەيتۋ كەرەك. شارۋاشىلىققا زيان كەلتىردى دەگەن جەلەۋمەن كيىكتەردى ورىنسىز قىرىپ, تابيعاتتىڭ زاڭىنا قول سۇعۋعا بولمايدى. وندا تابيعاتتىڭ تەپە-تەڭدىگى بۇزىلادى, – دەدى قوعام قايراتكەرى دارحان مىڭباي.

فوتوالبومعا ابدۋازيز مادياروۆ, الەنا رىجوۆا, الەكساندر فەدۋلين, ۆيكتور تياحت, ديميتري رۋگيس, ەۆگەني پولونسكي, ەربولات شادراحوۆ, يگور شپيلەنوك, كلاۋس نيگگە, مەيىربەك تاجكۋرانوۆ, مەرەكە جۇبانياز, نيكولاي دەنيسوۆ, روستيسلاۆ ماشين, سالتورە ساپارباەۆ جانە ارىپتەسىمىز, «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ ءفوتوتىلشىسى ەرلان وماروۆ قاتارلى فوتوگرافتاردىڭ فوتوسۋرەتتەرى ەنگىزىلگەن. سونىمەن قاتار «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ ارداگەر سۋرەتشىسى, بەلگىلى كاريكاتۋراشى ايداربەك عازيزوۆتىڭ قىلقالامىنان تۋعان تۋىندىلارى دا فوتوالبومنان ورىن العان.

فوتوالبومنىڭ رەداكتورى, جۋرناليست ايبىن شاعالاقتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە مۇنداي جان-جانۋارلاردى تۇسىرەتىن كاسىبي فوتوگرافتار جوق­تىڭ قاسى. سوندىقتان شەتەلدىك فوتو­گراف­تاردىڭ ەڭبەگىنە جۇگىنۋگە تۋرا كەلگەنىن ايتادى.

«بۇل فوتوالبومدى ازىرلەۋگە ءبىر جىل­­­داي ۋاقىت كەتتى. بۇل ەڭبەككە زور سەپ­­­تىگى تيگەن ادام – كەزىندە National Geographic جۋرنالىنىڭ گرانتىن­ ۇتىپ­ الىپ,­ كيىكتەردى زەرتتەگەن نەمىس فوتو­گراف­­­-عالىمى كلاۋس نيگگە. فوتوا­ل­­بوم­عا­­ ول­ كىسى­نىڭ كوپتەگەن فوتوسۋرەتى ەندى. بۇل قا­يى­رىمدىلىق جوبا بولعان­دىق­تان 1 مىڭ­­ دانامەن عانا شىقتى. فوتو­ال­بوم كى­تاپ­­حانالارعا تەگىن تاراتىلادى», دەيدى ول.

تابيعاتپەن ەتەنە تىرشىلىك ەتكەن حالقىمىز دالانىڭ وسى ءبىر سۇيكىمدى دە سۇلۋ جانۋارىن ەجەلدەن قادىرلەپ, كيەلى سانادى. ءان مەن جىرىنا قوستى, اڭىز-ءاپساناسىنا ارقاۋ ەتتى.

«بۇل جوبا دەر كەزىندە, ءدال ۋاقىتىندا قولعا الىنىپ, جارىق كورىپ وتىر. مۇندا ءبىز اقبوكەندەردىڭ سانىن ساقتاۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن قانداي كۇش-جىگەر جۇمسالعانىن اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. فوتوالبوم ەل تاريحىنىڭ ءبىر بولىگى بولادى دەپ ويلايمىن», دەدى قازاقستان بيوسانالۋاندىقتى ساقتاۋ قاۋىمداستىعىنىڭ ديرەكتورى ۆەرا ۆورونوۆا.

فوتوالبومعا گەرمانيانىڭ تابي­عات­ جانە بيوالۋاندىقتى قورعاۋ ودا­عى (NABU) ەۋرازيالىق جۇمىس توبى­نىڭ­ توراعاسى تيل ديتريح جانە قازاق­ستان زوولوگيا ينستيتۋتىنىڭ جەتەك­شى­ عىلىمي قىزمەتكەرى, بيولوگيا عىلىم­دارىنىڭ كانديداتى يۋ.گراچەۆ سىندى عالىمدار پىكىر جازىپ, وڭ باعاسىن بەردى.

مامانداردىڭ زەرتتەۋىنشە, اقبو­كەن­دەر­ ءشول, شولەيتتى جانە دالالىق لاندشا­فتتا تىرشىلىك ەتۋگە بەيىمدەلگەن. ولار­دىڭ­ قونىس وزگەرتۋى اۋا رايىنا بايلانىستى. اقبوكەن جۇپتۇياقتى جانۋارلاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ءوسىمتالى, جىلىنا ءبىر رەت تولدەيدى. جاپپاي تولدەۋى مامىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا وتەدى. بۇل كەزدە كۇن سالقىنداپ, جاۋىن-شاشىن كوپ بولادى دا, ونى قازاق حالقى «قۇرالايدىڭ سالقىنى» دەپ اتايدى. كيىكتەر كوبىنە ەكى-ۇشتەن تولدەيدى. اقبوكەندەر وسىم­دىك­تەردىڭ 80-نەن­ اسا تۇرىمەن قورەكتەنەدى. ولار­دىڭ باستى جاۋى – «ەكى اياقتى قاس­قىر­لار­دى»­ قوسپاعاندا, قاسقىر, بۇركىت جانە قارا­قۇستار.

ەلىمىزدە 1921 جىلى اقبوكەندى اۋلاۋ­عا­ تىيىم سالىنعان. 1957-1958 جىل­­دا­رى ولاردىڭ جالپى سانى 2 ملن-نان اسقاننان كەيىن كاسىپتىك جولمەن اۋلاۋعا رۇقسات بەرىلدى. اقبوكەندەردىڭ باسىنا قانشاما زوبالاڭ زامان تۋعانمەن, ميلليونداعان جىل بويى تۇقىمىن ساقتاپ قالدى. اقبوكەندەردىڭ ومىرگە وتە بەيىمدىلىگى, وسىمتالدىعى بولماسا, ەجەلگى مامونتتارمەن بىرگە قۇرىپ كەتەر ەدى دەيدى ماماندار. وقىرمانعا جول تارتقان قولىمىزداعى فوتوالبوم وسىنداي ماعلۇماتتارىمەن ۇلكەندى-كىشىلى وقىرمان قاۋىمعا قۇندى بولماق.