ەلىمىزدە جەكە شارۋاشىلىقتار كوپتەپ قۇرىلىپ, مال سانى ارتقان سايىن جايىلاتىن جەر دە تارىلعانى جاسىرىن ەمەس. ءتىپتى بۇرىننان بەرى اۋىل حالقىنىڭ ازىن-اۋلاق مالى تەبىندەپ كەلگەن ەلدى مەكەن اۋماعىنداعى الاقانداي جەردىڭ ءوزى جەكەنىڭ قولىنا ءوتىپ, جەر داۋى ۋشىعىپ تۇر.
بيىل اقپان ايىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا: «مەن بوس جاتقان جايىلىمدىق جەرلەردى تەزىرەك قايتارىپ الىپ, ونى اۋىل تۇرعىندارىنا بەرۋدى تاپسىرعان بولاتىنمىن. قازىر حالىق ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزى بار جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. بىراق بۇل جەردە دە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مەن اكىمدىكتەر كوزبوياۋشىلىققا جول بەرگەن. مينيسترلىك جايىلىمدىق جەردىڭ تاپشىلىعى 6,8 ملن گەكتارعا نەمەسە 32 پايىزعا ازايدى دەپ مالىمەت بەرىپ وتىر. بۇل شارۋا قوجالىقتارىمەن مەموراندۋمعا قول قويۋدىڭ جانە ەلدى مەكەندەردىڭ اۋماعىن كەڭەيتۋدىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولدى. الايدا باس پروكۋراتۋرانىڭ تەكسەرىسى كورسەتكەندەي, بىرقاتار وڭىردە جايىلىمدىق جەردىڭ تاپشىلىعى ءالى دە ازايماعان.
اقمولا, اتىراۋ جانە قوستاناي وبلىستارىندا اۋىل تۇرعىندارىنا مالىن فەرمەرلەردىڭ جەرىنە جايۋعا رۇقسات بەرىلەدى دەگەن جالعان مەموراندۋم جاسالعان. شىن مانىندە, جايىلىمدىق جەردىڭ تاپشىلىعى قاعاز بەتىندە عانا ازايعان. بۇدان بولەك, ايماقتار حالىقتىڭ جايىلىمعا دەگەن سۇرانىسىن تومەندەتىپ كورسەتە باستاعان. ۇكىمەت نەگە بۇعان كوز جۇما قاراپ وتىر؟ مۇنداي ارەكەتتەر اۋىل حالقىنىڭ نارازىلىعىن ورشىتپەسە, كەمىتپەيدى. ۇكىمەتكە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن بىرلەسىپ, وسى ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشۋدى تاپسىرامىن», دەگەن بولاتىن.
جۋىقتا سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ جايىلىمدىق جەردىڭ تاپشىلىعىن شەشۋگە باعىتتالعان زاڭ جوباسىن كوپشىلىككە تانىستىردى.
– سوڭعى جىلداردا ەلىمىزدە جايىلىمداردىڭ تاپشىلىعى وزەكتى پروبلەماعا اينالىپ وتىر. اسىرەسە مۇنداي جاعداي اۋىلدىق جەرلەردە ءجيى بايقالادى. سالدارىنان جەرگىلىكتى تۇرعىندار قولىنداعى از عانا مالدىڭ ءوزىن جاياتىن جەر تابا الماي قينالۋدا. مەملەكەت باسشىسى جايىلىمداردى ءتيىمدى پايدالانۋ كەرەكتىگىنە باسا نازار اۋدارۋدا. جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردىڭ مالىن جايىلىممەن قامتاماسىز ەتۋگە قاتىستى دا ناقتى تاپسىرمالار بەردى. وسىعان وراي سەنات دەپۋتاتتارىنىڭ باستاماشى بولۋىمەن ارنايى زاڭ جوباسى ازىرلەندى. جايىلىمداردى باسقارۋ جانە پايدالانۋ تەتىكتەرىن ودان ءارى جەتىلدىرەتىن جاڭا نورمالار كوپشىلىككە تانىستىرىلدى. جوبانى دايىنداۋ بارىسىندا سالا ماماندارىنىڭ قاتىسۋىمەن دوڭگەلەك ۇستەلدەر, كەزدەسۋلەر وتكىزىلگەنىن جانە كورشى ەلدەردىڭ بۇل باعىتتاعى تاجىريبەلەرى جان-جاقتى زەردەلەنگەنىن اتاپ وتكەن ءجون. وسىلايشا, قولدانىستاعى زاڭنامالىق اكتىلەرگە بىرقاتار ماڭىزدى تۇزەتۋ مەن تولىقتىرۋ ەنگىزۋ كوزدەلىپ وتىر. الداعى ۋاقىتتا زاڭ جوباسى بەلگىلەنگەن زاڭنامالىق تارتىپپەن ۇكىمەتكە جانە ماجىلىسكە جولدانادى. ناتيجەسىندە, ءبارىمىز بىرلەسىپ, اۋىلداعى اعايىندى الاڭداتقان ماسەلەنىڭ وڭ شەشىمىن تابامىز دەپ سەنەمىز, – دەدى م.اشىمباەۆ.
جاسىراتىنى جوق, بۇعان دەيىن اتالعان ماسەلە حالقى تىعىز ورنالاسقان ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرىنە ءتان بولسا, سوڭعى ۋاقىتتا سولتۇستىك وڭىرلەردە دە وزەكتى بولا تۇسۋدە. جەر داۋى پاۆلودار وبلىسىن دا اينالىپ وتكەن جوق. وسىدان ءبىر اي بۇرىن اقتوعاي اۋدانىنا قاراستى مۇتكەنوۆ اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ تۇرعىندارى ەلدى مەكەن اۋماعىنداعى جەردىڭ ساتىلىپ جاتقانىنا نارازىلىق تانىتىپ, باس كوتەرگەن بولاتىن. بەلگىلى بولعانداي, اۋدان اكىمدىگى اتالعان وكرۋگكە قاراستى 5 اۋىلدىڭ جەرىن ساۋداعا شىعارعان.
«اۋىل تۇرعىندارىنىڭ باسىم بولىگى – جۇمىسسىز. ءتورت ت ۇلىگىن تۇلەتىپ, ناپاقاسىن ايىرىپ وتىر. ءار ەلدى مەكەننەن شامامەن 2 وتار قوي, 2 تابىن سيىر اۋىل سىرتىندا جايىلادى. كەيبىرەۋىنىڭ ازىن-اۋلاق جىلقىلارى دا بار. جەردىڭ ساتىلىمعا شىققانىن ەستىپ, جاعامىزدى ۇستادىق. جايىلىم جەر بولماسا, اۋىلداعى اعايىن كۇنىن قالاي كورەدى؟ جاپپاي قالاعا قونىس اۋدارماي ما؟ «اۋىل – ەل بەسىگى» سياقتى اۋىلدى دامىتۋعا باعىتتالعان مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ تۇپكى ماقساتى اۋىل تۇرعىندارىن تۇراقتاندىرۋ ەمەس پە ەدى», دەپ كۇيىندى جەرگىلىكتى تۇرعىندار.
قۋانىشقا وراي, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جانايقايى اۋدان اكىمىنىڭ قۇلاعىنا جەتىپ, كونكۋرس توقتاتىلىپ, اتالعان وكرۋگ اۋماعىنداعى جەرلەر ساتىلمايتىن بولدى. سوندا جەر ماسەلەسى تۇرعىنداردىڭ باس كوتەرۋىمەن رەتتەلەتىن بولعانى ما؟ اۋىل حالقى ءۇنسىز قالسا, جايىلىم جەر جەكەنىڭ قولىنا وتەتىنىن باعامداي بەرىڭىز.
وكرۋگ اۋماعىنداعى جەردى جەرگىلىكتى ءىرى كوكونىس ءوسىرۋشى ساتىپ الماق بولىپتى. جالپى, ايماقتا مال ۇستاعان اعايىننىڭ ەگىن شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن كاسىپكەرلەرمەن «بەتپە-بەت» كەلۋى العاش رەت ورىن الىپ وتىرعان جوق. بىلتىر پاۆلودار اۋدانى چەرنورەتسك اۋىلىنىڭ شارۋالارى ءتورت تۇلىك جايىلاتىن جەردىڭ جوقتىعىن ايتىپ, دابىل قاققان بولاتىن. مال باققان اعايىن جەردىڭ باسىم بولىگى ەگىس القابىنا اينالعانىنا نارازىلىق تانىتقان ەدى.
بەلگىلى بولعانداي, اتالعان اۋىلداعى 73 مىڭ گەكتار القاپتىڭ 16 مىڭ گەكتارى عانا جايىلىم جەر. قالعانى وسىمدىك شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن ديقانداردىڭ يەلىگىندە. ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن بىلمەككە شارۋاشىلىق باسشىسى قۋاندىق تۋتباەۆقا حابارلاسقان ەدىك.
– جەردى الىپ, ماقساتتى تۇردە پايدالانبايتىن كاسىپكەرلەر كوپ. كاسىبىن دامىتامىن دەگەن ازاماتتارعا ۇلەستىرىلۋگە ءتيىس. وسىمدىك شارۋاشىلىعىن وركەندەتەمىز دەپ مال شارۋاشىلىعى تاسادا قالدى. ءتورت ت ۇلىكتى قايدا جاياتىنىمىزدى بىلمەي دال بولۋدامىز. مالدى ساتۋدان باسقا امال جوق. وسىلاي جالعاسا بەرسە, اۋىلعا كىم قونىستانادى؟ اۋىل قايدان جاڭعىرادى؟ وسى ماسەلە بويىنشا ءالى ناقتى شەشىم قابىلدانعان جوق, – دەيدى قۋاندىق تۋتباەۆ.
وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى, «اۋىل» پارتياسى وبلىستىق فيليالى باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى بولات امانجولوۆ جەر داۋىنا قاتىستى تۇسىنبەۋشىلىكتەردىڭ بارلىعى زاڭمەن رەتتەلۋ كەرەك ەكەنىن ايتتى.
– اتا-بابامىزدان ۇلان-بايتاق جەر قالسا دا, اۋىل جۇرتىنىڭ «مال جاياتىن جەر جوق» دەگەنىن اقپارات قۇرالدارىنان دا, ءوڭىر-ءوڭىردى ارالاعان كەزدە دە ءجيى ەستيمىز. قازىرگى ۋاقىتتا مالدىڭ كوبى قىستاق پەن جايلاۋدان گورى اۋىل ماڭىندا جايىلادى. سوندىقتان اۋىل ماڭايىنداعى 15-20 شاقىرىمعا دەيىنگى جەرلەر ازىپ-توزىپ, تابيعي ونىمدىلىگى جىل سايىن تومەندەپ بارادى. مال جايۋ ەرەجەلەرىن مۇلدەم ەلەۋسىز قالدىرۋ سالدارىنان اۋىل ماڭايىنداعى جايىلىمدار تاقىر جەرگە اينالىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى زووگيگيەنالىق احۋال شيەلەنىسىپ, مال اۋرۋىنىڭ كوبەيۋىنە اكەلىپ سوقتىرۋدا. الداعى ۋاقىتتا قابىلداناتىن جاڭا زاڭ جوباسى تۇسىنبەۋشىلىكتەرگە نۇكتە قويادى دەگەن سەنىمدەمىن, – دەيدى ب.امانجولوۆ.
اۋىل ماڭىنداعى ازىن-اۋلاق كوكتى تالعاجاۋ ەتكەن مالدىڭ ءبۇيىرى شىعا قويماسى انىق. شىنىندا دا, شاعىن اۋىلدا مالدان باسقا كۇنكورىس كوزى جوق.
– جايىلىمنىڭ ءبارى جەكەمەنشىكتە ەمەس. كوپشىلىگى 49 جىلعا جالعا بەرىلگەن. ياعني ونى الىپ, ورتاق پايدالانىمعا بەرۋگە بولادى. بىلۋىمشە, «جايىلىمدار تۋرالى» زاڭدا جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك حالىق مۇقتاجدىعى ءۇشىن جەر ۋچاسكەلەرىن مەملەكەت مەنشىگىنە الۋعا مۇمكىندىگى بار ەكەنى جازىلعان. زاڭ دەمەكشى, بىزگە اربانى دا سىندىرمايتىن, وگىزدى دە ولتىرمەيتىن قۇجات كەرەك. ايتپەسە, جايىلىم ماسەلەسى جىلدان-جىلعا ۋشىعىپ بارادى. جاۋاپتى ورگاندار اتالعان تۇيتكىلدى مايشاممەن قاراپ, باتىل شەشىمدەر قابىلداۋعا ءتيىس, – دەيدى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ارداگەرى مويىلجان قاناەۆ.
قورىتا ايتساق, كوپشىلىككە تانىستىرىلعان ارنايى زاڭ جوباسى ءجىتى ازىرلەنىپ, جەر داۋىن شەشۋدەگى ماڭىزدى قۇجاتقا اينالۋعا ءتيىس. ايتپەسە, اۋىلداس بىلاي تۇرسىن, تۋىستاردىڭ قارىم-قاتىناسىنا سىزات تۇسىرگەن جەر داۋىنىڭ اياقتالۋى ەكىتالاي. جايىلىم جايى جەدەل ءارى دۇرىس رەتتەلسە ەكەن.
پاۆلودار وبلىسى