كەشە پارلامەنت سەناتىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ وڭىرلەرىن گازداندىرۋ: قازىرگى جاعدايى, پروبلەمالارى جانە ولاردى شەشۋ جولدارى» تاقىرىبى بويىنشا ۇكىمەت ساعاتى ءوتتى.
جيىندى اشقان سەنات توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ولگا پەرەپەچينا سالانىڭ ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزدى ەكەنىنە توقتالدى. گاز ونەركاسىبى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدا ماڭىزدى ورىن الاتىنىن, مەملەكەتتىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىنىڭ قۇرامداس بولىگى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«ۇكىمەت الدىندا ەلىمىزدىڭ گاز سالاسىن ءتيىمدى دامىتۋدى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا ستراتەگيالىق مىندەتتەر تۇر. ءبىرىنشى كەزەكتەگى ماسەلەلەر بويىنشا قىسقا مەرزىمدە ناقتى شارالار قابىلداۋ قاجەت», دەدى و.پەرەپەچينا.
سەنات توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قازىرگى ۋاقىتتا گاز سالاسىن باسقارۋدىڭ مەنەدجمەنت, ءوندىرىس, باعا بەلگىلەۋ جانە تسيفرلاندىرۋدىڭ قازىرگى زامانعى تاسىلدەرى قامتىلاتىن نەعۇرلىم ءتيىمدى, ىقشام جانە يكەمدى ۇلگىسىنە كوشۋ جونىندە ناقتى شارالار قابىلداۋ قاجەت ەكەنىنە ەكپىن بەردى.
«ينۆەستورلاردى كومىرسۋتەگىن بارلاۋعا تارتۋدا جۇمىستى جانداندىرۋ جانە جالپى, قازاقستاندا گاز ءوندىرۋ جوبالارىنىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋ قاجەت», دەدى ولگا پەرەپەچينا.
ەكونوميكالىق ساياسات, يننوۆاتسيالىق دامۋ جانە كاسىپكەرلىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى داۋرەن ادىلبەكوۆ ۇكىمەت ساعاتىن اشا كەلىپ, كەزدەسۋ بارىسىندا سەناتورلار مەن سالانىڭ باسقا دا ساراپشىلارىنىڭ پىكىرىنە وراي ورىن العان ماسەلەلەردى شەشۋگە كومەكتەسەتىن ناقتى شارالار مەن تەتىكتەر تالقىلانىپ, ۇسىنىلاتىنىن اتاپ ءوتتى.
سەناتور ەرىك سۇلتانوۆ اتالعان سالانى زەردەلەۋ بارىسىندا شەشۋدى قاجەت ەتەتىن نەگىزگى 4 بولىكتەگى پروبلەما انىقتالعانىن اتاپ ءوتتى. سونىڭ ىشىندە رەسۋرس بازاسىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى, گاز تاسىمالداۋ جۇيەسىنىڭ ەسكىرىپ-توزعانى, ەلىمىزدە گازبەن قامتاماسىز ەتۋ دەڭگەيىنىڭ وتە ناشارلىعى جانە تاريف بەلگىلەۋ جۇيەسىنىڭ ءتيىمسىز ەكەنى بار.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ گاز سالاسىن ساپالى قايتا قالىپتاستىرۋ جونىندەگى تاپسىرماسى اياسىندا سەناتور اتالعان پروبلەمالاردى جەدەل شەشۋ ءۇشىن بىرقاتار شارا ۇسىندى.
«سالانى باسقارۋ جۇيەسىندە قۇرىلىمدىق وزگەرىستەر جۇرگىزۋ قاجەت. رەسۋرستىق بازانى تولىقتىرۋ ماقساتىندا جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ جاڭا گاز جوبالارىن ىسكە اسىرۋى ءۇشىن قوسىمشا ىنتالاندىرۋ شارالارىن ازىرلەۋ ۇسىنىلادى. گازعا باعا بەلگىلەۋدىڭ جاڭا ۇلگىسىن قالىپتاستىرۋ ماڭىزدى. گازدى ىشكى نارىققا جەتكىزۋ كولەمىنە مەملەكەتتىك رەتتەۋ ەنگىزۋ ارقىلى جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ گاز تاڭداۋ پروتسەسى اشىق بولۋىن ارتتىرۋ قاجەت», دەدى سەناتور ە.سۇلتانوۆ.
دەپۋتات «سارىارقا» ماگيسترالدىق گاز قۇبىرى قۇرىلىسىنىڭ باياۋ ءجۇرىپ جاتقانىنا نازار اۋداردى. ونىڭ ايتۋىنشا, سولتۇستىك جانە شىعىس وڭىرلەردى گازداندىرۋدى 2025 جىلعا دەيىن اياقتاۋ مۇمكىن ەمەس.
«بۇگىنگى تاڭدا گازدىڭ بولماۋى ينۆەستيتسيالار تارتۋ, جاڭا وندىرىستەر قۇرۋ, حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ جانە وڭىرلەر مەن تۇتاستاي ەلدىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋ ءۇشىن باستى تەجەۋشى فاكتورلاردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. سوندىقتان قالىپتاسقان اعىمداعى جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, ۇلتتىق جانە ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتەتىن وڭىرلەردى گازداندىرۋدىڭ قولايلى نۇسقاسىن كوزدەۋ ۇسىنىلادى», دەدى ە.سۇلتانوۆ.
بۇدان كەيىن ەنەرگەتيكا ءمينيسترى بولات اقشولاقوۆ وڭىرلەردى گازبەن قامتاماسىز ەتۋدى دامىتۋ جونىندە اڭگىمەلەپ بەردى. ۆەدومستۆو باسشىسى 2021 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەلدى گازداندىرۋدىڭ جالپى دەڭگەيى 57,7 پايىزدى قۇراعانىن حابارلادى. مينيستر كەلتىرگەن دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ىشكى نارىقتا گازدىڭ تۇتىنۋى تۇراقتى ءوسىپ كەلەدى. كەيىنگى ءتورت جىلدا 4,8 ملرد تەكشە مەترگە ارتىپ, 18,6 ملرد تەكشە مەترگە جەتكەن.
«تۇتىنۋدىڭ سەرپىندى وسۋىنە بايلانىستى 2025 جىلعا قاراي گاز تاپشىلىعىنا كەزىگە باستايمىز دەپ بولجاپ وتىرمىز. بىراق تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كاسىپورىندارى كومىردەن گازعا بەلسەندى كوشسە, وندا تاپشىلىقتىڭ كولەمى ايتارلىقتاي ۇلعايادى.
وسىنداي جاعدايدا ەلىمىزدىڭ رەسۋرستىق بازاسىن تولىقتىرۋ ماسەلەسى تۋىندايدى. بۇل ماقساتتا گازدى بارلاۋ, ءوندىرۋ جانە وڭدەۋ سەكىلدى بۇكىل كەزەڭدە گاز جوبالارى ءۇشىن پرەفەرەنتسيالار قاجەت. بۇدان باسقا, جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار ءۇشىن ىنتالاندىرۋ باعاسىن بەرۋ ماسەلەسى پىسىقتالىپ جاتىر», دەدى ب.اقشولاقوۆ.
ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ دەرەكتەرىنە ساي, قازاقستانداعى گازدىڭ 80 پايىزدان استامى «قاراشىعاناق», «قاشاعان» جانە «تەڭىز» كەنىشتەرىنە تيەسىلى. 2021 جىلى وندىرىلگەن شيكى گاز كولەمى 53,8 ملرد تەكشە مەتردى قۇرادى. مۇنىڭ 20 پايىزى جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ ءوز قاجەتتىلىگىنە, ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرۋگە جانە باسقا دا ماقساتقا كەتكەن. جارتىسىنا جۋىعى تاۋارلىق گاز رەتىندە قايتا وڭدەلدى.
«بولجامدى دەرەكتەرگە سايكەس 2030 جىلعا قاراي شيكى گاز ءوندىرۋ 87,1 ملرد تەكشە مەتردى قۇرايدى. سونىڭ ىشىندە ءۇش ءىرى جوبانىڭ ءوندىرۋ ۇلەسى 83 پايىزعا جەتپەك. وندىرىلگەن گازدىڭ 42 ملرد تەكشە مەترى تاۋارلىق گاز رەتىندە قايتا وڭدەلمەك. جەر استىنا ايدالاتىن گاز كولەمى 47 پايىزعا, وندىرۋشىلەر مۇقتاجدىقتارىنا پايدالاناتىن گاز 15 پايىزعا تەڭەسەدى», دەدى مينيستر.
ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, «قاشاعاننىڭ» گاز رەسۋرستارىن مونەتيزاتسيالاۋ ءۇشىن گاز وڭدەۋ زاۋىتىن ءۇش كەزەڭمەن سالۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتقان كورىنەدى. 2021 جىلعى ماۋسىمنان باستاپ قۋاتى 1 ملرد تەكشە مەترلىك بولاتىن ءبىرىنشى كەزەڭ قۇرىلىس-مونتاجداۋ جۇمىستارى باستالىپ كەتكەن. ءبىرىنشى كەزەڭ 2024 جىلدىڭ باسىندا پايدالانۋعا بەرىلەدى دەپ جوسپارلانىپ وتىر.
«ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى مەن QazaqGaz ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ تاعى ءبىر مىندەتى – ماگيسترالدىق گاز قۇبىرلارىن جاڭعىرتۋ. گاز تاسىمالداۋ ينفراقۇرىلىمى نەگىزىنەن كەڭەس زامانىندا سالىنعان. قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ۇلكەن ينۆەستيتسيا قاجەت. قازىرگى ۋاقىتتا بىرقاتار گاز قۇبىرى تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەپ تۇر. وتاندىق گازدى تۇرعىندارعا تۇراقتى جەتكىزۋدى جالعاستىرۋ ءۇشىن قۋاتتى قۇبىرلار سالۋ كەرەك. مىسالى, ماگيسترالدى گاز قۇبىرلارىنىڭ 21 پايىزىن 50 جىلدان بەرى, 50 پايىزىنا جۋىعىن 40 جىلدان بەرى پايدالانىپ كەلەمىز. توزعان قۇبىرلار ورتاشا ەسەپپەن 75 پايىزدان استى», دەدى ب.اقشولاقوۆ.
ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, تۇتىنۋشىلارعا گازدى ۇزدىكسىز جانە قاۋىپسىز جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ينۆەستيتسيالىق جوبالار ىسكە اسىرۋ كوزدەلگەن. جوبالاردىڭ جالپى قۇنى 603,9 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى.
«بيىل ەلىمىزدىڭ گازداندىرىلۋىن دامىتۋعا مينيسترلىكتىڭ بيۋدجەتتىك باعدارلاماسى بويىنشا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 45,8 ملرد تەڭگە ءبولىندى. سونداي-اق 2022 جىلعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتى ناقتىلاۋ شەڭبەرىندە 50,1 ملرد تەڭگە الدىن الا قولداۋ تاپتى. بۇل 147 مىڭ ادامدى نەمەسە 95 ەلدى مەكەندى گازبەن قامتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى ۆەدومستۆو باسشىسى.
بۇدان كەيىن مينيستر تاۋارلىق گازعا باعا بەلگىلەۋدىڭ قازىرگى سحەماسىنا قاتىستى پىكىر ءبىلدىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدىڭ ىشكى نارىعىن گازبەن تۇراقتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا 2014 جىلى مۇناي كەن ورىندارىندا وندىرىلەتىن گازدى ساتىپ الۋعا مەملەكەتتىڭ ارتىقشىلىقتى قۇقىعى بەرىلگەن ۇلتتىق وپەراتور ينستيتۋتى ەنگىزىلدى.
«ۇلتتىق وپەراتور – QazaqGaz ۇك اق گازدىڭ ساتىپ الۋ باعاسى مەن ماگيسترالدىق تاسىمالداۋ تاريفتەرىن نەگىزگە الىپ, تاۋارلىق گازدى كوتەرمە ساۋدادا وتكىزۋدى جانە گازبەن جابدىقتاۋدىڭ بىرىڭعاي جۇيەسى بويىنشا گاز تاراتۋدى بىرىڭعاي ديسپەتچەرلەۋدى جۇزەگە اسىرادى. بۇل سحەما مەملەكەتكە گاز باعاسىن ۇستاپ تۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.بۇل رەتتە كوتەرمە ساۋدا ۇلتتىق وپەراتور ءۇشىن شىعىنى كوپ, ول سۋبسيديالانادى جانە ەكسپورتتىق تۇسىمدەرگە تىكەلەي تاۋەلدى. ماسەلەن, 2015-2021 جىلدار ارالىعىنداعى ۇلتتىق وپەراتوردىڭ شىعىنى 587 ملرد تەڭگەنى قۇرادى», دەدى ب.اقشولاقوۆ.
بۇگىنگى تاڭدا گازدى ىشكى تۇتىنۋ سوڭعى جىلدارى كۇرت وسكەنىن, گاز تاسىمالداۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋ, قايتا قۇرۋ جانە گازبەن جابدىقتاۋدىڭ بالاما جانە ۇتىمدى كوزدەرىن ىزدەۋ قاجەتتىگى ەسكەرىلە وتىرىپ, ەلدى گازداندىرۋدىڭ باس كەسكىن-كەستەسىن قالىپتاستىرۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە.
ۇكىمەت ساعاتىنىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا ۇكىمەتكە گاز سالاسىنىڭ جاي-كۇيىن جاقسارتۋ جونىندە ۇسىنىمدار جىبەرىلەتىن بولادى. وندا گاز رەسۋرسىنىڭ بازاسىن, ونى قايتا وڭدەۋ كولەمىن ۇلعايتۋ, سولتۇستىك وڭىرلەر مەن شىعىس قازاقستان وبلىسىنا گاز جەتكىزۋ, سونداي-اق ەلىمىزدىڭ وسى سالاداعى زاڭنامالىق بازاسىن جەتىلدىرۋ جونىندەگى ۇسىنىستار كورىنىس تاپپاق.