تەگەۋرىندى تەڭگە كىمگە ءتيىمدى؟

ساۋىردە تەڭگە/دوللار ۆاليۋتالىق پاريتەتى ءبىر دوللار ءۇشىن 434,6 تەڭگەگە جەتۋى مۇمكىن ەكەنى ايتىلىپ جاتىر. تاۋەل­سىز ساراپشىلار ءدال وسىنداي جاع­داي وتكەن جىلدىڭ تامىز ايىندا دا باي­قال­عانىن, تەڭگەمىزدىڭ ەشكىمگە دەس بەرمەي كەتكەنىن ايتادى. سول كەزدە ەل اراسىندا ۇلتتىق بانك مۇنداي جاعدايدا دوللاردىڭ پايداسىنا كەرى ينتەرۆەنتسيا جاساۋى مۇمكىن دەگەن پىكىر باسىم بولعان. كەز كەلگەن ەكونوميكا ءۇشىن تەك قانا كۇشتى ۆاليۋتا ەمەس, تۇراقتى ۇلتتىق ۆاليۋتا ماڭىزدى ەكەنىن ساراپشىلاردىڭ ءبارى ايتادى. ۇلت­تىق بانك الدىنا قويعان ماقساتتارى مەن مىندەتتەرىن ورىنداۋ ءۇشىن, ونىڭ ىشىندە كەيبىر ماكروەكونوميكالىق پارا­مەترلەردى ورىنداۋ ءۇشىن ۆاليۋتا باعا­مى­نىڭ تىم السىرەمەگەنى, سونىمەن بىرگە تىم نىعايا بەرمەيتىنى ءتيىمدى دەگەن ۇستا­نىم­عا باسىمدىق بەرىلەدى. بۇل ساياسات مۇناي ساۋداگەرلەرىنىڭ دە, بيۋدجەتتىڭ دە كوڭىلىنەن شىقتى. مۇنايدى دوللارمەن ساۋدالاۋ وندىرۋشىلەرگە ءتيىمدى بولدى, ونىڭ ءتۇسىمى بيۋدجەتتىڭ ءبۇيىرىن شىعارماسا دا اش قالدىرمادى. وسىعان دەيىن ءالسىز تەڭگە ساياساتىنا باسىمدىق بەرگەن ۇكىمەت ەندى «تەگەۋىرىندى تەڭگە كىمگە كەرەك؟» دەگەن ماسە­لەنى اشىق قويدى. دوللار ترەي­دەر­لە­رى­نىڭ جولىن كەسۋ ارقىلى تەڭگەگە دەم سالۋعا كىرىسىپ كەتتى.

قارجىگەرلەر قاۋىمداستىعىنىڭ وكىلى زارينا سكريپچەنكو الداعى جاعدايدى سىرتقى جانە ىشكى فاكتورلاردىڭ بەتالىسى ايقىندايتىنىن ايتادى. ونىڭ تۇسىندىرۋىنشە ەندى 1 ايدان كەيىن 1 دوللار­دىڭ قۇنى 434,6 تەڭگەگە دەيىن قۇبىل­ۋى مۇمكىن. كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور­دىڭ ۆاليۋتالىق تۇسىمدەردى ساتۋى جانە ۇلتتىق قور­­دان اۋدارىلعان ترانسفەرتتەردى ايىر­باس­تاۋ ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ وسۋىنە ۇلكەن اسەر ەتتى.

ساراپشى ۇلتتىق بانك دەرەكتەرىنە سىلتەمە جاساي وتىرىپ, ناۋرىزدا بۇل تران­زاكتسيالاردىڭ كولەمى شامامەن 900 ميل­ليون دوللاردى قۇرايتىنىن نەمەسە ورتا­شا ايلىق ساۋدا كولەمىنىڭ 39 پايىزعا جەتەتىنىن دە قاپەرگە سالىپ ءوتتى.

«2023 جىلعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەتتىڭ پارامەترلەرى جوباسىن تالقى­لان­عان كەزدە 1 دوللار  470 تەڭگە شەڭبەرىندە بەلگىلەندى. مۇنداي جاعدايدا كۇشتى تەڭگە بيۋد­جەتكە تۇسەتىن سالىق تۇسىمدەرىنىڭ كولە­مىنە تەرىس اسەر ەتسە دە باسقا ولشەم­دەر بويىنشا قارىز قاراجاتىن تارتۋدى ىن­تالاندىرادى. S&P رەيتينگ اگەنت­تى­گى قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز كرەديتتىك رەيتينگىن «BBB-/ا-3» دەڭگەيىندە راستادى. بولجام «جاعىمسىزدان» «تۇراقتى» دەڭ­گەيگە كوتەرىلدى. ەندىگى جارتىجىلدىق­تا «تۇراقتىدان» «پوزيتيۆكە» وتۋگە مۇم­كىن­دىك بار», دەيدى ساراپشى.

ىشكى نارىقتا دوللاردىڭ كوپتەپ ساتىلۋى ونىڭ قۇلدىراۋىنا سەبەپ بولىپ جاتىر دەگەن دە پىكىر بار. ال بىزدە دوللاردى كوپ ساتۋعا ۇلتتىق بانك پەن ۇلتتىق قوردىڭ عانا قۇقى بار. باسقالارىنىڭ الىپساتارلىعى نارىققا ايتارلىقتاي اسەر ەتە قويمايدى. ۇلتتىق بانك ناۋرىز ايىنىڭ باس كەزىندە 750-850 ميلليون دوللار ساتاتىنىن حابارلادى.

قارجى ساراپشىسى عالىم قۇسايى­نوۆ­تىڭ ايتۋىنشا, ۇلتتىق قورداعى قار­جىنىڭ نارىققا كوبىرەك كەلە باستاۋى دوللاردىڭ ارزانداۋىنا اسەر ەتۋى مۇم­كىن. سونداي-اق ول شەتەل ۆاليۋتاسىن ساتىپ الۋعا شەكتەۋدى جويۋ قاجەت, بۇل نا­رىق­تىڭ قۇبىلمالىلىعىن ازايتادى دەيدى. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, تەڭگە­نىڭ كە­نەتتەن كۇش الىپ كەتۋىنىڭ ماكرو­ەكو­نو­مي­كالىق العىشارتتارى قالىپ­تاس­قان جوق. باسقاشا ايتقاندا, ەكونو­مي­كا­نىڭ الەۋەتى كۇشتى تەڭگەنىڭ ەكپىنىن كوتەرە الماۋى دا مۇمكىن.

«بىراق تەڭگەنىڭ كۇشتى بولۋى ينفليا­تسيا­عا وتە جاقسى اسەر ەتەدى, ويتكەنى تەڭگەمەن يمپورتتالاتىن تاۋارلار تومەندەيدى, ال ءبىز يمپورتقا قاتتى تاۋەلدىمىز. ۇلتتىق بانك­تىڭ نەگىزگى مانداتى ينفلياتسيا ەكەنىن ەسكەرسەك, تەڭگەنىڭ بەرىك بولعانى ۇلتتىق بانككە ءتيىمدى», دەيدى ع.قۇسايىنوۆ.

وسىدان بەس-التى جىل بۇرىن Goldman Sachs بانكىنىڭ پرەزيدەنتى گەري كون الەم ەلدەرى ەكونوميكالىق ءوسىم ءۇشىن اقشا سوعىسىنا دايىندالىپ جاتقانىن جازعان بولاتىن. سول ۋاقىتتان بەرى دامىعان ەلدەر ءۇشىن سوعىستىڭ مۇنداي ءتۇرى ءوز جەمىسىن بەرە باستاعانىن كورىپ ءجۇرمىز. سوندىقتان دوللاردىڭ كەنەتتەن السىرەپ, تەڭگەمىزدىڭ كۇشەيىپ كەتۋىنە قۋانۋعا ءالى ەرتە دەۋگە دە نەگىز بار.

 قارجىگەر ءىلياس يساەۆ بىزبەن اڭگى­مە­­سىندە اقش ارزان اقشا ساياساتىن ىسكە قوسقانىن جانە كوممەرتسيالىق بانك­تەردىڭ كوررەسپوندەنتتىك شوتىندا جاتقان مەملەكەتتىك باعالى قاعازداردى ساتىپ الىپ, بيزنەستى نەسيەلەندىرۋىنە جول اشقانىن ايتىپ بەردى. مۇنداي ويىن­نان ەو ەلدەرى دە قالىس قالعان جوق. ونىڭ پىكىرىنشە, تەڭگەنىڭ شامادان تىس نىعايۋى باستاپقى كەزدە قازاقستان ەكونومي­كاسىنا دا زيانىن تيگىزۋى مۇمكىن, ويتكەنى ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدىڭ كۇرەتامىرى ەكسپورتتاۋشىلارعا تاۋەلدى. 2023 جىل­دىڭ بيۋدجەت بولجامىندا مۇنايعا قا­تىس­تى ەسەپتى باعا باررەلىنە 85 دوللار, 1 دوللار ءۇشىن باعام 470 تەڭگە شاماسىندا بەلگىلەنگەن. وسى ەسەپتەۋلەر اياسىندا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ كىرىسى 16 ترلن تەڭگە دەڭگەيىندە قالىپتاستى. دەگەنمەن قازىر تەڭگە الدەقايدا كۇشتى, بيۋدجەتكە تۇسەتىن تۇسىمدەردىڭ ازايۋى­نا بايلانىستى تۇزەتۋ قاجەت بولۋى مۇم­كىن. ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا ءبىزدىڭ ەكونوميكانىڭ قۇرىلىمى شيكىزات باعا­سى­نا وتە قاتتى بايلانىستى. ءبىز وتىز جىل بويى وسى شىندىققا تاۋەلدى بولدىق, كۇشتى دوللار, ءالسىز تەڭگە ەرەجەسىنە باسىمدىق بەرىپ كەلدى. مۇنداي يدەيانى قولداۋشىلار ءبىزدىڭ شيكىزاتتىق باعىتقا باسىمدىق بەرگەن ەل ەكەنىمىزدى, كۇشتى دوللار بيۋدجەت ءتۇسىمىن ارتتىراتىنىن ايتىپ كەلدى.

 «مۇنداي ۇستانىم شيكىزات ساۋداسى ويىنشىلارىنىڭ مۇددەسىنە باسىمدىق بەردى, ۇكىمەتتىڭ ءوز بەتىنشە شەشىم قا­بىل­داۋ مۇمكىندىگىن شەكتەپ, بيزنەستىڭ الىپساتارلىق سيپاتىن تەرەڭدەتىپ جىبەر­دى. مۇنداي ويىن ۆاليۋتا سوعىسى ويىن­­شىلارىنىڭ دا, ءبىزدىڭ مۇناي ساۋداسى ويىنشىلارىنىڭ دا ويىنان شىقتى», دەيدى ءى.يساەۆ.

بىلىكتى قارجىگەر «ارزان دوللار – كۇشتى تەڭگە» جوباسىنىڭ قانشالىقتى عۇمىر­لى بولارىن ەشكىم دە ءدوپ باسىپ ايتا المايتىنىن قاپەرگە سالىپ ءوتتى. ۇلتتىق بانكتىڭ ناۋرىز ايىنىڭ باس كەزىنە دەيىن 750-850 ملن, كۇن سايىن 60-100 ملن دوللاردى ساۋداعا شىعارۋىنان قاۋىپتەنۋدىڭ, كەيبىر ساياساتتانۋشىلاردىڭ 19 ناۋرىزدان كەيىن دوللار باعاسى قىمباتتايدى دەگەن بولجامىنا ءمان بەرۋدىڭ قاجەتى جوق. سەبەبى قىمبات دوللار تەك مۇناي ويىن­شى­لارىنا, وليگارحتارعا عانا جۇمىس ىستەپ كەلدى. ەندى ۇلتتىق بانك پەن ۇكىمەت نارىقتاعى دوللار ترەيدەرلەرىنىڭ جولىن كەسىپ, تەڭگەنىڭ نارىقتىق باعامىن قا­لىپ­­تاستىرۋعا شىنداپ كىرىسكەن ءتارىزدى. ەگەر بۇل ءۇردىس ۇزاققا سوزىلسا, مۇناي­دى ارزان دوللارمەن ساۋدالاۋ مۇناي ويىن­شىلارىنىڭ مۇددەسىنە ساي كەلمەۋى, ينۆەستيتسيالىق جوبالارعا باسىمدىق بەرۋى مۇمكىن. سەبەبى ولاردا ودان وزگە جول قالمايىن دەپ تۇر. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, تەڭگەمىزدىڭ تاعدىرى ەمەس, شوب-تىڭ تاعدىرى, ەكونوميكامىزدىڭ تاعدىرى «ارزان دوللار – كۇشتى تەڭگە» جوباسىنىڭ قورى­تىندىسىنا تاۋەلدى بولىپ تۇر.

تەگەۋىرىندى تەڭگە الدىمەن حالىققا كەرەك. ال مۇناي-گاز ساۋداسىنىڭ قۇلاعىندا وتىرعان ويىنشىلار وسىنى تۇسىنگەن كۇنى ەكونوميكامىز حالىقتىق سيپات الادى, قىمبات تەڭگە ينفلياتسيانى تەجەيتىن كۇشكە اينالادى.

 «ۇلتتىق بانك پەن ۇكىمەت تاراپىنان مۇنداي قادامدار بۇرىن دا بولعان. بىراق سوڭىنا دەيىن تاباندىلىق تانىتا المادى. مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق بازاسىن باقىلاپ وتىرعان قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ وليگوپوليانىڭ قىسىمىندا بولىپ كەلگەنى ەندى اشىق ايتىلىپ جاتىر. ۇكىمەت قارجى ترەيدەرلەرىنىڭ جولىن كەسۋ, مۇناي-گاز ءتۇسىمىنىڭ تاعدىرىن تەڭگەمەن بايلانىستىرۋ ارقىلى جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ ەسىگىن اشتى. ەندى كەرى شەگىنۋگە جولدىڭ قالماعانىن ۇلتتىق بانك تە, ۇكىمەت تە كورىپ وتىر. ءبىز مۇنىڭ جەمىسىن الداعى ەكى-ءۇش جىلدا كورەتىن بولامىز», دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى ءىلياس يساەۆ.

الماتى