جەكسەنبى كۇنى وسىمەن ءتورتىنشى رەت قازاق كۇرەسىنەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن. نازارباەۆتىڭ جۇلدەسىنە ارنالعان «قازاقستان بارىسى» ءتۋرنيرىنىڭ فينالدىق سىنى ءوتتى.
بۇل جارىسقا 28 بالۋان قاتىسىپ, باق سىناستى. نەگىزى, بيىلعى باسەكەگە 32 بالۋان مەن بىلتىرعى جەڭىمپاز قاتىسۋى كەرەك بولاتىن. الايدا, سونىڭ بەسەۋى بەلگىلى سەبەپتەرمەن جارىستان شەتتەتىلدى.
جالپى, بيىلعى تۋرنير وتە جاقسى دەڭگەيدە ءوتتى. وسى كۇنى كۇرەس دەسە دەلەبەسى قوزاتىن جانكۇيەرلەر «سارىارقا» ۆەلوترەگىندە ينە شانشار ورىن قالدىرماي, جەتى ساعات بويى جارىستى تاماشالادى. جارىس بىرنەشە تەلەارنادان تىكەلەي ەفيردەن كورسەتىلەدى دەسە دە, بويىندا قانى تاسىعان ناعىز جانكۇيەرلەر سارايدىڭ ءىشىن جەلپىنتتى. ءتۋرنيردىڭ اشىلۋ سالتاناتى دا جاقسى ءوتتى. وندا شىرقالعان ءان, قويىلعان كورىنىستىڭ ءبارى جانكۇيەرلەردىڭ كوڭىلىنەن شىقتى.
وسىدان كەيىن «نۇر وتان» پارتياسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى باۋىرجان بايبەك, سپورت جانە دەنەشىنىقتىرۋ ىستەرى اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى تاستانبەك ەسەنتاەۆ ءسوز سويلەپ, بالۋاندارعا تابىس تىلەسە, ساقاتاي امانجولوۆ اقساقال ءوزىنىڭ اق باتاسىن بەردى. بۇل كىسى 1959 جىلعى كسرو حالىقتارىنىڭ ءىى سپارتاكياداسىندا قازاق كۇرەسىنەن كورسەتىلىم بەلدەسۋلەرىنە قاتىسقان.
جارىستىڭ رەسمي سالتاناتىنان كەيىن بوز كىلەمدە قازداي تىزىلگەن بالۋاندار جەرەبە تارتىپ, قارسىلاستارىن انىقتادى. جالپى, بيىلعى سىندا بالۋاندار ءتورت اينالىم مەن فينالدا بەلدەستى. وندا العاشقى اينالىمدا 12 جۇپ, ياعني 24 بالۋان كۇرەستى. سودان كەيىن سوقىر جەرەبە بويىنشا قالعان ءتورت بالۋان ەكىنشى اينالىمدا جارىسقا قوسىلدى. ءبىرىنشى اينالىمدا جەڭگەن بالۋاندار قارسىلاسىنىڭ قاسقىر تەرىسى مەن سىياقىنى الىپ, كەلەسى اينالىمعا شىعىپ جاتتى. جارىستا العاشقى اينالىم مىقتى بالۋانداردىڭ ءبىر-ءبىرىن اڭدۋىمەن وتسە, ەكىنشى اينالىم قىزىقتى جانە تارتىستى ءوتتى. وسى جەردە سەنساتسيالاردىڭ الدى تىركەلە باستالدى. ءبىرىنشى اينالىمدا بىلتىرعى قولا جۇلدەگەر نازار ەرسۇلتانوۆ دارحان جولامانوۆتان جەڭىلىپ, بىردەن «ۇشىپ» كەتسە, شالقار جولامانوۆ جاراقاتىنا بايلانىستى جارىستى جالعاستىرا المادى. ال كەلەسى سىندا بەيبىت ىستىباەۆ پەن ايبەك نۇعماروۆ قارسىلاستارىنان جەڭىلىپ قالدى. بۇل بەلدەسۋدە مۇحيت تۇرسىنوۆ بەيبىت ىستىباەۆتى جەڭسە, رۋسلان ابدىرازاقوۆ بىلتىرعى «قازاقستان بارىسى» ايبەك نۇعىماروۆتان ايلاسىن اسىردى.
شيرەك فينالدا ارمان ابەۋوۆ پەن مەيرامبەك جاڭاباي سياقتى بالۋاندار بوز كىلەمنەن ىعىستىرىلدى. وندا اسىل بارمەنوۆ ارمان ابەۋوۆتى, رۋسلان ابدىرازاقوۆ دارحان جولامانوۆتى ۇتتى. سول سياقتى داۋلەتحان جاقىپوۆ رۇستەم جۇماەۆتى جەڭسە, مۇحيت تۇرسىنوۆ, مەيرامبەك جاڭابايدى تىزە بۇكتىردى. مەيرامبەك – بيىلعى تۋرنيرگە قاتىسقان ەڭ جاس بالۋان. ول 19 جاس شاماسىنا قاراماستان شيرەك فينالعا شىعىپ, جاقسى كۇرەستى. وسىدان كەيىن «ورتاشا سالماقتاعىلارعا» جول اشىلىپ, بەيبىت پەن ايبەكتى, ارمان مەن رۇستەم جۇماەۆتى جەڭگەن بالۋاندار جارتىلاي فينالدا كۇش سىناستى. وندا «جاس سۇڭقار» اسىل بارمەنوۆ (قاراعاندى وبلىسى) «تالاس ارلانى» داۋلەتحان جاقىپوۆپەن, مۇحيت تۇرسىنوۆ (شىعىس قازاقستان وبلىسى) «سىر بارىسى» رۋسلان ابدىرازاقوۆپەن كەزدەستى. بۇل تورتەۋىنىڭ كۇرەسى دە قىزىقتى جانە تارتىستى ءوتتى. اسىرەسە, مۇحيت پەن رۋسلاننىڭ اراسىنداعى بەلدەسۋ دراماعا تولى بولدى. وسى كەزدەسۋدە قويان-قولتىق كۇرەستە مۇحيت جەڭىپ, فينالعا جولداما الدى. «تالاس ارلانى» مەن «جاس سۇڭقاردىڭ» اراسىنداعى كەزدەسۋ دە تارتىستى بولدى. بۇل جەردە اسىلدىڭ باعى جانىپ, فينالعا شىقتى.
جالپى, داۋلەتحان جاقىپوۆ پەن رۋسلان ابدىرازاقوۆ قارسىلاستارىنان جامان كۇرەسكەن جوق. ولار جارتىلاي فينالعا دەيىن وزدەرىنە ەشكىمدى شاق كەلتىرمەدى. مىسالى, بوز كىلەمگە «قازاقستان بارىسى-2013» دەگەن اتاعىمەن شىققان شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ءۇمىتى ايبەك نۇعىماروۆ 1/8 فينالدىق بەلدەسۋدە رۋسلان ابدىرازاقوۆقا (117 كگ) ەشكىم كۇتپەگەن جەردەن تىزە بۇكتىردى. ول وزىنەن 20 كيلوعا اۋىر اتاقتى قارسىلاسىنان ەش قايمىقپاي, تازا جەڭىسپەن شيرەك فينالعا جولداما الدى. سول سياقتى داۋلەتحان جاقىپوۆ (83 كگ) تا العاشقى كەزدەسۋدە اتان تۇيەنىڭ بەلىن مايىستىراتىن الماتىلىق باقىت ىسماعۇلوۆتى الىپ ۇردى. ودان كەيىن, جاڭا ايتقانىمىزداي, شيرەك فينالدا وزىنەن 50 كيلوعا اۋىر «قىزىلجار بارىسى» رۇستەم جۇماەۆتان ايلاسىن اسىرىپ, كەلەسى اينالىمعا شىقتى.
تۋرنيردە ءۇشىنشى ورىن ءۇشىن كۇرەس داۋلەتحان جاقىپوۆ پەن رۋسلان ءابدىرازاقوۆتىڭ اراسىندا ءوتتى. كەزدەسۋدە «سىر بارىسىنىڭ» باعى جانىپ, قولا بەلبەۋگە يە بولدى. ال فينالدا مۇحيت تۇرسىنوۆ اسىل بارمەنوۆپەن بەلدەستى. بۇل باسەكەدە مۇحيت جارتىلاي فينالداعىداي قارسىلاسىن قويان-قولتىق كۇرەستە عانا جەڭدى. ءسويتىپ, مۇحيت تۇرسىنوۆ بيىلعى «قازاقستان بارىسى» اتاعىن جەڭىپ الدى.
جارىس سوڭىندا جەڭىمپازعا التىن بەلبەۋدى «نۇر وتان» پارتياسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى باۋىرجان بايبەك, التىن تايتۇياقتى استانا قالاسىنىڭ اكىمى يمانعالي تاسماعامبەتوۆ تابىس ەتسە, «قازاقستان بارىسى» قازاق كۇرەسىن دامىتۋ قورى قامقورشىلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى ارمان شوراەۆ 150 مىڭ اقش دوللارىن تاپسىردى. سونىمەن بىرگە, ونىڭ اكەسى جانە جەكە جاتتىقتىرۋشىسى شىڭعىس تۇرسىنوۆقا 50 000 اقش دوللارى كولەمىندە سىياقى تابىس ەتىلدى. ال ەكىنشى ورىن العان اسىل بارمەنوۆكە كۇمىس بەلدىكپەن بىرگە 30 000 اقش دوللارى, ونىڭ جاتتىقتىرۋشىسى سۇلتان تىنىسباەۆقا 10 000 اقش دوللارى كولەمىندە اقشالاي سىيلىق بەرىلدى. ءۇشىنشى ورىن يەسى رۋسلان ابدىرازاقوۆقا قولا بەلبەۋ مەن 10 000 اقش دوللارى, جاتتىقتىرۋشىسى سادىق مۇستافاەۆ 5 000 دوللار الدى. وسىدان كەيىن جانكۇيەردىڭ كوڭىلىنەن شىققان بالۋانعا «حيۋنداي ەلانترا» اۆتوكولىگى تاپسىرىلدى. بۇل سىيلىققا كورەرمەن كوزايىمى دەگەن اتقا لايىق بولعان بالۋان داۋلەتحان جاقىپوۆ يە بولدى. ول «جەڭىسكە دەگەن جىگەرلىگى» ءۇشىن دەگەن اتاقتى يەلەندى.
قورىتا كەلە, بيىلعى تۋرنيردە تورەشىلەردىڭ جاقسى جۇمىس ىستەگەنىن دە ايتۋ كەرەك. جارىستا بىلتىرعىداي قازىلار القاسى دەگەن بولعان جوق. ونىڭ ورنىنا باس تورەشى مارات جاقىت باستاعان التى تورەشى قازىلىق ەتتى. وسى تورەشىلەردىڭ ارقاسىندا كۇرەس ءادىل ءوتتى. ارينە, جارىس بولعان سوڭ كەيبىر جەردە كەلىسپەۋشىلىكتەر دە بولدى. بىراق, كەڭ سارايدا ورناتىلعان ەكراندا قايتالاۋدىڭ كومەگىمەن تورەشىلەر ءادىل باعاسىن بەرىپ جاتتى. قىسقاسى, بيىلعى «قازاقستان بارىسى» ءتۋرنيرى دە وتە جاقسى دەڭگەيدە ءوتىپ, جانكۇيەرلەردىڭ كوڭىلىنەن شىقتى. ونى جارىستىڭ جابىلۋ سالتاناتىندا استانا قالاسىنىڭ اكىمى يمانعالي تاسماعامبەتوۆ تە ايتتى. ول وسى جوبانىڭ اۆتورى ارمان شوراەۆقا العىسىن ءبىلدىرىپ, وسىنداي جارىستار ارقىلى جاستارىمىزدىڭ بويىندا ۇلتتىق رۋحتى قالىپتاستىرۋعا بولاتىنىن جەتكىزدى.
تاعى ءبىر ايتاتىن نارسە, بيىلعى جارىستى رەسەيدىڭ «بوەتس», تۇركيانىڭ «ترت اۆاز» تەلەارنالارى تىكەلەي ەفيردەن كورسەتىپ, قازاق كۇرەسىن الەمنىڭ 100-دەن استام مەملەكەتى تاماشالادى.
داستان كەنجالين,
«ەگەمەن قازاقستان».
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن جەڭىس ىسقاباي.