الدىڭعى كۇنى بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىندا ەلىمىزدىڭ ءدىن ىستەرى اگەنتتىگى مادەنيەتتەر مەن دىندەردىڭ حالىقارالىق ورتالىعى جانىنداعى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ءدىني تاقىرىپتى جاريالاۋ بويىنشا ادىستەمەلىك كەڭەستىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن جۋرناليستەرگە ارنالعان سەمينار ءوتتى. سەمينار اياسىندا «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنداعى ءدىن سالاسىنا قاتىستى باسىمدىقتاردى باق-تا جاريالاۋ ادىستەرى» تاقىرىبى قوزعالدى. بۇل ءىس-شاراعا ادىستەمەلىك كەڭەس قۇرامىنا كىرەتىن تانىمال ءدىنتانۋشى-عالىمدار, ساراپشىلار, سونداي-اق, ءدىني بىرلەستىكتەر مەن ۇەۇ وكىلدەرى, جۋرناليستەر قاتىستى.
سەمينار تاقىرىبى اياسىندا ءدىنتانۋشىلار كونگرەسىنىڭ ءتوراعاسى عاريفوللا ەسىم, «باس رەداكتورلار كلۋبى» قب پرەزيدەنتى كەنجەبولات جولدىباي, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ ەتنوستىق جانە ءدىني تولەرانتتىلىق جونىندەگى يۋنەسكو كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى عادىلبەك شالاحمەتوۆ, «ازىرەت سۇلتان» مەشىتىنىڭ نايب-يمامى باقىتجان وتكەلباەۆ, استاناداعى قاسيەتتى-ۋسپەن كافەدرالى سوبورىنىڭ پروتويەرەيى دميتري بايدەك سويلەدى.
سەميناردى اشقان بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ءدىني تاقىرىپتى جاريالاۋ بويىنشا ادىستەمەلىك كەڭەستىڭ توراعاسى ايدار ءابۋوۆ ەلىمىزدەگى تاتۋلىق, بەيبىتشىلىك, مەيىرىمدىلىك, تۇراقتى دامۋ جايىن جان-جاقتى ناسيحاتتاۋ ماسەلەسىندە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ءرولى ەرەكشە ەكەنىنە توقتالدى. «جۋرناليستەردىڭ ەڭبەگى ارقىلى قوعامدىق پىكىر, تالعام-كوزقاراس قالىپتاساتىنىن جوققا شىعارا المايمىز. دەسەك تە, بۇگىنگى تاڭدا قوعامداعى پروبلەمالار, رۋحاني ماسەلەلەر, اسىرەسە, باق-تا قانشالىقتى ناسيحاتتالىپ, ولارعا قانشالىقتى قىزىعۋشىلىق تانىتىلادى دەگەن ساۋال تۋىنداۋى مۇمكىن. باق-تا جاريالانعان ءاربىر اقپارات ولاردىڭ كوكەيلەرىندە جۇرگەن ساۋالدارىنا جاۋاپ بەرەتىندەي, رۋحاني قاجەتتىلىكتەرىن وتەيتىندەي بولۋى ءتيىس. قازىرگى زامانداعى جاڭا تەحنولوگيالار, ونىڭ ىشىندە ينتەرنەت جۋرناليستەردىڭ جان-جاقتى مالىمەتتەردى جيناقتاۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇگىنگى جۋرناليست, ءارى بلوگەر, ءارى مودەراتور, ءارى ۇيىمداستىرۋشى, ءارى قوعام پىكىرىن قالىپتاستىرۋشى. ال بۇل رەتتە ولاردىڭ قالام تەربەيتىن تاقىرىپتارىنىڭ ءبىرى – ءدىن سالاسى. ال ادىستەمەلىك كەڭەس ءدىني ماسەلەلەردى جاريالاۋدا وتاندىق باق وكىلدەرىنە كەڭەس بەرۋ ماقساتىندا قۇرىلعان بولاتىن. ادىستەمەلىك كەڭەستىڭ جيىندارى جىلىنا 3-4 رەت, كەيدە ودان دا كوپ وتكىزىلىپ تۇرادى. بۇگىنگى سەميناردىڭ تاقىرىبى, مىنە, وسى ماسەلەگە ارنالعان», دەدى ا.ءابۋوۆ.
بۇدان كەيىنگى كەزەكتە ءسوز العان ءدىن ىستەرى اگەنتتىگىنىڭ تالداۋ دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى سەرىك وسپانوۆ ەلىمىزدە قالىپتاسقان ءدىني جاعدايعا بايلانىستى اگەنتتىك تاراپىنان اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار جايىن بايانداپ بەردى. «ارينە, ەلىمىزدە, ونىڭ ءاربىر وڭىرىندەگى ءدىني احۋالدىڭ قالاي جانە قاي باعىتتا دامۋىندا اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىنىڭ ءرولى زور. بۇل ورايدا, ادىستەمەلىك كەڭەستىڭ ماڭىزى دا ايرىقشا. سول سەبەپتى, كەڭەس مەملەكەت, ءدىني بىرلەستىكتەر جانە حالىق اراسىنداعى كوپىرگە اينالۋى ءتيىس. ال ەلىمىزدەگى ءدىن ماسەلەلەرىنە قاتىستى اقپاراتتار بارىنشا شىنايى, وبەكتيۆتى تۇردە جەتكىزىلۋى كەرەك. قوعامداعى ءدىني احۋالدى تۇراقتاندىراتىن نەگىزگى فاكتورلاردىڭ ءبىرى – حالىق اراسىنداعى اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ, ءتۇرلى تەرىس اعىمداردىڭ الدىن الۋ جۇمىستارىنىڭ دۇرىس جۇرگىزىلۋى بولىپ قالا بەرمەك. بۇل رەتتە, اگەنتتىك تاراپىنان حالىقتىڭ ءدىني ساۋاتىن ارتتىرۋ ءۇشىن ءدىن ماسەلەلەرىنە قاتىستى ادىستەمەلىك ۇسىنىمدار, وقۋ قۇرالدارى ازىرلەندى. جالپى العاندا, ەلىمىزدە جۇرگىزىلەتىن اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن ءالى دە جەتىلدىرە ءتۇسۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر. دەمەك, باق وكىلدەرىنىڭ بۇل ماسەلەدەگى ءرولى وراسان», دەدى ءوز سوزىندە س.وسپانوۆ.
ال ءدىنتانۋشىلار كونگرەسىنىڭ توراعاسى عاريفوللا ەسىم: «مۇنداي سەمينارلاردىڭ وزەگى – اقىل ايتۋ ەمەس, كەرىسىنشە, سىزدەردى تولعاندىرىپ وتىرعان ماسەلەگە قۇلاق ءتۇرۋ. ول ءۇشىن سىزدەر دىنتانۋشىلارمەن بىرلەسە اتقاراتىن ۇسىنىستارىڭىزدى ايتاتىن بولساڭىزدار, وندا ناتيجەسى دە دۇرىس بولار ەدى. قوعامدا ءبىر انىقتالماعان ماسەلە بار. ونى باسىلىم بەتتەرىندە ءارتۇرلى باعىتتا جازادى. ونىڭ ءارتۇرلى باعىتتا جازىلۋى دا تۇسىنىكتى. ول زايىرلىلىق دەگەن ماسەلە. ءبىز زايىرلى مەملەكەتپىز عوي. ءدىن مەملەكەتتەن بولىنگەن. بۇل – انىق نارسە. بىراق, ءدىننىڭ قوعامداعى ورنى قالاي بولادى؟ ءدىن قوعامنان تىس بولمايتىنى بەلگىلى عوي. سوندىقتان, قوعامداعى زايىرلىلىق دەگەن قالاي بولادى دەگەن ماسەلە تۇر. مۇندا الەمدىك تاجىريبەلەر بار, بىراق, بارلىق دىندەرگە, بارلىق ەلدەرگە ورتاق ءبىر مودەل جوق. ونى ىزدەپ قاجەتى جوق. سەبەبى, ونىڭ ءبارى ءدال بىزگە كەلە قويمايدى», دەدى ءوز سوزىندە عاريفوللا ەسىم.
ونىڭ ايتۋىنشا, ءدىن ءداستۇرى ارقىلى جۇرەدى. «ماسەلەن, يسلام ءدىنى ءداستۇر ارقىلى ءومىر ءسۇرىپ كەلدى. جاقىندا باس ءمۇفتي «ءدىن جانە ءداستۇر» دەگەن دوڭگەلەك ۇستەل ۇيىمداستىردى. وسى تاقىرىپپەن كىتاپ شىعاردى. بۇل – وتە قۇنارلى باعىت. دەمەك, ءبىز ءداستۇر مەن ءدىندى انىقتاپ الماي, تەك قانا زاڭمەن جۇرە المايمىز», دەدى عالىم. سونداي-اق, عاريفوللا ەسىم سەمينار اياسىندا سويلەگەن سوزىندە ەلىمىزدە مەشىت سالعان كەزدە جانىنا مونشا سالۋدى ويلاستىرۋ كەرەكتىگىن دە العا تارتتى. «ەگەر, تاريحقا ۇڭىلسەك, قازاق جەرىندەگى مەشىتتەردىڭ جانىندا مىندەتتى تۇردە مونشالار بولعان. مۇنى تاريحي دەرەكتەر دالەلدەيدى. اراب ەلدەرىندە دە وسىلاي. مەن سوندىقتان ۇنەمى مەشىت سالعان كەزدە جانىنا مونشا سالۋ كەرەك دەپ ايتىپ جۇرەمىن. استانادا جاڭا مەشىت سالعاندا جانىنان مۇسىلماندارعا ارناپ مونشا سالسىن دەگەن ۇسىنىس ايتتىم. ءبارى ماعان تۇسىنىسپەۋشىلىكپەن قارادى. مونشا دەگەنىمىز جۋىناتىن جەر عانا ەمەس, رۋحاني تازاراتىن جەر. دىنىمىزدە ادامنىڭ ءتان جانە جان سۇلۋلىعىنا ايرىقشا ءمان بەرىلەدى. ياعني, جان سۇلۋلىعى ءتان سۇلۋلىعىنان باستالادى. جانىڭ سۇلۋ بولىپ, ءتانىڭ سۇلۋ بولماسا تاعى دۇرىس ەمەس. سوندىقتان بۇل ۇسىنىستى الداعى ۋاقىتتا ەسكەرۋ كەرەك», دەدى ع.ەسىم.
بۇل كۇنى «باس رەداكتورلار كلۋبى» قب پرەزيدەنتى كەنجەبولات جولدىباي دا ماسەلەگە قاتىستى ءوز وي-پايىمىمەن ءبولىستى. «ەلىمىزدە ءدىني احۋالعا, ونىڭ ناسيحاتتالۋىنا بايلانىستى كوپتەگەن جۇمىس جاسالادى. بىراق, نەلىكتەن ناتيجە جوق؟ ءبىز دە ءوز تاراپىمىزدان قولىمىزدان كەلگەنشە جۋرناليستىك پۋل جاساۋعا كومەكتەستىك. باس رەداكتورلاردى ەلىمىزدىڭ باس مۇفتيىمەن كەزدەستىردىم. وندا دا ناتيجە جوق. نەگە ولاي؟ بۇگىنگى تاڭدا دىنگە عىلىمي تۇرعىدان كەلۋ بار. بىراق, ماسەلەگە جۋرناليستىك تۇرعىدا كەلۋ جوق. سەبەبى, بۇگىنگى جۋرناليست, وكىنىشكە قاراي, امبەباپ مامان. ول بۇگىن اگرونوم, ەرتەڭ ينجەنەر, ارعى كۇنى ەكونوميست. جالپى, ءدىن تاقىرىبىندا جازاتىن جۋرناليستەر وتە قاجەت. اقپاراتتىق كەڭىستىكتە اقپاراتتى, ساياساتتى انىقتايتىن بىرقاتار بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى بار. ول ءۇشىن مۇمكىن, جۋرناليستەر پۋلىن ەمەس, باق-تىڭ ءبىرىنشى باسشىلارىنىڭ باسىن بىرىكتىرە وتىرىپ, ۇكىمەتتىڭ جانىنان باس رەداكتورلار كەڭەسىن قۇرعان ءجون بولار. ەگەر, وسىنداي دەڭگەيدە ماسەلەنىڭ ماڭىزدىلىعى مەن وزەكتىلىگىن سەزىنەتىن بولساق, بالكىم, ناقتى ءبىر ناتيجە بولار ما ەدى؟ دەمەك, ماسەلە تۇبەگەيلى تۇردە شەشىلۋى ءۇشىن بۇل ءبىرىنشى باسشىلاردىڭ دەڭگەيىندە قاداعالانىپ, تۇراقتى تۇردە جۇرگىزىلىپ وتىرۋى كەرەك», دەدى كەنجەبولات جولدىباي.
سەمينار اياسىندا وعان قاتىسۋشىلار, سونىمەن قاتار, ەلباسىنىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا ايتىلعان XXI عاسىرداعى قازاقستانداعى ءدىن, ءداستۇرلى دىندەردىڭ جاس ۇرپاق بويىنداعى رۋحاني قۇندىلىقتاردى قالىپتاستىرۋداعى ءرولى, ءدىني ەكسترەميزم مەن ونىڭ الدىن الۋ جولدارى سىندى ماسەلەلەردى تالقىلادى. بۇل رەتتە, وتاندىق جۋرناليستەردىڭ ءدىن سالاسىنداعى وزەكتى تاقىرىپتاردى قوعامنىڭ ءاربىر مۇشەسىنە تۇسىنىكتى ءارى وبەكتيۆتى تۇردە جاريالاۋ جايى ءسوز بولدى.
سەمينار سوڭىندا جۋرناليستەر ادىستەمەلىك كەڭەس مۇشەلەرىنە قوعام نازارىن اۋدارىپ جۇرگەن ماسەلەلەر بويىنشا ءوز ساۋالدارىن قويدى.
ءلايلا ەدىلقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».