ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى ءاليا سارسەنقىزى بەيسەنوۆا – ۇلاعاتتى ۇستاز, ادىسكەر-عالىم, قوعام قايراتكەرى, گەوگرافيا-ەكولوگيا سالاسى جوعارى جانە ورتا مەكتەپ وقۋلىقتارىنىڭ اۆتورى رەتىندە ەسىمى عىلىمي قاۋىمعا كەڭىنەن تانىمال تۇلعا. ول – بارشا قابىلەت-قارىمىن بىلىمگە ارناپ كەلە جاتقان, جاس ۇرپاقتىڭ بولمىسى مەن ءوسۋ زاڭدىلىعىن زەردەلەۋگە, جاراتىلىستانۋ جانە قوعامدىق عىلىمداردى ءبىر-بىرىمەن ۇشتاستىرىپ, ەكولوگيا جانە تۋريزم باعىتتارىنىڭ قالىپتاسۋىنا, ولاردىڭ ءتۇرلى سالالارمەن بايلانىستا دامۋىنا كۇش-جىگەر جۇمساعان, بىلىكتى ماماندار دايارلاۋ ىسىنە ءۇزىلىسسىز ۇلەس قوسىپ جۇرگەن ءبىرتۋار پەداگوگ.
ءاليا سارسەنقىزى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, ش.ءۋاليحانوۆ, ا.بايتۇرسىنوۆ, ق.ساتباەۆ اتىنداعى سىيلىقتاردىڭ, «قۇرمەت», «پاراسات», «بارىس» وردەندەرى مەن كوپتەگەن سالالىق, مەرەيتويلىق مەدالداردىڭ يەگەرى. عالىم جانە قوعام قايراتكەرى, ەلىمىزدەگى ەكولوگيالىق ءبىلىمنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكا ۋنيۆەرسيتەتىندەگى «گەوگرافيا جانە ەكولوگيا عىلىمي-ادىستەمەلىك ورتالىعىنىڭ» جەتەكشىسى, پروفەسسور ءا.بەيسەنوۆانىڭ عىلىمي جانە ادىستەمەلىك زەرتتەۋلەرى – وتاندىق عىلىمنىڭ ماقتانىشى. ونىڭ تاعىلىمعا تولى ونەگەلى ءومىر جولى – عىلىم جولىنداعى زامانداستارىمىزعا ۇلگى.
ءيا, اكادەميك ءاليا سارسەنقىزى – الىس جانە جاقىن شەتەلدەرگە كەڭىنەن تانىمال عالىم. ول بۇل بيىككە تالماي ىزدەنۋدىڭ, ماڭداي تەردىڭ ارقاسىندا جەتتى. جاستايىنان ۇستازدىق جولدى تاڭدادى. مەكتەپتە, ودان كەيىن پەداگوگيكالىق ۋچيليششەدە كوزگە ءتۇسىپ, 1950 جىلى جۇرەك قالاۋىمەن اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ گەوگرافيا فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇستى. اسپيرانتۋرادان كەيىن ءا.بەيسەنوۆا ءوزى وقىعان «قارت قازپي-ءدىڭ» فيزيكالىق گەوگرافيا كافەدراسىنا جۇمىسقا قالدىرىلدى. اۋەلى اسسيستەنت, اعا وقىتۋشى, ال كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاعاننان كەيىن دوتسەنت, پروفەسسور, كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, دەكان قىزمەتتەرىن اتقاردى. ونىڭ «قازاقستان تابيعاتىن فيزيكالىق-گەوگرافيالىق تۇرعىدان زەرتتەۋ (1917-1941)» اتتى كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسى, «قازاقستان تابيعاتىن زەرتتەۋ جانە فيزيكالىق-گەوگرافيالىق يدەيالاردىڭ دامۋى (كونە داۋىرلەردەن 1917 جىلعا دەيىن)» اتتى دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسى – تاريحي-گەوگرافيالىق, عىلىمي كونتسەپتۋالدىق تۇرعىدا اسا ءىرى عىلىمي ەڭبەكتەر.
ءا.بەيسەنوۆا كافەدرا جانە فاكۋلتەت باسقارعاندا (1980-2000 جج.) ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە جاڭا قۇرىلىمدار اشىلىپ, تىڭ جوبالار قولعا الىندى. ماسەلەن, «فيزيكالىق گەوگرافيا» كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ جۇرگەنىندە 1986 جىلى «لاندشافتتار ەكولوگياسى جانە تابيعاتتى قورعاۋ» لابوراتورياسىن ۇيىمداستىردى. كەيىن (1989 جىلى) سونىڭ نەگىزىندە «ەكولوگيا» ءبولىمى اشىلدى. ول كەزدە قازاقستان تۇگىلى, بۇرىنعى كەڭەس وداعى كولەمىندە ەكولوگيا ماماندىعىن دايارلايتىن ارنايى ءبولىم جوق ەدى. ال 90-جىلداردىڭ باسىندا ءاليا سارسەنقىزىنىڭ تىكەلەي اتسالىسۋىمەن ەكولوگياعا قوسا, ەندى «حالىقارالىق تۋريزم», «گەوگرافيا-تۋريزم» ماماندىقتارى اشىلدى. وسىلايشا ول گەوگرافيا عىلىمى سالالارىمەن قاتار, ونىمەن شەكتەس ەكولوگيا, ەكونوميكا, تۋريزم باعىتىنىڭ وركەندەۋىنە زور ۇلەس قوسىپ, يگى ىسكە سەرپىن بەردى.
1990-2000 جىلدارى «ەكولوگيا», «تۋريزم» ماماندىقتارىمەن قاتار «گەوگرافيا» ماماندىعىنا قوسىمشا «گەوگرافيا جانە ەكولوگيا», «گەوگرافيا جانە ەكونوميكا نەگىزدەرى», «گەوگرافيا جانە تۋريزم» ماماندانۋى ءاليا سارسەنقىزىنىڭ جەكە باستاماسىمەن جۇزەگە استى. وسى جوعارىدا اتالعان ماماندىقتار مەن مامانداندىرۋلار نەگىزىندە اسا ءزارۋ تۋريزم مەن ەكولوگ ماماندارى جانە گەوگرافيا ماماندىعى اياسىندا قوسارلى مامانداندىرۋ بويىنشا پەداگوگ كادرلاردى دايارلاۋ اۋىلدىق جەرلەردەگى شاعىن مەكتەپتەردى مۇعالىممەن قامتاماسىز ەتۋدى وڭتايلى شەشتى. ءاليا سارسەنقىزىنىڭ ارقاسىندا مينور تۇرعىسىنان «گەوگرافيا جانە جاراتىلىستانۋ», «گەوگرافيا جانە ولكەتانۋ» ءتارىزدى مەكتەپتە وقىتىلاتىن شەپتەس پاندەردىڭ مازمۇنى كەڭەيتىلدى.
ءا.بەيسەنوۆا قازۇپۋ-دا اتالعان سالانى 10 جىلداي باسقارعاندا ساپالىق دەڭگەيى كوتەرىلىپ, ۇجىمىمىز 6 كافەدرا مەن 2 زەرتحاناعا تولىقتى. فاكۋلتەت مىڭنان اسا ستۋدەنت پەن ماگيسترانت وقيتىن ىرگەلى قۇرىلىمعا اينالدى.
اكادەميك ءاليا بەيسەنوۆا – بولمىسىندا تابيعي دارىن مەن قاجىرلى ەڭبەك ۇشتاسقان بىلىكتى جان. ول – وتاندىق گەوگرافيا مەن وعان شەكتەس عىلىمداردىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتۋگە ولشەۋسىز ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان بىرەگەي عالىم. عالىم 60 جىلدان استام تابيعاتتى زەرتتەۋ مەن قورعاۋ ماسەلەلەرىمەن شۇعىلدانىپ, ايەل زاتىنىڭ عىلىمداعى بەل-بەلەسىن, بەدەلىن ايقىندادى. سوناۋ شوقان ءۋاليحانوۆ زامانىنان ءوز شەشىمىن تاپپاعان تابيعات تىلسىمىنىڭ كەيبىر تۇيتكىلدى تۇستارى ءاليا سارسەنقىزى ەڭبەكتەرىندە جان-جاقتى قاراستىرىلعان. ول 30 جىل بويى قازاقستاننىڭ ەكولوگيالىق پروبلەمالارىن جان-جاقتى زەرتتەپ, جاستارعا ەكولوگيالىق ءبىلىم مەن تاربيە بەرۋدىڭ ونەگەسىن كورسەتتى. ناتيجەسىندە, ەكولوگيالىق ءبىلىم جانە تاربيەنىڭ كونتسەپتسياسى قالانىپ, سالانىڭ ىزدەنىستەرى ناقتىلانا ءتۇستى. قازاقستان ەكولوگياسى سالاسىنداعى قۇندى زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى ءۇشىن اكادەميك ءا.بەيسەنوۆا 2006 جىلى الەمدىك ارناۋلى مەدالمەن ماراپاتتالدى.
قازاقستان تابيعاتىن زەرتتەۋدى ءومىرىنىڭ مانىنە اينالدىرعان عالىم تاۋەلسىزدىك جىلدارى گەوگرافيا عىلىمىنىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرىن بايىپتاي الدى. ول گەوگرافيا ينستيتۋتى دايارلاعان 3 تومدىق «قازاقستاننىڭ ۇلتتىق اتلاسىنا» اتسالىسىپ, وسى ەڭبەگى ءۇشىن عىلىمي توپپەن بىرگە قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعىن الدى.
اكادەميك ءا.بەيسەنوۆانىڭ عىلىمي-شىعارماشىلىق جانە قوعامدىق جۇمىستارى شەتەلدەرگە دە ءمالىم. ول ماسكەۋ, سانكت-پەتەربۋرگ, باكۋ, تاشكەنت, بىشكەك, كيەۆ, قازان, ىستانبۇل, كاير قالالارىندا وتكەن عىلىمي كونفەرەنتسيالارعا قاتىسىپ, باياندامالار جاسادى. ۇلىبريتانيا, مىسىر, سيريا, ليۆان, گرەكيا, تۇركيا, اقش, يتاليا, ت.ب. ەلدەردە ىسساپارمەن بولىپ, شەتەلدىك عىلىمي ورتامەن وي ءبولىستى. 1999 جىلى ۆاشينگتونداعى ەكولوگيالىق كونگرەستە جاساعان بايانداماسى عىلىمي ورتاعا ەلەۋلى قوزعاۋ سالدى. مۇندا ارال مەن بالقاش ماسەلەسى, ءشول-شولەيت جەرلەردىڭ وزەكتى پروبلەمالارى ءسوز ەتىلدى.
اكادەميك ءا.بەيسەنوۆا – كوپتەگەن قولدانبالى جانە ىرگەلى عىلىمي جوبالاردىڭ جەتەكشىسى جانە ورىنداۋشىسى. «قازاقستان مونوقالالارى تۇراقتى دامۋىنىڭ ءتيىمدى ۇلگىلەرىنىڭ كونتسەپتۋالدى نەگىزدەرىن جاساۋ (تەكەلى جانە جەزقازعان قالالارى مىسالىندا)» اتتى ىرگەلى عىلىمي زەرتتەۋى الەمدىك ساراپشىلار تاراپىنان جوعارى باعالاندى.
ءاليا سارسەنقىزى ۇزاق جىلدار بويى عىلىم كادرلارىن دايارلاۋعا اتسالىسىپ كەلەدى. ونىڭ جەتەكشىلىگىمەن 20-عا جۋىق دوكتورلىق جانە كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا ءساتتى قورعالدى. ج.شىلدەباەۆ, و.مازباەۆ, ك.قايمۋلدينوۆا باستاعان عىلىم دوكتورلارى, ز.ابىشەۆا, ا.بەلىي, ز.احمەتجانوۆا, گ.سابدەناليەۆا, د.جانگەلدينا, ب.اسۋباەۆ باستاعان عىلىم كانديداتتارى – جوعارى مەكتەپ سالاسىنداعى جەتەكشى ماماندار.
ءا.بەيسەنوۆانىڭ عىلىمي-ادىستەمەلىك قىزمەتىنىڭ ۇلكەن ءبىر سالاسى – جوعارى وقۋ ورىندارى مەن ورتا مەكتەپتەر ءۇشىن دايارلاعان وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرالدارى, وقۋ باعدارلامالارى مەن گەوگرافيالىق اتلاستارى. بۇل – اسا مەحناتتى دا جاۋاپتى جۇمىس. عالىم سوناۋ 70-80 جىلدارى ورتا جانە جوعارى مەكتەپتەرگە ارنالعان «كەڭەس وداعىنىڭ فيزيكالىق جانە ەكونوميكالىق گەوگرافياسى» وقۋلىعى مەن سالالىق وقۋ قۇرالدارىن, ءتۇرلى باعدارلامالار مەن مەتوديكالىق قۇرالداردى اۋدارسا, كەيىننەن «قازاقستان گەوگرافياسى» وقۋلىعىن جازۋعا تىكەلەي اتسالىستى. ماسەلەن, 8-سىنىپقا ارنالعان «قازاقستاننىڭ فيزيكالىق گەوگرافياسى» وقۋلىعى 90-جىلدارى بىرنەشە دۇركىن باسىلدى. ال 2000 جىلدان باستاپ ورتا مەكتەپتىڭ 7, 8, 10, 11-سىنىپتارىنا ارنالعان جاڭا بۋىن وقۋلىقتارىن جازۋعا بەلسەنە قاتىستى. بۇل وقۋلىقتار قازاق, ورىس, وزبەك, ۇيعىر تىلدەرىندە باسىلىپ شىقتى.
ءاليا سارسەنقىزى – ورتا مەكتەپ پەن جوعارى وقۋ ورىندارىنا ارنالعان «ەكولوگيا» ءپانى جاڭا وقۋلىقتارىنىڭ دا اۆتورى. وسى پاندەردىڭ وقۋ باعدارلاماسىن, حرەستوماتياسىن, مۇعالىمدەر ءۇشىن جۇمىس داپتەرىن, وقۋلىقتىڭ ەلەكتروندى نۇسقاسىن جارىققا شىعاردى. بۇلار – قازىرگى مەكتەپ وقۋشىلارى مەن ءپان مۇعالىمدەرى ءۇشىن نەگىزگى, ال ستۋدەنتتەرىمىز بەن ماگيسترانتتارىمىزعا كومەكشى وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالدار.
كەيىنگى جىلدارى ۋنيۆەرسيتەت جانىنداعى «گەوگرافيا جانە ەكولوگيا» اتتى عىلىمي-ادىستەمەلىك ورتالىقتا قىزمەت ىستەيتىن اكادەميك ءا.بەيسەنوۆا باستاعان توپ ورتا مەكتەپ جۇيەسىن 12 جىلدىق وقۋعا كوشىرۋگە جانە جاڭارتىلعان وقىتۋ مازمۇنىن زەردەلەۋگە قاتىستى پروبلەمالارمەن شۇعىلدانادى. بۇل سالا دا عىلىمي جاڭاشىلدىق پەن ءبىلىم ساباقتاستىعىن تالاپ ەتەدى.
ءا.بەيسەنوۆا – قوعامدىق جۇمىستارعا بەلسەندى اتسالىسىپ جۇرگەن قايراتكەر. ول كەزىندە بۇكىلوداقتىق گەوگرافيالىق كوعامنىڭ تەكسەرۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى, قازاقستان گەوگرافيالىق قوعامىنىڭ تورالقا مۇشەسى, «قازاق ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ» گەوگرافيا جونىندەگى رەداكتسيالىق كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسىنىڭ گەوگرافيا جونىندەگى وقۋ-ادىستەمەلىك كەڭەسىنىڭ توراعاسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇڭعىش پرەزيدەنتى جانىنداعى «وتباسى جانە ايەلدەر ىستەرى جونىندەگى» ۇلتتىق كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى بولدى. قازىر وسى كوميسسيانىڭ الماتى قالالىق ءبولىمىنىڭ جانە قوعامدىق كەڭەستىڭ مۇشەسى. كەزىندە ەل استاناسىن اقمولاعا كوشىرۋ قولعا الىنعاندا, اكادەميك ءا.بەيسەنوۆا ەلوردانىڭ گەوگرافيالىق ورتالىق قانا ەمەس, ستراتەگيالىق ماڭىزدى ءوڭىر بولا الاتىنىن «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىندە جاريالادى. ول ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ گەوگرافيا-ەكولوگيا باعىتىن قالىپتاستىردى. «ماڭگىلىك ەل» ستراتەگياسىن سالالاندىرۋعا اتسالىسىپ, قولدانىستاعى وقۋ باعدارلامالارىنا ەل قۇندىلىقتارىن ەنگىزۋگە قاجىر-قايرات جۇمسادى.
رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ بىرەگەي باعىتى – «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەر گەوگرافياسى» ەكەنىن دالەلدەپ, وسى ورەدە زەرتتەۋلەر جازىپ, وقۋ قۇرالدارىن ازىرلەدى. ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعى قارساڭىندا شىعارعان «قازاق ەلى – ماڭگىلىك ەل» اتتى اسا قۇندى كىتابىندا قازاق حالقىنىڭ تاريحىن, كونە قالالاردىڭ, بايىرعى جەرىمىزدىڭ تابيعاتىن اتاپ كورسەتتى.
ء اليا سارسەنقىزى – عىلىمي-پەداگوگتىك ىسكە شىنايى بەرىلگەن, ارىپتەستەرى مەن شاكىرتتەرىنە عىلىمي بيىك مادەنيەتتى جەكە ونەگەسىمەن ناسيحاتتاپ جۇرگەن ادامگەرشىلىگى مول كاسىبي مامان, سالانىڭ كوشباسشى تۇلعاسى. قوعامىمىزدىڭ بىلىك-ءبىلىمىن كوتەرۋ جولىندا ايانباي تەر توگىپ, مەرەيلى بەلەسكە كوتەرىلگەن اكادەميك ءاليا بەيسەنوۆانىڭ ولشەۋسىز ەڭبەگى مەملەكەتتىڭ جوعارى ماراپاتىنا, حالقىمىزدىڭ شىنايى القالاۋىنا لايىقتى دەپ ەسەپتەيمىز.
وسى ورايدا ومىردەن توقىعانى مول, ويى كەمەل, پاراساتى بيىك ءاليا سارسەنقىزىن جوعارى مەكتەپتىڭ سان مىڭ ۇستازدارى اتىنان شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتاپ, ۇزاق عۇمىر, قاجىماس قايرات, شىعارماشىلىق تابىس, بەينەتتىڭ زەينەتىن كورۋدى تىلەيمىز.
كۇلاش قايمۋلدينوۆا,
اباي اتىنداعى قازۇپۋ «جاراتىلىستانۋ جانە گەوگرافيا» ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى,
پروفەسسور, گەوگرافيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
تالعات ۋاليەۆ,
«جاراتىلىستانۋ جانە گەوگرافيا» ينستيتۋتىنىڭ دوتسەنتى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى