«قارا جورعا» − قازاق ءبيى

تالانت قىلىشباەۆ,

حورەوگراف, قازاقستان حورەوگرافتار وداعىنىڭ مۇشەسى:

− قازاقتىڭ بيلەگەنىن نەمەسە بي­لەمەگەنىن انىقتاۋ ءۇشىن, تاريحتىڭ بىزگە بەلگىلى باستاۋىنا نازار اۋدارعان ءجون. قازاقتىڭ قازاق بولعانعا دەيىنگى ۋاقىتقا نازار اۋدارساق, 1465-1466 جىلدارى ۇلى دالانى مەكەندەگەن دەشتى-قىپشاق مەملەكەتىنىڭ بولعانى «يگور جاساعى تۋرالى جىر» جازبالارىندا انىق اي­تىلعان. بۇل جىردا ءوزارا قىرقىسىپ بەرەكە تاپپاعان كيەۆ ءرۋسى كنيازدەرىنىڭ تۇسىندا قىپشاقتاردىڭ ۇستەمدىگى باياندالادى. سول زامانداعى تۇركىلەردىڭ «قىپشاق ويىنى» بولعاندىعى جونىندە تاريحشىلاردان ەستۋىمىز بار. ادجار, تۇرىك, گرەك, مولدوۆا, ت.ب. ۇلتتاردىڭ بيلەرىنەن دە كەزدەسەدى. ءتىپتى ءبوروديننىڭ مۋزىكاسىنا قويىلعان «پولوۆەتسكيە پلياسكي» ءبيى قىپشاقتاردىڭ ءومىرىن كورسەتەدى. كەيىن سونداي دەرەكتەردى جاڭعىرتۋ ءۇشىن تاريحشى ەتنوگراف, مەملەكەت قايراتكەرى وزبەكالى جانىبەكوۆتىڭ باستاۋىمەن «التىناي» ءان-بي انسامبلىندە ەجەلگى قىپشاقتاردىڭ «القا قوتان» ويىنى جاڭعىرتىلعان. وزبەكالى اعامىزدان ارتىق ەتنوگرافيانى, قازاق مادەنيەتىن ونىڭ ىشىندە بيگە قاتىستى دۇنيەلەردى زەرتتەگەن ادام جوق شىعار. «القا قو­تان» قازاقتا ەكى ماعىنادا تۇسىنىك بە­رەدى. ءبىرىنشىسى اقساقالدار كەڭەسى, بيلەر كەڭەسى بولسا, ەكىنشىسى قازاق اۋىلى­نىڭ قونىستانۋ جۇيەسىندەگى ەرتەدەگى دوڭگەلەنە قورشاۋ قۇرا ورنالاسۋ ءتارتىبى.

«قازاقتا بي بولماعان» دەپ كەسىپ اي­تىلعان پىكىرلەرگە بايلانىستى مىنانداي وي قوز­عاعاندى ءجون كورىپ وتىرمىن. جوعارىدا ايتىلعانداي, تۇرگەش, تۇرىك قاعاناتىن ودان ەرتەرەكتەگى ساق, عۇندارعا تەرەڭ­دەمەگەندە دە, قازاق حالقىنىڭ الدىندا دەشتى-قىپشاق مەملەكەتى ۇستەم­دىك قۇرعان. كەيىن قا­زاق, وزبەك, نوعاي, قاراقالپاق, تاتار, باشقۇرت, قاراشاي بولىپ تاراعان ۇلتتار ءوز بيلەرىن ساقتا­عاندا, قازاقتار ساقتاي الماعان دەگەن ءسوز لوگيكاعا دا, دەرەك-دايەكتەرگە دە سايكەس ەمەس. ەگەر بي بولماسا, «بي» ءسوزى «بي كۇيى» دەگەن كۇيدى قايدا جىبەرەمىز؟

قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, ءبيشى, بالەتمەيستەر داۋرەن ءابىروۆتىڭ زەرت­تەۋلەرىندە «بي» دەگەن ءسوزدىڭ ەتيمولوگياسىنا ءۇش ماعىنا بەرىلگەن. «بي» دەگەن دويبى ويىنىنداعى بي, بيگە شىعىپ شەكسىز مۇمكىندىك الۋ, بي بولىپ حالىق اراسىندا ادىلدىك جولعا سالىپ باسقارۋ نەمەسە بي بيلەپ وزىنە قاراتۋ. بۇل ءۇش ماعىنادا دا بيگە قاتىستى وبەكتىلەر قاراپايىم ەمەس. «بي» دەگەن تۇسىنىكتىڭ وتە اۋقىمدى ەكەندىگى ايقىن بىلىنەدى. كوپەنگاگەن قالاسىندا تابىلعان ءحىىى-ءحىV عاسىرلاردىڭ تاريحي ادەبي جادىگەرلەرىنىڭ ءبىرى (لات. Codex ءCumanىcus) «قىپشاقتار سوزدىگىندە» – «بيلەيمىن» دەگەن ءسوزدىڭ كورسەتىلگەنىن داۋرەن ءابىروۆ ايتىپ وتكەن.

ەگەر قازاقتاردا بي بولماسا جوعارىدا كەلتىرىلگەن مىسالدار, دالەلدەر قايدان پايدا بولدى؟! ورحون-ەنيسەي جازبالارىندا, ماحمۇد قاشقاري, ماركو پولو جازبالارىندا قازاقتىڭ بيلەرى تۋرالى جازىلماعانىن نەمەسە جازىلعانىن ايتا المايمىن. ءبارىن ءبىلىپ, زەرتتەۋ مۇمكىن ەمەس. ەگەر ول كەزدەرى بي جىن-شايتاننىڭ ءىسى دەپ ەسەپتەلسە, ارينە جازبالاردان تىس قالۋى ابدەن مۇمكىن. بارلىق اق­پاراتتى بىلمەگەننەن كەيىن, قازاقتا جوق, بولماعان نەمەسە ءبارىن بىلەمىن دەگەن وي اداسۋعا اكەپ سوعادى. مىسالى, ءحىح عاسىردا نەمىس شىعىستانۋشىسى, سايا­حاتشى كلاپروت گەنريح يۋلي «ازيا. پوليگلوت» باسىلىمىنىڭ اۆتورى, 1805 جىلى كوكتەمدە قازان, پەرم, ەكا­تەرينبۋرگ, توبولسك, ومسك, تومسك, كراس­نويارسك قالالارىن ارالاپ يركۋتسكىگە جەتىپ, ول جەردەن تۇڭعۇس, باشقۇرت, ياكۋت, قىرعىز, قازاق حالىقتارىنىڭ تۇرمىسى مەن تىلدەرىن زەرتتەۋ ءۇشىن جاساعان ەكسكۋرسيا كەزىندە سالىنعان سۋرەتتەرىنىڭ بىرىندە «تانتسۋيۋششي كازاحي» ءبيى بەينەلەنگەن. مۇنداي فاكتىلەر دالەل ەمەي نەمەنە؟! قاي حالىقتىڭ بي ونەرىن زەرتتەپ قاراعاندا دا, ەڭ باسى ەلىكتەۋدەن باستالىپ, كەيىننەن تۇرمىستىق, اڭشىلىق, ت.ب. ودان ءارى قازىرگى كورىپ جۇرگەن دەڭگەيگە دەيىن دامىعاندىعىن بايقايمىز. «تارتىس», «اۋدارىسپاق», «اسىق ويناۋ» سياقتى پروتسەستەر, قازاق بيىندە ءالى كۇنگە دەيىن كەزدەسەدى. مىسالى, ءبىز­دىڭ زامانىمىزدا دا بۇل ويىندار كۇن­دەلىكتى تۇرمىستان قالىپ بارادى. سوندىقتان سول ويىنداردى, «ادەت-عۇرىپتاردى» ۇمىتپاۋ ءۇشىن بي كومپوزيتسيالارى ارقىلى ساقتاپ وتىرعان دۇرىس. قازاقتىڭ سوڭعى 300 جىلىندا بي تۋرالى قاي جەردە, قانداي دەرەكتەر جازىلعان دەگەندە, شارا جيەنقۇلوۆادان, ەرتەرەك بيلەگەن جالپاقباس ورازعاليەۆ, ىسقاق بىجىباەۆ, بەرىكبول كوپەن ۇلى (اعاشاياق) سىندى بي تاريحىندا ءىز قالدىرعان ادامداردى قايدا جاسىرامىز؟ ارىستان اقساقالدىڭ نەمەسە باسقا ەلدەن كەلگەن قانداستارىمىزدىڭ «مەن الىپ كەلدىم», «مەن جارىققا شى­عاردىم» دەگەندەرى مۇمكىن ەرسى ەس­تىلگەن شىعار. بىراق ول مادەنيەت قا­زاقتىكى دەپ تۇرمىستىق جاعدايدا بي­لەنەتىن بي دەپ قاراستىرىلاتىن بولسا حورەوگرافيا ونەرىن تولىقتىراتىنى ءسوزسىز. ول بيدەگى كورەرمەنگە دورەكى كورىنەتىن قيمىلدارى, ومىردە كەزدەسەتىن ادامنىڭ قاتتى, شالت, اقىرىن, داۋىس­تاپ, ايقايلاپ ايتقان سوزدەرى بولۋى مۇمكىن. ياكي بي ورىنداۋشىنىڭ نەمەسە اڭگىمە ايتۋشىنىڭ شەبەرلىگى دەسە دە بولادى. ءبىز, بيشىلەر قاۋىمى, مەم­لەكەتتىك دەڭگەيدە ءوتىپ جاتقان حا­لىقارالىق مادەني ءىس-شارالاردا ۇل­تىمىزدىڭ مادەنيەتىمەن تانىستىرامىز. ونىڭ ىشىندە قولونەر, سالت-ءداستۇر, كوركەمونەر, ءان مەن بي.

بۋىن ءبيى ىشكى قىتايدان كەلگەن دەگەن پىكىرگە بىلاي جاۋاپ بەرەر ەدىم. ول ءبيدىڭ اتاۋى دا, قيمىلدارى دا كەڭەس وداعى كەزىندە ءتىپتى ومىرىندە قىتاي تۇگىلى, جارىتىپ ورىس كورمەگەن نارىنقول اۋدانىنىڭ مەحانيزاتورى بيلەپ كورسەتكەننەن, زەرتتەۋشى و.ۆسەۆولودسكايا-گولۋچكەەۆيچ جازىپ العان. ماقالادا ايتىپ وتىرعان, «قارا جورعا» ىشىندەگى بي قيمىلدارى سول مەحانيزاتورلار كورسەتكەن, بۋىن ءبيىنىڭ قيمىلدارى دەپ ايتار ەدىم. ارينە, كوپ نارسە ورىنداۋشىعا دا بايلانىستى بولادى. مىسالى, اڭگىمەنى مايىن تامىزىپ ايتاتىن نەمەسە ءاندى وتە كەرەمەت ايتاتىن ونىڭ ۇستىنە سوزبەن ايتىلعان ولەڭگە بيلەنگەن بيدە سۋرەتشىلەر, اقىن, جازۋشىلار, سازگەرلەر ءوز كاسىپتىك كوزقاراسىمەن قاراپ ءار مامان ءوز ءىسىن ايتۋى زاڭدى. ماقالا اۆتورى جازۋشى رەتىندە سول ءاننىڭ سوزىنە سىن سالسا ورنى ءبىر بولەك, ال مادەنيەتكە ونىڭ ىشىندە حورەوگرافياعا, سول ماماندىقتىڭ ماماندارى سىن ايت­قان دۇرىس شىعار. ال «قارا جورعا» ءبيىن قازاقستاندىق بالەتمەيسترلەردىڭ قويعان نۇسقاسى دا بار. نەگىزىندە «قارا جورعا» كۇيىنىڭ 3-4 نۇسقاسى بار ەكەنى بەلگىلى. قازىرگى كەزدەگى سول ۇلى دالادان تامىرى تارتاتىن وزبەك, قاراقالپاق, تاتار, ت.ب. ۇلتتاردىڭ بيلەرى دە حح عاسىردىڭ باسىنان باستاپ قانا, كەڭ دامي باستاعانىن بىلەمىز. ەگەر قازاق ورتاعا قاراپ وزگەرمەسە, نەگە ءبىز قازاقتار باياعى زامانداعىداي شاپان كيىپ ەمەس, ءساندى تون ىشىكتەر, اتقا ءمىنىپ ەمەس, نەشە ءتۇرلى كولىككە, تۇيە شانامەن ەمەس, پويى­ز, ۇشاقتارمەن جۇرەمىز. ويت­كەنى زامان وزگەرىپ, ورتا دامىپ جاتىر. ورتامەن مادەنيەت, عىلىم دا دامىپ كەلەدى. ين­تەگراتسياسىز مۇنداي سالالار دامىمايدى. سوندىقتان تىڭداۋشىلارىمىز قازاقتا بي بولماعان دەسە, ەندى ورتامەن پايدا بولدى دەپ قابىلداپ, ەگەر قازاقتا بي از بولعان دەسە زامانعا, ورتاعا بايلانىستى وزگەرگەن ءتۇرى دەپ قابىلداۋعا بولادى.

فاريدا اليەۆا,

ا.سەلەزنەۆ اتىنداعى الماتى حورەو­گرافيالىق ۋچيليششەسىنىڭ تاري­حي-تۇرمىستىق جانە قازاق ءبيىنىڭ مۇعالىمى, مادەنيەت قايراتكەرى:

− مەن حالقىمىزدىڭ سالماقتى, بايسالدى, تەكتى دەگەن سوزدەرىمەن كە­لىسەمىن. ءوز باسىم قازاقتىڭ كوركەم ادەبي ءتىلىن, تاربيەسىن, مادەنيەتىن, بويىما ءسىڭىرىپ وسكەنمىن. الايدا قازاق حالقىنىڭ بي مادەنيەتى بولماعان دەگەن پىكىرگە كە­لىسپەيمىن. ارينە, قازاق ءبيىنىڭ دامۋىنا كوپ نارسە كەدەرگى بولدى. ونىڭ باستى سەبەبى – حالقىمىزدىڭ كوشپەلى ءومىر سۇرۋىندە. دەگەنمەن, قازاق حالقىندا ءبيدىڭ بولعانىن ونەرتانۋشى, تاريحشى, ەتنوگراف, عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرى كورسەتىپ وتىر. وسىعان قوسا, بۇل ماسەلەگە كوپتەگەن ورىس, ەۋروپا ساياحاتشىلارى دا توقتالعان. قازاقتىڭ بي ونەرى ەرتە زاماننان قالىپتاسىپ, عاسىردان-عاسىرعا جالعاسىپ كەلە جات­قان مۇرا دەپ سەنىمدى تۇردە ايتا الا­مىن.

سەرالى تلەۋباەۆ,

شىمكەنت ساز كوللەدجىنىڭ ديرەكتورى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور:

− «قارا جورعا» دەگەن ول قازاقتىڭ ءبيى ەمەس, بىراق ونىڭ ىشىندەگى ءبىراز بي ەلەمەنتتەرى قازاقتىڭ بيىندە بار نارسە. ول بۋىن ءبيى. بىراق سوڭعى جىلدارى قىتاي قازاقتارى ايتىپ جۇرگەن «قارا جورعا» ءانىنىڭ سوزدەرى ءتىپتى ساناعا جات. قۇلاققا تۇرپىدەي تيەدى. ءيا, قازاقتىڭ بيىنە جاتقىزا المايمىن. ونى ساراپتاپ, جوندەپ جاساۋعا ارينە بولادى. كەلگەن زاتتىڭ بارلىعى قازاقتىكى ەكەن دەۋىمىز ول دا دۇرىس ەمەس. كەزىندە شۇعىلا ساپارعاليقىزىنىڭ «تاۋىس قۇس» ءبيى, «اققۋ» ءبيى قازاقتىكى بولىپ كەتكەن ەدى. ول قازىر ءسال توقتالدى عوي. كوپ بي بايقاۋلارىندا بولدى. قازىر بايقاۋلاردا ونداي بيلەر ازايىپ, وزىمىزگە ءتان قازاقتىڭ بيلەرىنىڭ سانى ارتىپ كەلەدى. سول سياقتى «قارا جورعا» دا باسىندا بۇرق ەتىپ شىققانىمەن, ول دا سايابىرسىپ قالدى. ول ءبيدىڭ دە زامانى ءوتتى. ەلىمىز ۇلكەن مەملەكەت بولعاننان كەيىن تەك كاسىبي ءبيشى, كاسىبي حورەوگرافتار ەمەس ونىڭ ىشىندە اۋەسقوي حورەوگرافتاردىڭ, بيشىلەردىڭ بولۋى دا زاڭدى.

«قازاقتا بي جوق» دەگەن پىكىردى ويلانىپ ايتۋ كەرەك. مۋزىكا بار جەردە, بي قاتار جۇرەدى. الەمدە بار زاتتى قازاقتا جوق دەپ كەمسىتپەۋ قاجەت. نەمىس حالقىندا ەكى-ءۇش قانا قيمىل بار, سودان قانشاما بي شىعارىپ وتىر. ورتا ازيا بويىنشا سالىستىرساق, ەڭ كوپ قول قيمىلى قازاق بيىندە! بارلىق حالىقتان ەرەكشە. ءبىز نەگە بار قيمىلدارىمىزدى, جوققا شىعارۋىمىز كەرەك؟ مۇنداي نارسەلەردى قويۋ كەرەك.

عاينيكامال بەيسەنوۆا,

ۇستاز, شارا جيەنقۇلوۆانىڭ شا­كىرتى:

− قازىرگى كەزدە قازاق حالقىن ءداستۇرلى, سۇلۋ, تابيعي قۇبىلىس رەتىندە سيپاتتايتىن ەرەكشە بيلەرىمىز دامىدى. بۇكىل الەم قازىر ءبىزدىڭ قازاقتىڭ بيىنە تاڭعالادى. العاشقى بي ونەرىنىڭ قارلىعاشتارى شارا جيەنقۇلوۆا, حورەوگرافتار د.ءابىروۆ, ز.رايباەۆ سىندى بالەتمەيستەرلەردىڭ ارقاسىندا تاماشا بيلەر دۇنيەگە كەلەدى. مەن قازاق حالقىنىڭ بيگە يكەمى جوق دەپ ايتا المايمىن. كەرىسىنشە, وتە قابىلەتتى. ەركەكتەر دە, ايەلدەر دە وتە ەپتى, مايىسىپ, مىڭ بۇرالىپ تۇرادى. قازاقتىڭ ءبيى ءمىنسىز, تاماشا! بۇكىل الەم بەكەرگە قول سوقپايدى. قازاق ءبيى – حالىقتىڭ رۋحاني بايلىعىن, رۋحىن كورسەتەدى.

ايگۇل قۇلبەكوۆا,

پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ونەرتانۋ پروفەسسورى:

− قازاقتا بي ونەرى بولعاندىعى راس. ءبىزدىڭ «بيلەرىمىزدىڭ كوبى ساقتالمادى, نەگە جەتپەدى» دەپ رەنجۋىمىز ورىنسىز. سەبەبى قازاق ءوز تاريحىندا قانشاما دۇربەلەڭدى, ادامزات تاريحىندا بولماعان اشتىقتى, جۇتتى باستان كەشىردى. بۇل جۇتتان كەيىن قازاق حالقىنىڭ اسىل ازاماتتارى, زيالى قاۋىم وكىلدەرى بىرىنەن سوڭ ءبىرى اتىلدى. تاريحىمىز تالاۋعا ءتۇستى. تونالدى. ورتەلدى. جوعالدى. وسىن­داي جاعدايدا جۇرگەن حالىققا بي بيلەپ كوڭىل كوتەرۋ قايدان بولسىن؟ نەگىزى بۇل ءبيدىڭ اتى «بۋىن بي», «قارا جور­عا» دەگەن كەيىنگى اتاۋ.

ايگۇل ءتاتي,

«استانا بالەت» تەاترىنىڭ بالەت­مەيستەرى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى:

− «قارا جورعا» – قازاقتىڭ ءبيى. قا­زاقتىڭ ءبيى بولماعان دەگەندى قاي جاقتان شىعارىپ الىپ وتىرعانىن تۇسىنبەيمىن. ول مەنتاليتەتكە بايلانىستى. قازاقتىڭ ۇلكەن-كىشىگە دەگەن ءبىر-بىرىنە دەگەن سىيلاستىعى, قارىم-قاتىناسى سونى ايتقان بولار. بيگە «ونەر» دەپ قاراپ وتىرعان جوق, ءبيدى قارىم-قاتىناس قۇرالى رەتىندە قاراپ وتىر. ماسەلە – كوزقاراستا. مىسالى, ءبىز دومبىرا كۇيلەرىنە اسا قۇرمەتپەن قارايمىز. ونەر دەپ قارايمىز. تويدا تانىمال بولعان «قارا جورعا» ءانىنىڭ سوزىنە مەن دە كوڭىلىم تولماي رەنجىگەنمىن. نە سەبەپتى اجەلەرىمىز كەڭكىلدەپ, اتالارىمىز سەلكىلدەپ ءجۇر دەپ. ونىڭ ۇستىنە ءبىر-بىرىنە ءتونىپ بيلەگەن نە سۇمدىق دەگەن پىكىردە بولعانىم راس. بىراق بۇل قازاقتا بي بولعان جوق دەگەن ءسوز ەمەس.

تويعان ءىزىم,

پروفەسسور, قازاق ۇلتتىق ءبيىنىڭ عىلىمي-ادىستەمەلىك زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى:

− ءبىز – جاي عانا قازاق ءبيىن بيلەپ, ءومىرىمىزدى سوعان ارناپ, قازاق بيىنەن ساباق بەرىپ جۇرگەن ادامدار ەمەسپىز, سونىمەن قاتار سولاردىڭ بارلىعىن زەرتتەپ جۇرگەن عالىمدارمىز. ماركو پولو ءجۇرىپ وتكەن جەرلەردە, يا بولماسا, ن.ساۆيچەۆتىڭ قۇرمانعازىنىڭ ۇيىندە ءبيدى سۋرەتتەيتىن, ونىڭ بەرگى جاعىندا 1934 جىلى الما­تىدا وتكەن بۇكىل قازاقستاندىق حالىق ونەرپازدارىنىڭ 1-ءشى سلەتىنە قاتىسىپ, ەل اراسىنداعى بيشىلەر تۋرالى جازعان قانابەك بايسەيتوۆتىڭ دەرەكتەرى, تاريحشى, ەتنوگراف, بي ونەرىنىڭ جاناشىرى وزبەكالى جانىبەكوۆتىڭ ەڭ­بەكتەرى, مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ايتقانى بار. جالپى, قازاقتا بي بولماعان دەگەنگە ەش كەلىسپەيمىن. بي دەگەنىمىز نە؟ بي دەگەنىمىز – دەنە قيمىلى. سوندا باسقا حالىقتىڭ دەنەسى قيمىلداي الادى, ال قازاقتىڭ دەنەسى قيمىلداماي ما؟ ادام بولعاننان كەيىن, بي العاش «اپ» دەپ «ىم-يشاراتتان» تۋعان دۇنيە. ال ماعان ەندى قازاق «ىم-يشاراتپەن» سويلەسپەگەن دەپ كورىڭىز. كيىز باسۋدى بي قىلىپ ساحناعا شىعارىپ ءجۇرمىز. قىستا قىستاۋعا, جازدا جايلاۋعا كوشىپ جۇرگەن قويشىنىڭ قىزىمىن. قولداعى بار دۇنيە قولداعى قويدىڭ ءجۇنىن ىسكە اسىرۋ بولدى. سوندىقتان كيىز باسىلىپ, تەكەمەت باسىپ, كيىزدىڭ ۇستىنە ويۋ سالىپ, «سىرماق» دەپ اتاپ ءىلىپ قوياتىن. كيىزدى جالعىز ادام باسا المايدى. كور­شىلەرىمىز, اعايىن-تۋىستار بار, قىزدار بار, ۇلكەن اپالارىمىز باسقارىپ, قولى­نىڭ كۇشى بار قىز-كەلىنشەكتەرگە باس­قىزىپ دۇنيە قىلعان. سول تەكەمەتتەر اياقتىڭ استىندا بالەنباي جىل جاتقاندا جىرتىلمايتىن, كازىرگى كىلەمنەن دە مىقتى بولعان. ول كيىز باسۋ كەزىندە سول ءۇيدىڭ يەسى داستارقانىن جايىپ, ەڭبەك ەتىپ جاتقان قىز-كەلىنشەكتەردىڭ الدىنا اس قويىپ, اندەرىن ايتىپ, جۇندەرىن ساباپ, بىلەكتەگەندە, دەنە قالاي قوزعالدى؟ سونىڭ بارلىعى – دەنە قيمىلى. ال توي-تومالاقتا سەكەڭدەمەگەن ەكەن دەپ قازاقتا بي بولماعان دەگەنگە كەلىسە المايمىن. قازاقتىڭ ءار قيمىلى بيگە بەرگىسىز بولعان.

تاڭەرتەڭ تۇرعاندا ۇيدە ەڭ ۇلكەن ادام بولسا, كەلىن الدىنان كەسىپ وتپەگەن. كۇتىپ تۇرىپ, سالەمىن جاساپ, ۇلكەن كىسىنى وتكىزىپ جىبەرىپ بارىپ وتكەن. قازىر بىزدە قازاق ءبيىن وقىتۋ بارىسىندا «سالەم», ء«تاجىم» دەگەن تۇسىنىكتەر بار. قازىر كەز كەلگەن ادام قازاقتا بي بار, بي جوق دەپ ارالاسا بەرەتىن بولىپتى. نەگە كۇي تارتاتىن, ولەڭ ايتاتىن, ءان شىعاراتىن قازاقتىڭ دەنەسى قيمىلداماي قاتىپ قالعان دەپ ويلايدى كەيبىرەۋلەر؟ «قارا جورعا» دەپ اتالعان انگە بيلەنىپ جۇرگەن بي تۋرالى ايتىلعالى, 15-20 جىل بولىپ قالعان شىعار. ول بيلەردى ءبىز دە قوشتاعان جوقپىز. ونى مەن راديودان دا, تەلەديداردان دا تالاي ايتقانمىن.

ءتۇيىن: ءيا, پىكىر الۋاندىعى, سىن دەگەن قاشاندا كەرەك. اسىرەسە, ونەر ادامدارىنا اۋاداي قاجەت. بىراق قازاق ونەرىنەن «بي» جانرىن مۇلدەم الىپ تاستاعان قالاي بولار ەكەن؟ مەن بۇل ماقالانى جازۋ ءۇشىن ارنايى مامانداردىڭ پىكىرىن, كوزقاراسىن ءبىلدىم. سويتسەم, مەنىڭ تۇيسىگىم الداماپتى. بارلىق كاسىبي بي ونەرىندە جۇرگەن مامانداردىڭ كوز­قاراسى ءبىر جەرگە توعىسىپ وتىر. بي – قوزعالىس. ماڭگىلىك قوزعالىس. قارا­پايىم قيمىلدان باستاپ, ەڭبەك ەتكەن ءار ادامنىڭ, اڭشىلار مەن جاۋىنگەرلەردىڭ, سۇلۋ قىزداردىڭ اسەم ءجۇرىسى مەن تابي­عاتتاعى اسەم قۇبىلىستاردىڭ بارلىعى دا قيمىل-قوزعالىس رەتىندە عاسىردان-عاسىرعا جالعاسىپ, كوركەمدىك دەڭگەيگە كوتەرىلگەن كەزى. بي – تىرشىلىكتەگى ءار قۇبىلىستىڭ كوركەمدىك دەڭگەيگە كوتە­رىلگەن ءساتى. سوندىقتان «جوقتى» ايتپاس­تان بۇرىن وتكەنىمىزگە سالاۋات ايتىپ, بار ەڭبەكتى جوققا شىعارمايىق.

ەركەبۇلان اعىمباەۆ,

نۇر-سۇلتان قالاسى اكىمدىگىنىڭ «ناز» مەملەكەتتىك بي تەاترىنىڭ ديرەكتورى