ۇيىقتاي الماۋدىڭ زاردابى

ادام ءار كەز ءبىر ۋاقىتتا ۇيىقتاپ, ويانۋدى داعدىعا اينالدىرۋى كەرەك. كەشكى 22.00-دەن 00.00-گە دەيىن قانداي دا ءبىر گورموندار بولىنەدى دەگەن سيپاتتا كوپتىڭ ايتاتىن بولجامى جاي عانا ميف ەكەن. سول سەكىلدى تاڭعا جۋىق ادام قالىڭ ۇيقىدا بولادى دەگەن دە بوس ءسوز. سومنولوگيادا ۇيقىنىڭ باياۋ جانە جىلدام دەگەن ەكى فازاسى بولادى. تيىسىنشە وسى فازالار بىرىنەن سوڭ ءبىرى كەلىپ وتىرادى. ەگەر تاڭعا تاياۋ ۇيقىنىڭ جىلدام فازاسى كەلەتىنىن ەسكەرسەك, وندا وسى مەزگىلدە كەرىسىنشە, ادام سەرگەك ۇيىقتايدى. كۇنىنە ادام 5-تەن 15-كە دەيىن ءتۇس كورسە, تاڭعا جۋىق سەرگەك ۇيقىدا كورگەن ءتۇسى عانا ەسىندە قالاتىنى وسىدان

ۇيقىسىزدىقتىڭ دياگنوزى بولەك

ۇيقىسىزدىقتىڭ سەبەپ-سالدارى كوپ بولعانىمەن, بىردەن ايتايىق, ۇيقى بەزىنىڭ ۇيقىسىزدىققا بالەندەي قاتىسى جوق. مۇنى مەديتسينانىڭ ۇيقىنى زەرتتەيتىن سالاسى سومنولوگيا راستايدى. سومنولوگيادا ۇيقىسىزدىقتىڭ جەدەل جانە سوزىلمالى ءتۇرى بولادى ەكەن. جەدەل ۇيقىسىزدىقتا ادام بىرنەشە كۇن مازاسىزدانىپ, ۇيىقتاي الماعانىمەن, كەيىن ۇيقىسى قالپىنا كەلەدى. ەگەر ادام ەكى ايدان اسا ۋاقىت ۇيقىسىزدىقپەن الىسسا, وندا ول ۇيقىسىزدىقتىڭ سوزىلمالى ءتۇرى بولۋى دا ابدەن مۇمكىن. ۇيقىسىزدىقتان قاجىعاندار قايدا بارىپ, كىمنەن كومەك سۇراۋ كەرەك ەكەنىن استە بىلمەيتىنىن ايتتىق. سەبەبى دەنساۋلىعىنا كۇدىكتەنىپ, دارىگەرگە قارالعاندار دا ۇيقىسىن رەتتەي الماي, اۋرە-سارساڭعا تۇسەتىن جايتتار كەزدەسەدى. مۇنىڭ سەبەبىن ەلدەگى مەديتسينالىق وقۋ ورىندارىندا سومنولوگيا كۋرسىنىڭ جوقتىعىمەن بايلانىستىرۋعا بولادى. كەڭەس ۇكىمەتى تۇسىندا دا دارىگەرلەر ۇيقىسىزدىقتى باسقا اۋرۋلاردىڭ سيمپتومى رەتىندە قاراعان. مىسالى, پاتسيەنتتە پسيحولوگيالىق اۋىتقۋ بايقالسا, ۇيقىسى بۇزىلادى. ياعني بۇل دەرتتىڭ ەمىن پسيحياتر­ جۇرگىزەدى دەگەن ءسوز. ناۋقاستىڭ جۇرەگى اۋىر­سا دا سولاي, ۇيقىسى بۇزىلعانىمەن قوسىپ كارديولوگتەر ەمدەيدى. بۇل ءتىزىمدى جالعاي بەرسەك, ۇيقىنىڭ اعزاداعى وزگە اۋرۋلارعا بايلانىسى بار ەكەنىن بىلەمىز.

قازىر ەۋروپادا سومنولوگياعا ءبۇتىن ءبىر عىلىم رەتىندە قارايدى, زەرتتەيدى. ويتكەنى ولار ۇيقىسىزدىق سيمپتوم عانا ەمەس, اۋرۋ ەكەنىن انىقتادى. اعزادا باسقا اۋرۋدىڭ «ەكپىنىنەن» پايدا بولعان ۇيقىسىزدىق سول اۋرۋدى ەمدەپ-جازعاننان كەيىن عانا قالىپقا كەلەدى. وكىنىشكە قاراي, ۇيقىسىزدىقتىڭ شامامەن 80 پايىزى سيمپتومنان تۋىندامايدى. حالىقارالىق كلاسسيفيكاتسياعا سايكەس, سوزىلمالى ۇيقىسىزدىققا بولەك دياگنوز قويىلادى. بىراق ونىڭ اتاۋى ۇيقىسىزدىق ەمەس, «ينسومنيا» دەپ اتالادى. ناۋقاسقا «سوزىلمالى ينسومنيا» دياگنوزى قويىلادى. بۇل دياگنوزدى سومنولوگ دارىگەر عانا قويا الادى. ينسومنيادا ناۋقاس تۇندە شىرت ۇيقىدا جاتقاندا دەمىن بۇگىپ, اۋىر تىنىس الادى. بۇيىعىپ كوپ ۇيىقتايتىندارمەن قوسا, ءتۇن ورتاسىندا ويانىپ, تىپىرشىپ جاتا المايتىندار بار. ۇيقىنىڭ بۇزىلۋىنان پايدا بولاتىن اۋرۋلار كوپ. مەديتسيناسى وركەندەگەن ەلدەر ۇيقىسىزدىق تۋرالى زەرتتەپ, كۇنى بۇگىنگە دەيىن ىزدەنىستەن قول ۇزبەسە, پوستكەڭەستىك ەلدەردە ۇيقىسىزدىقتىڭ سالدارى تۋرالى بىلەتىندەر نەكەن-ساياق. قالا بەردى, ۇيقىسىزدىقتى ەمدەيتىن ماماندار از. قالاي دەگەندە دە ۇيقىسىزدىقتىڭ سەبەپ-سالدارىنا ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە پسيحولوگيالىق فاكتور اسەر ەتەدى. ۇيقىسىزدىقتىڭ ناقتى نەدەن پايدا بولاتىنىن انىقتاۋ قيىن دەدىك. بىراق ۇيقىسىزدىققا دۋشار ەتەتىن – كوبىنە پسيحولوگيالىق فاكتور. ۇيقىسىزدىقپەن الىسىپ جۇرگەن ادامداردىڭ 60-70 پايىزى دەپرەسسيادان قينالادى ەكەن.

سمارتفوننىڭ ۇيقىعا كەرى اسەرى

ەنەرگەتيكتەر يممۋنيتەتكە اسەر ەتەدى, ميدىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرادى. ەنەرگەتيكتىڭ ىقپالىمەن ادامنىڭ ميى دەمالمايدى. تۇندە مي تىنىقپاعان سوڭ, كۇندىز ۇيىقتاۋ دا قيىن. ەنەرگەتيكتەر ءبىر قاراعاندا ادامنىڭ كۇش-قۋاتىن ارتتىرىپ, ءوزىن جايلى سەزىنۋگە سەپتەس­كەندەي كورىنگەنىمەن, شىن مانىسىندە, اسەرى مۇلدە باسقا. ەنەرگەتيكتەر ميعا اعزانىڭ شارشاعانى تۋرالى حابار جەتكىزەتىن رەتسەپتورلاردىڭ جولىن بوگەيدى. «ميدى الدايدى». شارشاعان كەزدە اعزا شارشاعانىڭدى ءبىلدىرىپ, ۇيىقتايتىن ۋاقىت تاياعانىن ەسكەرتەدى. الايدا ەنەرگەتيكتىڭ كۇشىمەن ادام شارشاعانىن ۇمىتىپ, كۇش-قۋاتى تو­لىس­قان­داي كۇي كەشەدى. مۇنداي سۋسىنداردىڭ دەنساۋلىققا قالاي اسەر ەتەتىنىن وسىدان-اق باعامداي بەرسەك بولادى.

وزىق تەحنولوگيالاردىڭ مۇمكىندىگى مولايعان زاماندا سمارتفون, گادجەتتەردىڭ دە ۇيقىسىزدىققا اسەرى بارىن جوققا شىعارا المايمىز. سمارتفوننان تۇسكەن جارىقتان ادام اعزاسى كۇندىز بەن ءتۇندى اجىراتۋعا قينالادى ەكەن. مۇنى ءبىز ەمەس, سومنولوگ دارىگەر, پسيحوتەراپەۆت, ۇيقى مەديتسيناسى ورتالىعىنىڭ قۇرىلتايشىسى ۆيكتور حان ايتىپ وتىر.

– قاس قارايعاندا ادام اعزاسى دەمالاتىن ۋاقىت تاياعانىن بىلەدى. سمارتفوننان تۇسكەن جارىقتان اعزاعا ء«الى كەش باتقان جوق» دەگەن دابىل جەتەدى. بىلسەڭىزدەر, قازىر اقىلدى سمارتفونداردا تۇنگى رەجىم دەگەن بار. بۇل ءبىزدىڭ اعزامىز كۇندىز بەن ءتۇندى الماستىرىپ الماۋى ءۇشىن جاسالعان. سونىمەن قاتار ءبىز اشىق اقپارات اعىنىنان ءبىر تۇندە كول-كوسىر مالىمەت الامىز. ءتىپتى ەۋروپا عالىمدارىنىڭ زەرتتەۋىنە جۇگىنسەك, قازىرگى ادامنىڭ ءبىر تۇندە قابىلدايتىن اقپاراتىنىڭ كولەمى ورتا عاسىرداعى قاراپايىم شارۋانىڭ ءبىر جىلدا بىلەتىن جاڭالىعىمەن سايما-ساي كەلەدى ەكەن. شامادان تىس جاڭالىقتار ادامنىڭ جۇيكە جۇيەسىنە اسەر ەتىپ, بەلسەندىلىگىن ارتتىراتىنى وسىدان. قالا بەردى ءبىز تەك جاعىمدى جاڭالىقتاردى عانا تىڭداي بەرمەيمىز. قاجەتتى, پايدالى حابار تىڭداساق, جاقسىراق ۇيىقتايمىز. ادام نە ءۇشىن ۇيىقتايدى؟ شىن مانىسىندە, ادامعا ۇيىقتاعان ءتيىمسىز. ۇيقىنىڭ ورنىنا باسقا شارۋانى تىندىرۋ ولجا ەمەس پە؟ الايدا ءتىرى اعزا ۇيقىسىز جۇرە المايدى. ۇيقى بىزگە اقپاراتتى جادىمىزدا ساقتاۋ ءۇشىن دە كەرەك. ۇيقى ەستە ساق­تاۋ قابىلەتىن جاقسارتادى. ءتىپتى ءبىز ەستە ساقتاۋ قابىلەتىمىزدىڭ قامى ءۇشىن ۇيىق­تاي­مىز دەسەك تە بولادى, – دەيدى دارىگەر.

ادام ۇيقىسىز وتكىزگەن 3-5 تاۋلىك­تەن كەيىن, فيزيولوگيالىق جانە پسيحو­لوگيالىق قيىندىقتارعا دۋشار بولا باس­تايدى ەكەن. بىلسەڭىزدەر, گيننەستىڭ رەكورد­تار كىتابىنا ۇزاق ۋاقىت ۇيىق­تا­ماۋعا بەكىنگەندەردى تىركەمەيدى. ويت­كەنى ۇيىقتاماۋدان سىنعا ءتۇسۋدىڭ سوڭى قايعىلى اياقتالۋى دا مۇمكىن. پان­دەميادان كەيىن سومنولوگتەردىڭ كو­مە­گىنە جۇگىنەتىندەر ەسەلەپ ارتىپتى. ما­مان­دار بۇرىن ۇيقىسىزدىقتان ەگدە جاس­تاعىلار زارەزاپ بولسا, كەيىنگى جىلدارى جاستار دا زارداپ شەگىپ جۇرگەنىن ايتادى.

ماۋباستارعا قىزىعۋدىڭ قاجەتى جوق

– مەنىڭشە, ونلاين جۇمىس, ونلاين ساباق ادامداردىڭ كۇن تارتىبىنە وزگەرىس ەنگىزدى. رەجىم بۇزىلدى. نەگىزى ۇيقى­سىزدىق – بۇرىننان بار نارسە. قازىر ايتەۋىر ۇيقىسى بۇزىلعاندار سومنو­لوگتەرگە جۇگىنىپ, ەمدەلەدى. بىراق بۇرىن­عىنىڭ ادامدارى دەپرەسسياعا از تۇسەتىن دەپ پايىمداساق, وندا, ارينە, ۇيقى­سىزدىقپەن الىسقاندار از بولدى دەپ ايتا الامىز. بۇرىن ەل ءوزىنىڭ بولاشاعىنا الاڭداعانىمەن قازىرگىدەي ۇرەي­لەنبەيتىن. قازىر كەلەشەگىن ويلا­سا, جانىن جەگىدەي جەيتىندەر كو­بەيگەن. ۇيقىسىزدىقپەن كۇرەسىپ جۇر­گەن­دەر­دىڭ ورتا ەسەپپەن 60 پايىزى دەپرەسسيادان قينالاتىنى بەكەر ەمەس. تاعى­ ءبىر ماسەلەنى ايتايىن, ەكىنىڭ ءبىرى­ ۇيقىسىزدىقتان سارساڭعا ءتۇسىپ جۇر­گە­نىن ايتادى. بىراق ۇيقىسىزدىقتان جان­ تاپسىرىپتى دەگەندى ەستىمەدىك. قالاي دەگەندە دە ادام اعزاعا قاجەتتىنى وزدىگىنەن ءسىڭىرىپ وتىرادى. بىراق ادام سۋبەكتيۆتى تۇردە ۇيقىسىز جۇرگەنىنە قاتتى الاڭداپ, جانىن جەگىدەي جەي بەرسە, سول كۇيزەلىسىنەن زارداپ شەگۋى مۇمكىن. ايتسە دە ونىڭ ۋايىمىنان شىرت ۇيقىدا جاتقاندا دەمىن بۇگىپ, اۋىر تىنىس الا­تىن­داردىڭ احۋالى كۇردەلىرەك. تىنىس الۋىندا كەدەرگىلەر بايقالاتىن ادامنىڭ ۇيقىسى جاقسى بولۋى دا مۇمكىن. بىراق ولارعا «باتىرلار سياقتى ۇيىقتايدى ەكەن» دەپ ءسۇيسىنۋدىڭ قاجەتى جوق. ويتكەنى بۇل – سيندروم. جاي ۇيقىسىزدىق پەن سيندرومدى سالىستىرار بولساق, سيندروم الدەقايدا قاۋىپتى. ۇيقىسىزدىقتىڭ سيندرومىنان ەمدەلمەسە, ناۋقاس ورتا ەسەپپەن 59-65 جاس ءومىر سۇرەدى. ال جاي ۇيقىسىزدىقتان شارشاپ جۇرگەندەر كۇتىنسە, قۇدايدىڭ بەرگەن جاسىن جاسايدى, – دەيدى ۆ.حان.

ۇيقىسىزدىقتىڭ سەبەپ-سالدارى باي­­­قال­­عان­دا ادەتتە ناۋقاس كارديولوگ, ەندو­­­كرينولوگ سىندى تاعىسىن تاعى مامان­دارعا قايى­رىلادى ەكەن. ويتكەنى سيندروم ادام­نىڭ اعزالارىنا وتە باستايدى. بىراق اۋىر دەمالاتىندار ءا دەگەننەن سومنو­لوگ­كە قارالسا, ونداعى ماماندار ۇيقىسىن رەتتەگەن سوڭ كوپ ۇزاماي-اق ناۋقاستىڭ جاعدايى جاقسارىپ كەتەدى ەكەن.

– ۇيىقتاي الماي جۇرگەنىن ايتىپ شاعىمداناتىن ايەلدەر كوپ. ولاردىڭ اراسىندا كۇيەۋىنىڭ باسى قيسايسا بولدى, ۇيقىعا باساتىنىن, قورىلداپ اۋىر تىنىس الاتىنىن ايتاتىندار دا كەلەدى. ءبىز ولارعا مولشەردەن تىس جانە قاتتى ۇيىق­تاۋدىڭ سالدارى, سيندروم جايلى تۇ­سىندىرەمىز. كەرىسىنشە, كۇيەۋىنىڭ قارالعانى ابزالىراق ەكەنىن ايتامىز. ەگەر ادام ساعاتىنا 4-5 مارتە دەمىن بۇگىپ, ءسال اۋىر دەمالسا, ول قالىپتى جاعداي سانالاتىنىن دا بىلە جۇرگەيسىزدەر. ءارى سيندرومدى جۇمىستان شارشاپ كەلگەن ادامنىڭ ۇيقىسىمەن شاتاستىرماۋ كەرەك. ويتكەنى شارشاعان ادام داۋىس شىعارىپ ۇيىقتاعانىمەن دەمىن بۇكپەي, ەركىن تىنىس الا بەرەدى, – دەيدى مامان.

ەگەر ورتا ەسەپپەن الساق, وندا ادام تاۋلىگىنە 7-9 ساعات ۇيىقتاۋى كەرەك ەكەن. الايدا تاۋلىكتە 6 ساعات ۇيىقتاسا دا تاڭەرتەڭ ۇيقىسى شايداي اشىلىپ, كۇنى بويى سەرگەك جۇرەتىن ادامدار كەزدەسەدى (كوبىنە ەرلەر). مۇنى سومنولوگ دارىگەر ۆيكتور حان «اركىمنىڭ اياعىنىڭ ولشەمى ءارتۇرلى بولاتىنداي, ۇيقىسى دا ءبىر ۋاقىتقا بايلانبايدى», دەپ تۇسىندىرەدى. ەسكەرەتىن جايت, ادام ءار كەز ءبىر ۋاقىتتا ۇيىقتاپ, ويانۋدى داعدىعا اينالدىرۋى كەرەك. كەشكى 22.00-دەن 00.00-گە دەيىن قانداي دا ءبىر گورموندار بولىنەدى دەگەن سيپاتتا كوپتىڭ ايتاتىن بولجامى جاي عانا ميف ەكەن. سول سەكىلدى تاڭعا جۋىق ادام قالىڭ ۇيقىدا بولادى دەگەن دە بوس ءسوز. سومنولوگيادا ۇيقىنىڭ باياۋ جانە جىلدام دەگەن ەكى فازاسى بولادى. تيىسىنشە وسى فازالار بىرىنەن سوڭ ءبىرى كەلىپ وتىرادى. ەگەر تاڭعا تاياۋ ۇيقىنىڭ جىلدام فازاسى كەلەتىنىن ەسكەرسەك, وندا وسى مەزگىلدە كەرىسىنشە, ادام سەرگەك ۇيىقتايدى. كۇنىنە ادام 5-تەن 15-كە دەيىن ءتۇس كورسە, تاڭعا جۋىق سەرگەك ۇيقىدا كورگەن ءتۇسى عانا ەسىندە قالاتىنى وسىدان.

تۇنگى ۇيقىنىڭ ماڭىزى

سومنولوگتەردىڭ ايتۋىنشا, ادامنىڭ ميى كەيىن ەمەس, ىلگەرى دەمالادى. وسى ماڭىزدى اقپاراتتى كەڭىنەن تارقاتىپ جازالىق. مىسالى, كۇندىز ادام بار-جوعى 20 مينۋت قالعىپ-مۇلگىپ, كوز شىرىمىن السا, سەرگىپ قالادى. ەگەر كۇندىزگى ۇيقى ساعاتتان اسسا, وندا ادامنىڭ باسى اۋىرىپ, مەڭ-زەڭ كۇيگە تۇسەدى. ويتكەنى ادام كۇندىز ۇيىقتاعاندا, وتكەن تاۋلىكتەگى ۇيقىسىز ساعاتتارىنىڭ ورنىن تولتىرا المايدى ەكەن. بىلايشا ايتقاندا, كەشەگى ءتۇننىڭ ۇيقىسى سول كۇنمەن شەكتەلەدى, ءبىتتى. ادام اعزاسى اركەز الداعى ءتۇن ءۇشىن دەمالادى. زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي, كۇندىزگى ۇزاق ۇيقى كەلەر تۇندەگى ۇيقىنى شامامەن تاعى 2,5 ساعاتقا كەشىكتىرەتىن كورىنەدى. دەمەك, تۇنگى ۇيقىنىڭ ورنىن بۇگىن تولتىرامىن دەگەن جەلەۋمەن كۇندىز ۇيىقتاۋدىڭ زيانى تيمەسە, پايدا جوق. وسىدان كەيىن-اق ادام ميىنىڭ مۇمكىندىگى ءبىز ويلاعاننان دا كەڭ ەكەنىن وڭاي اڭعارۋعا بولادى. تۇندە دۇرىس ۇيىقتاۋدىڭ دا دەنساۋلىققا پايداسى كول-كوسىر. سەبەبى ادام ۇيىقتاعان ۋاقىتتا سىرتتان اقپارات قابىلدامايدى, تىنىعادى. وسى مەزگىلدە مي ادامنىڭ كۇنى بويى جيعان اقپاراتىن ساراپتاپ, قاجەتىن جادتا ساقتاپ, قورىتۋعا كىرىسەدى. تاعى ءبىر زەرتتەۋلەردە عالىمدار كوپ ۇيىقتاۋدىڭ سالدارىنان ادام ءومىرى قىسقا بولۋى مۇمكىن دەگەن بولجام جاساعان. قاۋزاي بەرسەك, ۇيقىسىزدىق جانە ونى زەرتتەيتىن سوم­نولوگيا سالاسى جايلى دەرەك پەن دايەك كوپ. تۇيگەنىمىز, ادام كۇن ارتىنان ءتۇن كەلەتىنىندەي ۇيقىدا دا تەپە-تەڭدىكتى ساقتاسا, مۇنىڭ ءوزى – دەنساۋلىققا ەم.