وڭىردە جىلدا اتاپ وتىلەتىن ءاز ناۋرىز مەرەكەسىن بەلسەندى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى – قازاقستان ايەلدەرىنىڭ ءىىى فورۋمىنىڭ دەلەگاتى, «قاناتتى ايەل» مەدالىنىڭ, «ءوز ماماندىعىنىڭ ۇزدىگى» اتاعىنىڭ يەگەرى ساقىپ راقىمجانقىزى. 80-ءدى القىمداپ قالعان اپاي شيرەك عاسىر بويى جەتەكشىلىك ەتىپ كەلە جاتقان «ماقسات» ەتنومادەني كلۋبى اياسىندا ءتول مەرەكەمىزدىڭ ۇلتتىق ناقىشپەن, وزىندىك ەرەكشەلىكپەن وتۋىنە ۇيىتقى بولىپ ءجۇر.
– ساقىپ اپا, سىزدەردىڭ جاس كەزدەرىڭىزدە ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى قالاي تويلانۋشى ەدى؟
– قازىرگىگە قاراعاندا, ايىرماشىلىعى جەر مەن كوكتەي دەسەم, ارتىق ايتقاندىق ەمەس, قاراعىم. تۋعان جەرىم – سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ جامبىل اۋدانى. سوعىس باستالار الدىندا تۋعان-تۋىستارىم قورعان جاققا قونىس اۋدارعان. اكەم راقىمجان ەڭبەك مايدانىنا الىنادى. 13 قۇرساق كوتەرگەن انام قايريشا ون ساۋساعىنان ونەر تامعان شەبەرلىگىنىڭ ارقاسىندا شيەتتەي بالالاردى اسىراعانى ءالى ەستە. وسى قاسيەتى قىزدارىنا دا دارىدى. مەن ماكۋشينو قالاسىنداعى تىگىن ارتەلىنە جۇمىسقا ورنالاسىپ, ۇلتتىق كيىمدەردى اشەكەيلەپ, وزىندىك مانەرمەن پىشۋگە ۇيرەندىم. 1959 جىلى رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ جەڭىل ونەركاسىبى مينيسترلىگى ۇيىمداستىرعان جاس شەبەرلەر بايقاۋىنا قاتىسىپ, العاش رەت ماراپاتتالعانىم ەسىمدە.
جات جەردە جۇرسەك تە, ۇلكەندەر ءاز ناۋرىزدى تويلاۋدى ەش ۇمىتپايتىن. وزىندىك ءسان-سالتاناتپەن قارسى الىپ, شىعارىپ سالاتىن. كارىسى دە, جاسى دا ءۇي-ءۇيدى ارالاپ, ءبىر-بىرىمەن قۇشاقتاسىپ ەسەندەسەتىن. قىرعي-قاباق تانىتىپ جۇرگەندەردى تاتۋلاستىرىپ, قول الىستىراتىن. « ۇلىس باقتى بولسىن! ءتورت ت ۇلىك اقتى بولسىن! ۇلىسقا بەرەكە بەرسىن! پالە-جالا جەرگە ەنسىن!» دەگەن باتا-تىلەكتەر ايتىلىپ, ادامدار كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەلۋىن شىن نيەتپەن قارسى الاتىن. ول كەزدەرى ناۋرىز مەرەكەسى بىرنەشە كۇنگە ۇلاسىپ, ءار شاڭىراق قازاقتىڭ سالت-داستۇرلەرىن كورسەتەتىن. اجەلەرىمىز باپتاپ پىسىرگەن جەتى دامنەن قۇرالعان ناۋرىز كوجەدەن الدىمەن اۋىلدىڭ اقساقالدارى اۋىز ءتيىپ, سوسىن بالالارعا كەزەك كەلەتىن ەرەكشە ءتارتىپ بولاتىن. جاس كەلىنشەكتەر قولدارىنا شىراق الىپ, «الاس, الاس, پالە-جالادان قالاس» ىرىمىن جاسايتىن. ىدىستاردى الىپ شىعىپ «اق مول بولسىن!» دەپ سۋ قۇياتىن. بيداي شاشىپ, «جىلىمىز توق بولسىن!» دەگەن تىلەكتەر ايتاتىن. سۋدى ىدىستان ىدىسقا اعىزىپ, بۇلاقتىڭ «كوزىن» اشاتىن. جاستار جاعى ءبىر-بىرىنە سىيلىق, سۇتكە بال قوسقان «سەلت ەتكىزەر» تاعامىن ۇسىناتىن. باستاڭعى, التىباقان, توقىم قاعۋ سىقىلدى ويىندار وينالاتىن. جاراپازان ايتقان بالالار دا سىيلىقتان قۇر قالمايتىن. «استىڭ بەتىن اشىق قالدىرما, استى تەلمىرتپە, اس – ءتاڭىرىڭ بەرگەن نەسىبەڭ» دەگەن ۇلكەندەردىڭ قاعيدالارىن قۇلاعىمىزعا ءسىڭىرىپ وستىك. وسىلايشا جاس ۇرپاققا يماندىلىق, تاربيە, ىزەتتىلىك ۇلگىلەرىن قۇر سوزبەن ەمەس, جاندى سۋرەتتەر, ناقتى ءىس-ارەكەتتەر ارقىلى ۇقتىراتىن. ەسىمدە ەمىس-ەمىس قالعانى – وسىلار. قازىر ناۋرىز قارساڭىندا ءۇي-ءىشىن اعارتىپ, توسەك-ورىنداردى جاڭالاپ تازالىققا بەيىمدەيتىن شارالار دا ۇمىت بولىپ بارادى.
– ءسىزدىڭ ۇيىتقى بولۋىڭىزبەن قۇرىلعان «ماقسات» كلۋبى حالقىمىزدىڭ سالت-ءداستۇرلەرىن, ادەت-عۇرىپتارىن, ۇلتتىق مەرەكەلەردى تالماي ناسيحاتتاپ كەلە جاتقان كيەلى شاڭىراقتاردىڭ ءبىرى. وسى جونىندە اڭگىمەلەپ بەرسەڭىز؟
– 1967 جىلى پەتروپاۆل قالاسىنداعى №5 ارتەلدە, كەيىن بەسكول اۋداندىق تۇرمىس قاجەتىن وتەۋ كومبيناتىندا كيىم ءپىشۋشى, مەڭگەرۋشى قىزمەتتەرىن اتقاردىم. 1970 جىلى وبلىستىڭ «ەڭ ۇزدىك كيىم ءپىشۋشى شەبەرى» اتاعىن يەلەندىم. ۇلتتىق كيىمدەردى وزگەشە تىگۋ مانەرىم ۇناعان بولۋ كەرەك, تاپسىرىستار كوپتەپ تۇسە باستادى.
ال, 1989 جىلى «ماقسات» ايەلدەر وتاۋىنىڭ ۇيىمداستىرىلۋىنىڭ باستى سەبەبى, سول كەزدەرى ورتامىزعا كونەنىڭ كوزىندەي قايتا ورالعان ءاز ناۋرىزدىڭ تاريحتىڭ تەرەڭىنەن تامىر تارتاتىن ۇلتتىق بولمىس-ءبىتىمىن جۇرتشىلىقتىڭ بويىنا ءسىڭىرۋ ەدى. قاتارىمىزعا ءشامشيا قۋاندىقوۆا, ماناپ قابدوشەۆا, ءمارياش نۇعىمانوۆا, زايرا ساعىندىقوۆا, ايمان مايلينا, ءمۇسليما ءجۇرسىنوۆا سەكىلدى ۇلتتىق ونەر جانە تاعام شەبەرلەرى تارتىلىپ, باستى اتريبۋتىمىز رەتىندە اققۋداي اق كيمەشەك كيۋ ءداستۇرىن قالىپقا ەنگىزدىك. بەل ورتاسىندا ءوزىڭ دە ءجۇردىڭ عوي.
سودان بەرى بىردە-ءبىر ناۋرىز مەرەكەسىنەن شەت قالعان ەمەسپىز. كيىز ۇيلەردىڭ ىشكى جاساۋى مەن تۇرمىستىق بۇيىمدارىن جابدىقتاۋ بىزگە جۇكتەلدى. ۇلتتىق ناقىشپەن بەزەندىرىلگەن كورپەلەر, جاستىقتار, شىمىلدىقتار, قورجىندارعا كوزدىڭ جاۋىن الاتىن ويۋ-ورنەكتەر قۇراستىرىلىپ, وزگەشە ۇيلەسىم تاپتى. تۇكتى كىلەم, الاشا, جەلباۋ, باسقۇر, تاڭعىشتاردىڭ الۋان ورنەگى قويىلدى. اسەم ورنەكتى كەبەجە, اسادال, جۇك اياق, اعاش تەگەنە, اياق-تاباق ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋدىردى. ەت تارتۋ, ەت جاساۋ, اس بەرۋ داستۇرلەرى ءتۇسىندىرىلدى. مەنىڭ ۇيىمدەگى كۇندەلىكتى تۇتىناتىن ءۇي تۇرمىسى زاتتارىن ويۋ-ورنەكسىز كەزدەستىرۋ قيىن. ناۋرىز مەرەكەسى قارساڭىندا وتكىزىلگەن ءبىر سايىستا ءتورت نەمەرەمە دە ۇلتتىق كيىم كيگىزىپ, ءوزىم «ال, كانەكەي, اجەلەر!» بايقاۋىنىڭ جەڭىمپازى اتاندىم. كەلىنىم ساعيلا دا ىسمەر.
2001 جىلى استانا قالاسىندا ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 10 جىلدىعى قارساڭىندا وتكەن قازاقستان ايەلدەرىنىڭ ءىىى فورۋمىندا ەلباسىمىز ءبىز دايىنداپ اكەلگەن قولونەر كورمەسىنە ارنايى نازار اۋداردى. مەنىڭ ۇسىنىستارىمدى مۇقيات تىڭداپ, ءتيىستى ورىندارعا تاپسىرما بەردى. دۇنيە ءجۇزى قازاقتارىنىڭ قۇرىلتايىندا ءبىز جابدىقتاعان كيىز ءۇيدىڭ جۇلدەلى ورىن العانىن ايتا كەتكەن ءجون.
– ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىن تاعىلىمدى, ەستە قالارلىقتاي وتكىزۋدىڭ تاعى قانداي جولدارى بار دەپ ويلايسىز؟
– بىزگە ناۋرىزدىڭ ەكولوگيالىق, استرونوميالىق, يماندىلىق, تابيعي ءمانىن ءتۇسىندىرۋ جاعىنا ۇلكەن نازار اۋدارعان دۇرىس. تەپە-تەڭدىك, تەڭەلۋ, تازارۋ, رۋحاني جاڭارۋ مەرەكەسى ەكەندىگى, ناۋرىزدىڭ قارسى الىنۋى, باستالۋ ءداستۇرى, قورشاعان ورتانى قورعاۋعا ارنالعان داستۇرلەر, ۇلتتىق كيىمدەردى كيۋگە باۋلۋ, سالت-داستۇرلەردى تەك ساحنالىق كورىنىس ەتىپ كورسەتپەي, قازاقتىڭ وشپەس دۇنيەتانىمىنىڭ ءبىرى رەتىندە ۋاعىزداۋ شارالارى بالاباقشالاردان, مەكتەپتەردەن باستاۋ الۋ كەرەك. «ءبىر تال ەكسەڭ, ناۋرىز كۇنى ون تال ەك», «اتاڭنان مال قالعانشا – تال قالسىن» دەگەن سوزدەردىڭ تاربيەلىك, ونەگەلىلىك ماعىناسىن ۇعىندىرۋدىڭ ماڭىزى زور.
سوسىن ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى مەيرامىندا قۇرىلعان كيىز ۇيلەردىڭ ەسىگىن تارس جاۋىپ, قاراپايىم حالىقتى كىرگىزبەۋ, اراق-شاراپ ءىشۋ سەكىلدى كەلەڭسىز ادەت ءالى تىيىلماي كەلەدى. وسىنداي جاعىمسىز جايتتاردى دوعارۋ كەرەك.
اڭگىمەلەسكەن
بوتاگوز جاعىپارقىزى.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى,
قىزىلجار اۋدانى,
بەسكول كەنتى.
––––––––
سۋرەتتە: «ماقسات» ەتنومادەني كلۋبىنىڭ جەتەكشىسى ساقىپ اپاي.
سۋرەتتى تۇسىرگەن امانگەلدى بەكمۇراتوۆ.