ەل مەن ەلدى جالعاعان «تەڭىز-نوۆوروسسيسك» مۇناي قۇبىرى قازاقستان-رەسەي اراسىنداعى ەكونوميكالىق بايلانىستىڭ نىعايۋىنا تىڭ سەرپىن بەردى
ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ, سونىمەن بىرگە, كورشىلەس رەسەي فەدەراتسياسىمەن اراداعى ينتەگراتسيالىق بايلانىستىڭ وتاندىق ەكونوميكانى وركەندەتۋگە تىكەلەي سەپتىگى تيگەنى جاسىرىن ەمەس. وسى رەتتە الدىمەن «تەڭىز-نوۆوروسسيسك» قۇبىر جوباسىن ايتۋعا بولادى. قازىنالى قازاق جەرىندەگى ايگىلى «تەڭىز» كەنىشىنەن باستاۋ الىپ, قارا تەڭىز جاعالاۋىنداعى نوۆوروسسيسك ايلاعىنا دەيىن سوزىلعان 1511 شاقىرىمدىق مۇناي قۇبىرى جوباسىن ىسكە اسىرۋدىڭ نەگىزى 1992 جىلى قالانىپ, كاسپي قۇبىرلى وتكىزگىش كونسورتسيۋمى قۇرىلدى. وسى ماقساتتا قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن رەسەي فەدەراتسياسى جانە ومان سۇلتاندىعى اراسىندا كەلىسىم جاسالدى. مۇنى مۇنايشىلار ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءتول جوباسى دەپ اتايدى. بۇل — شىندىق.
ويتكەنى, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ يدەياسىمەن, تاباندىلىعىمەن ىسكە اسىرىلعان ناق وسى جوبا ارقىلى «تەڭىز» كەنىشىنىڭ «قارا التىنىن» الەمدىك رىنوكقا توتەلەي شىعارۋعا جاڭا ءدالىز اشىلدى. دەگەنمەن, بەل-بەلەستى قۋالاپ, ەل مەن ەلدى ءبىر-بىرىنە جالعاعان توتە قۇبىردىڭ دەنى رەسەي جەرىمەن وتەتىندىكتەن, كورشى ەل باسشىلارىن كەلىسسوزگە كوندىرگەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اتىراۋ وبلىسىنا ساپارىنىڭ بىرىندە بۇل جوبا تۋرالى بىلاي دەپ ەدى: – اتىراۋ — قارقىندى وركەندەپ, ءوسىپ كەلە جاتقان ايماقتاردىڭ ءبىرى. ءالى دە قارقىندى دامۋ ۇدەرىسى جالعاسا بەرەدى. وبلىس ەكونوميكاسىن كوتەرۋ, مۇناي كەنىشتەرىن يگەرۋ ءۇشىن «شەۆرون» كومپانياسىن ەلگە ينۆەستيتسيا سالۋعا اكەلدىك. سەبەبى, جەرىمىزدەگى مول مۇنايدى يگەرۋگە ءوزىمىزدىڭ تەحنولوگيامىز بولمادى. وسى ينۆەستوردى اكەلمەسەك, جەردىڭ استىنداعى مول بايلىق جاتا بەرۋى مۇمكىن ەدى. سوندىقتان شەتەل ينۆەستيتسياسىن كوپتەپ تارتتىق.
مۇنايدى وندىرگەننەن كەيىن ونى شەتەل رىنوگىنا ساتۋ جولدارىن ىزدەۋ كەرەك بولدى. سول سەبەپتەن, قارا تەڭىزگە تىكەلەي مۇناي قۇبىرىن تارتۋ جوباسىن قولعا الدىق. ارينە, بۇل وڭاي جوبا بولمادى. التى جىل بويى رەسەي باسشىلارىمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزدىك. راسىندا دا سولاي. رەسەيدىڭ سول كەزدەگى پرەزيدەنتى بوريس ەلتسينمەن التى جىل بويى ايانباي كەلىسسوز جۇرگىزگەن ەلباسىنىڭ تاباندىلىعى ءوز جەمىسىن بەردى. باستاپقىدا ءتورت كەزەڭگە ءبولىنىپ جۇرگىزىلەتىنى باعدارلانعان جوبانىڭ 4 ميلليارد اقش دوللارىنا باعالانعان جالپى قۇنىنان رەسەيدىڭ استراحان وبلىسى مەن قالماق رەسپۋبليكاسى, ستاۆروپول, كراسنودار ايماقتارى بيۋدجەتتەرىنە تۇسەتىن سالىق مولشەرى كوڭىلگە قونىمدى بولاتىنىن اۋەلگىدە باعدارلاي الماعان كورشى ەل باسشىلارى, ەندى, بۇل جوبانىڭ وزدەرىنە ءتيىمدى بولعانىنا كوز جەتكىزىپ وتىر. قۇبىردىڭ قازاقستاندىق بولىگىندە 45 ميلليون دوللاردىڭ جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جاسالدى. بىرنەشە جەردە قۇبىر بويىمەن سىرعىعان مۇنايدىڭ قىسىمىن انىقتايتىن قوندىرعىلار ورناتىلدى.
قازىر «تەڭىز» كەنىشىنەن باستالىپ, رەسەيدىڭ جوعارىدا ايتىلعان بىرنەشە وڭىرلەرى اۋماعىمەن قارا تەڭىز جاعالاۋىنا ماڭداي تىرەگەن قۇبىر بويىمەن مۇناي تاسىمالدانعالى 10 جىلدان استى. ءتيىمدى تۇستارى جوق ەمەس. ەڭ باستىسى, قازاق مۇنايىنىڭ شەتەل رىنوگىنا جەتۋ جولىنىڭ ۇزاقتىعى ەداۋىر قىسقاردى. مۇنى شەتەل رىنوگىنا باعىت العان «قارا التىن» جولىنا كەسە-كولدەنەڭ تارتىلاتىن, ساپاسىنا كەرى اسەر ەتەتىن كەدەرگىلەردىڭ ازايۋى تۇرعىسىنان ايتىپ وتىرمىز. جوبا بويىنشا بۇل قۇبىرمەن 40 جىل بويىنا ۇزدىكسىز ءونىم تاسىمالداۋعا مول مۇمكىندىك بولاتىنىنا بولجام جاسالعان. ويتكەنى, قازاقستاندا تاياۋ جىلدارى وندىرىلەتىن مۇناي كولەمى كۇرت كوبەيمەك.
اسىرەسە, «تەڭىزشەۆرويلدىڭ» ەكىنشى بۋىن اتالاتىن جوباسى ىسكە قوسىلعاننان كەيىن «تەڭىزدىڭ» بەرەر ءونىمى ەسەلەنىپ شىعا كەلدى. ەندى بۇل كاسىپورىن كەلەشەك كەڭەيۋ جوباسىن ىسكە اسىرعالى وتىر. سول كەزدە «تەڭىز» كەنىشىنەن الىناتىن «قارا التىن» جانە ەسەلەنە تۇسەدى. بۇعان قوسا وسى قۇبىرمەن قاراشىعاناق گاز كوندەنساتى كەنىشىنىڭ شيكىزاتتىق مۇنايى دا ۇزدىكسىز تاسىمالدانا باستادى. ونىڭ ۇستىنە, اتىراۋ وبلىسىنىڭ استراحانمەن شەكاراداعى «قۇرمانعازى», «حۆالىنسكوە» «يماشەۆ» كەنىشتەرىنەن ءونىم الىنعاندا ونى تاسىمالداۋداعى باستى باعىت رەتىندە وسى قۇبىر الدىمەن تاڭدالاتىنى داۋ تۋدىرمايدى. سەبەبى, وسى كەنىشتەرگە ەڭ جاقىن ارالىقپەن وتەتىن بىردەن-ءبىر قۇبىر بۇل. دەمەك, اتالعان كەنىشتەردى يگەرەتىن كاسىپورىندارعا ەكونوميكالىق تيىمدىلىك جاعىنان وڭتايلىسى قارا تەڭىز باعىتىنداعى قۇبىر بولماق.
سونىمەن قاتار, كەلەشەكتە كاسپيدىڭ قازاقستاندىق سەكتورىنان الىناتىن «قارا التىندى» دا وسى باعىتپەن تاسىمالداۋ نۇسقاسى تاڭدالىپ وتىر. كاسپي مۇناي قۇبىرىمەن «قازمۇنايگاز», «تەڭىزشەۆرويل» سەكىلدى ءىرى كومپانيالارمەن بىرگە, وزگە كاسىپورىندار دا مۇناي تاسىمالداۋدىڭ تيىمدىلىگىنە كوز جەتكىزدى. كونسورتسيۋمنىڭ سايتىندا جاريالانعان مالىمەتكە سۇيەنسەك, وسى قۇبىرمەن 2001-2013 جىلدار ارالىعىندا 440 ميلليون تونناعا جۋىق مۇناي تاسىمالدانىپتى. سونىڭ ىشىندە ارينە, قارا تەڭىز جاعالاۋى ارقىلى شەتەل رىنوگىنا ەكسپورتتالعان مۇنايدىڭ باسىم بولىگى قازاقستاننىڭ ۇلەسىنە تيەتىنى داۋسىز.
كونسورتسيۋم باسشىلارى قۇبىردىڭ مەحانيكالىق قۋاتى 2012 جىلدان باستاپ تاسىمالداناتىن مۇناي كولەمىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن ۇلعايتۋدىڭ مۇمكىندىگى بارىن ايتادى. وسى ماقساتتا كونسورتسيۋمعا تيەسىلى قۇبىردىڭ ءونىم وتكىزگىشتىك قۋاتىن ۇلعايتۋ جوباسى ىسكە اسىرىلۋدا. بۇل تۋرالى كونسورتسيۋمنىڭ اكتسيونەرلەرى اراسىندا جاسالعان ورتاق كەلىسىم بار. اكتسيونەرلەردىڭ وسى كەلىسىمى اياسىندا كەڭەيتۋ جوباسىنىڭ قۇرىلىسىن 3 كەزەڭمەن جۇرگىزۋ جونىندە ۇيعارىم بولعان. قۇبىردى كەڭەيتۋ جوباسىنىڭ العاشقى كەزەڭى 2011 جىلى مۇنايلى وڭىردەگى اتىراۋ مۇناي ايداۋ ستانساسىندا باستاۋ الدى. سوعان ورايلاستىرىلا وتكىزىلگەن شارادا سول كەزدەگى ەلىمىزدىڭ مۇناي جانە گاز ءمينيسترى, بۇگىنگى «قازمۇنايگاز» ۇك اق باسشىسى ساۋات مىڭباەۆ اتالعان قۇبىردىڭ قازاقستاندا وندىرىلگەن مۇنايدى شەتەل رىنوگىنا توتەلەي شىعاراتىن بىردەن-ءبىر باعىت بولعانىنا نازار اۋدارعان ەدى. ونىڭ پىكىرىنشە, بۇل – تاۋەلسىزدىكتىڭ باستاپقى جىلدارىندا ىسكە اسىرىلعان العاشقى حالىقارالىق ماڭىزدى جوبالاردىڭ ءبىرى.
مۇنىڭ ويداعىداي جۇزەگە اسۋىنا قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەرەن ەڭبەك ءسىڭىردى. وسىلايشا, قازاقستان-رەسەي ەلدەرىنىڭ ينتەگراتسيالىق بايلانىسى تەرەڭدەي تۇسۋىنە وڭ ىقپالىن تيگىزدى. قۇبىردى كەڭەيتۋ جوباسىنىڭ قازاقستانداعى بولىگىن ىسكە اسىرۋ بارىسىندا اتىراۋ وبلىسىنىڭ ەكونوميكاسىنا 1 ميلليارد اقش دوللارى كولەمىندە قارجىلاي ينۆەستيتسيا قۇيىلادى. قۇبىر قۇرىلىسىنا 2000-نان اسا ادام جۇمىسقا تارتىلسا, جوبا اياقتالعاننان كەيىن 100-دەن استام تۇراقتى جۇمىس ورنى اشىلادى. رەسەيدىڭ سول كەزدەگى ەنەرگەتيكا ءمينيسترى سەرگەي شماتكو دا بۇل جوبا ەكى ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ, سەنىمدى ارىپتەستىكتىڭ جەمىسى بولدى دەپ ەسەپتەيدى. كونسورتسيۋم باسشىلارىنىڭ ءمالىم ەتكەنىندەي, 5,4 ميلليارد اقش دوللارىنا باعالانعان كەڭەيتۋ جوباسىنىڭ ءبىرىنشى كەزەگىندە 5 مۇناي ايداۋ ستانساسى جاڭعىرتىلىپ, قازاقستان اۋماعىنداعى 88 كيلومەتر قۇبىردى ۇلكەن ديامەترلىك تۇرىمەن اۋىستىرۋ كوزدەلگەن.
قارا تەڭىز جاعالاۋىنداعى ايلاقتا مۇناي ساقتايتىن 100 مىڭ تەكشە مەترلىك ءۇش قازان ورناتىلماق ەكەن. بۇل قۇبىرمەن تاسىمالداناتىن مۇنايدىڭ مەحانيكالىق قۋاتىن جىلىنا 35 ميلليون تونناعا جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ال ەكىنشى كەزەك بارىسىندا جاڭادان 5 مۇناي ايداۋ ستانساسىن تۇرعىزۋ ارقىلى 2013 جىلدان كەيىن قۇبىرمەن 48 ميلليون تونناعا دەيىنگى «قارا التىندى» تاسىمالداۋ مۇمكىندىگى بولاتىنىنا شەك كەلتىرمەيدى. ءۇشىنشى كەزەككە جوسپارلانعان تاعى دا 5 مۇناي ايداۋ ستانساسى, وعان قوسا ءونىمدى ساقتاۋعا ارنالعان 100 مىڭ تەكشە مەترلىك ءۇش قازاندى ىسكە قوسۋ جوباسى 2015 جىلى تولىق اياقتالماق. سول كەزدە كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى جىلىنا 67 ميلليون توننا «قارا التىندى» قارا تەڭىز جاعالاۋىنا سەنىمدى تاسىمالداي الادى. ايتقانداي, قۇبىر بويىندا ىسكە قوسىلاتىن 10 مۇناي ايداۋ ستانساسىنىڭ ەكەۋى قازاقستان اۋماعىندا, ياعني اتىراۋ وبلىسىندا سالىنباق. مۇنايلى ءوڭىردىڭ كەڭ قانات جايا وركەندەۋىنە سەرپىن بەرگەن جوبالاردىڭ قاتارىنداعى كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمىندا قازاقستاندىق ۇلەستى ارتتىرۋعا باسا كوڭىل بولىنۋدە.
بۇل – جەرگىلىكتى مامانداردىڭ قوسىمشا ماماندىقتى مەڭگەرۋى, جۇمىسقا ورنالاسۋى. جەرگىلىكتى قازىناعا تۇسەر سالىق مولايىپ, ەكونوميكانىڭ وركەندەي بەرۋىنە ىقپالى تيەدى. تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىلىگىن نىعايتۋ ءۇشىن ماڭىزى ايرىقشا بۇل جوبامەن سونىمەن بىرگە, وڭىردە ەلباسىنىڭ تىكەلەي ۇيىتقى بولۋىمەن وتىن-ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ستراتەگيالىق ماڭىزى باسىم كاسپي قايراڭىن يگەرۋ, «تەڭىزشەۆرويلدىڭ» ءۇشىنشى بۋىن زاۋىتى, گاز-حيميا كەشەنى سەكىلدى ءىرى جوبالار ىسكە اسىرىلۋىنا دا سەپتىگىن تيگىزىپ وتىر. قارا تەڭىز باعىتىنداعى توتە قۇبىردى كەڭەيتۋ جوباسى قازاقستان-رەسەي اراسىنداعى مەملەكەتارالىق قاتىناستاردىڭ ودان ءارى تابىستى دامۋى ءۇشىن, سونداي-اق, بۇكىل الەمدەگى ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ تۇرعىسىنداعى باسىم باعىتقا يە.
سول سەبەپتەن ءبىزدىڭ وتاندىق «قازمۇنايگاز» كومپانياسى قۇبىر جەلىسىن كەڭەيتۋگە بايلانىستى كەلىسسوزدەرگە بەلسەنە اتسالىستى. جالپى, بۇل قۇبىردىڭ ەل مەن ەلدىڭ اراسىنداعى ەكونوميكالىق, ىسكەرلىك بايلانىستاردىڭ بۋىنىن بەكىتە تۇسۋگە, ينتەگراتسيالىق ىنتىماقتاستىقتى جانداندىرا بەرۋگە ىقپالى وتە زور. ونى كونسورتسيۋمنىڭ اكتسيونەرلەرى دە جوققا شىعارمايدى. ويتكەنى, قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن قولعا الىنعان بۇل جوبانى ىسكە اسىرۋشى كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى ءوز قىزمەتىندە ونەركاسىپتىك جانە ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىككە باسا نازار اۋدارادى. سوڭعى 10 جىلدىڭ ىشىندە قارا تەڭىز ايلاعىندا سۋ بەتىنە بىردە ءبىر مۇناي توگىلۋ وقيعاسىنا جول بەرىلمەگەن. قۇبىر بويىندا بىردە-ءبىر اپات بولماعان. سول سەبەپتەن كونسورتسيۋم جۇمىسى حالىقارالىق ICO:14001 جانە OHSAS:18001 ستاندارتتارى بويىنشا سەرتيفيكاتتالعانى جوبانىڭ ماڭىزدىلىعىن ايشىقتاي تۇسەدى.
كەڭەيتۋ جوباسى بويىنشا قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارى جۇرگىزىلگەندە وندىرىستىك جاراقاتتانۋدى ازايتۋدىڭ «Incidents and injuries Free» الەمدىك جەتەكشى تاجىريبەسى قولدانىلادى. مۇنداي ءتاسىل كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمىنا ءىرى قۇرىلىس جۇرگىزۋ بارىسىندا جاراقاتتانۋ كورسەتكىشىن نولگە جەتكىزۋ مۇمكىندىگىن بەرەتىندىگى جانە داۋسىز. كونسورتسيۋم باسشىلارىنىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, كەڭەيتۋ جوباسى اياقتالعاندا كونسورتسيۋمنىڭ قۇبىرىمەن تاسىمالداناتىن مۇناي كولەمى بوسفور جانە داردانەلل بۇعازدارىنىڭ ەسەپتى وتكىزۋ مۇمكىندىگىنە ساي بولماق. سوندىقتان بۇل جوبا بۋرگو-الەكساندرۋپوليس جوباسىنا نەمەسە كومىرسۋتەكتەردى قارا تەڭىز باسسەينىنەن جەتكىزۋدىڭ وزگەشە بالامالى يدەيالارىنا سايكەستەندىرىلمەيدى. تاسىمالداۋ جۇيەسىنىڭ تولىقتاي جۇكتەلۋىنىڭ باستى كەپىلى – قازاقستانداعى كەن ورىندارىنان وندىرىلەتىن مۇناي كولەمىنىڭ ارتۋى. كونسورتسيۋم باسشىلىعى وسىعان ءۇمىت ارتاتىنىن جوققا شىعارمايدى. ويتكەنى, قازاقستاندا تاياۋداعى جىلداردا مۇناي ءوندىرۋ كولەمى ەسەلەنە تۇسپەك.
ماسەلەن, «تەڭىزشەۆرويل» –كونسورتسيۋمنىڭ ەڭ ءىرى مۇناي جونەلتۋشىسىنىڭ ءبىرى. شەتەلدىك ينۆەستورمەن بىرلەسكەن بۇل كاسىپورىن جىل سايىن ءونىم ءوندىرۋدى ۇلعايتىپ كەلەدى. «تەڭىزشەۆرويلدىڭ» وندىرگەن «قارا التىنى» ماسەلەن, بيىلعى ءبىرىنشى توقساندا عانا 6,8 ميلليون تونناعا جەتتى. جىل اياعىنا دەيىن كاسىپورىننىڭ بۇل كورسەتكىشى ودان ءارى بىرنەشە ەسەلەپ ۇلعايادى. ال كونسورتسيۋم كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق قايراڭىنان مۇناي ءوندىرۋ باستالىسىمەن قوسىمشا تاسىمالداناتىن ءونىم ۇلعاياتىنىنا نازار اۋدارىپ وتىر. كەڭەيتۋ جوباسىنا بايلانىستى قۇرىلىس جۇمىستارىن قازاقستان اۋماعىندا وتاندىق كومپانيالار ىسكە اسىرۋعا تارتىلۋدا. رەسەيدە دە سولاي. وسىعان وراي قازاقستاندىق جانە رەسەيلىك كاسىپورىندارعا, تاۋار وندىرۋشىلەرگە بىردەي باسىمدىق بەرىلەدى.
ارينە, شەتەلدىك كومپانيا ۇسىنعان جابدىقتار ساپاسى جوعارى بولعاندا نەمەسە قاجەت جابدىقتار قازاقستاندا, نە رەسەيدە وندىرىلمەيتىن بولسا, مىسالى, تەڭىزگە شىعارىلاتىن ايلاق قوندىرعىسىنا قاتىستى تاپسىرىس شارتى شەتەلدىك كومپانيامەن جاسالدى. وسى ساياسات قۇرىلىس جۇمىستارىنا دا قاتىستى قولدانىلادى. كونسورتسيۋم قۇبىردىڭ باستاپقى قۇرىلىسى كەزىندە قازاقستان مەن رەسەيدە تاجىريبەلى كومپانيالار بولماۋىنا بايلانىستى شەتەلدىك ورىنداۋشىلاردى تارتۋعا ءماجبۇر بولعان. قازىر وتاندىق كاسىپورىنداردىڭ الەۋەتى ارتتى. قازاقستاندا دا, رەسەيدە دە مۇنداي ماڭىزدى نىسانداردىڭ قۇرىلىسىن ساپالى جۇرگىزەتىن كومپانيالار جەتكىلىكتى. مىنە, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى تابىسىمىزدىڭ بىرىنەن سانالاتىن “تەڭىز-نوۆوروسسيسك” مۇناي قۇبىرىنىڭ ماڭىزى وسىلايشا ارتا تۇسۋدە.
جولداسبەك شوپەعۇل, «ەگەمەن قازاقستان».
اتىراۋ وبلىسى.