«بۇركەگەن جەرگە بۇرگە جينالادى» دەگەندەي, قوعامداعى جاعىمسىز جاعدايدى جاسىرىپ, جابۋدىڭ سوڭى جاقسىلىققا اپارمايدى. ونىڭ وكىنىشتى مىسالىن جۇيەنى جايلاعان جەمقورلىقتان بايقاپ وتىرمىز. ونىڭ ۇستىنەسىبايلاستىقتىڭ جەگى قۇرتتاي جەپ, تامىر جايعانىنا سەبەپكەر مەن كىنالىنى الىستان ىزدەمەيتىنىمىز تاعى انىق.
بىراق, ەل ءىشى بۇعان توزبەيتىنىن اشىق ءبىلدىرىپ, ايتۋدان تانعان ەمەس. ماسەلەن, تۇرعىنداردىڭ ەلدەگى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى پىكىرىن زەردەلەيتىن قوعامدىق ۇيىمدار ۇنەمى دابىل قاعىپ كەلەدى. Transparency Kazakhstan ساراپشىلارىوتكەن جىلى عانا ەل اۋماعىنداعى 9000 رەسپوندەنتكە ساۋالناما جۇرگىزگەن ەكەن. زەرتتەۋگە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار 3 قالانىڭ, 14 وبلىس جانە 143 اۋدان ورتالىعىنىڭ تۇرعىندارى تارتىلىپتى. ءبىر قىزىعى, ساۋالناماعا قاتىسقان قاراپايىم ادامداردىڭ 11,3 پايىزى مەملەكەتتىك ورگاندارعا جۇگىنگەن كەزدە سىبايلاس جەمقورلىققا تاپ بولعانىن ايتسا, ناپاقاسىن شاعىن جانە ورتا بيزنەستەن تاۋىپ جۇرگەندەردىڭ 8,2 پايىزى مەملەكەتتىك مەكەمەلەرگە جۇگىنگەن كەزدە ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن پارا بەرۋگە ءماجبۇر بولعاندارىن كورسەتىپتى. دەمەك, سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەستى اتقارۋشى جۇيەنى تازالۋدان باستاۋ كەرەكتىگى كۇن تارتىبىندە تۇر.
ايتپاقشى, وسى ساۋالناماعا قاتىسقان ازاماتتاردىڭ 37,4 پايىزى جانە كاسىپكەرلەردىڭ 45,9 پايىزى كەيىنگى 2 جىلدا پارا الۋ دەرەگىنىڭ ازايعانىن دا اتاپ ءوتىپتى. جۇرت مۇنى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس قىزمەتىنىڭ جۇمىسى شاراعا نان كەيىن بايقالعان جاقسى نىشان دەپ باعالايدى ەكەن. الايدا الەم ەلدەرى اراسىنداعى جەمقورلىق يندەكسى بويىنشا تالداۋلاردا قازاقستاننىڭ جاعدايى ايتارلىقتاي جاقسى بولماي تۇر. Transparency International ۇيىمىنىڭ 2021 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جاساعان مالىمدەمەسىندە ەلىمىز 2020 جىلعا قاراعاندا 1 باللعا تومەندەپ, جەمقورلىققا بەيىم مەملەكەتتەر تىزىمىندەگى شري-لانكا جانە گامبيا سياقتى ەلدەرمەن قاتار102-ورىنعا تۇراقتاپتى.
وكىنىشىكە قاراي, جەمقورلىق دەرەگى جەتىسۋدا دا ءجيى تىركەلىپ وتىر. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسىكۇرەس قىزمەتىنىڭ الماتى وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتىنىڭ ماماندارى بىلتىر 166 ادامدى پارا الدى دەگەن كۇدىكپەن ۇستاسا, ولاردىڭ اراسىنان 102 تۇلعانىڭ قىلمىسى دالەلدەنىپ, سوتتالعان ەكەن.
- ءبىزدىڭ دەپارتامەنت 2021 جىلدىڭ 12 ايىندا 101 قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتى تىركەدى, ونىڭ ىشىندە 75 قىلمىس سىبايلاس جەمقورلىق بويىنشا دالەلدەندى. سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستارىن جاساعانى ءۇشىن 166 ادام قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. ونىڭ ىشىندە 23 ادام ءارتۇرلى دارەجەدەگى لاۋزىمدى, ياعني ءبىرىنشى باسشىلار بولىپ وتىر. بىلتىر 102 ادام سوتتالدى, ونىڭ ىشىندە 87 ادامعا 250,4 ملن تەڭگەدەن استام سومانىڭ ايىپپ ۇلى سالىندى. باس بوستاندىعىنان 8 ادام ايىرىلدى. تاعى 8 ادامنىڭ مۇلكى تاركىلەنىپ جانە ءومىر بويىنا مەملەكەتتىك قىزمەتتە جۇمىس ىستەۋ قۇقىعىنان ايىرىلدى, - دەيدى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس قىزمەتىنىڭ الماتى وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى جاندوس جۇماباەۆ.
جالپى, وتكەن جىلعى اياقتالعان قىلمىستىق ىستەر بويىنشا مەملەكەتكە كەلتىرىلگەن زالالدىڭ كولەمى 3,9 ملرد تەڭگەگە جەتسە, انتيكورردىڭ ارالاسۋىنان كەيىن ول قارجىنىڭ دەرلىگى كەرى قايتارىلعان. ياعني, 3,8 ملرد تەڭگە بيۋدجەت پايداسىنا وتەلدى. وسى جەردە وبلىس قازىناسىنا ويلانباي قول سالاتىنداردىڭ قاتارىندا لاۋزىمىدى باسشىلاردىڭ كوپ ەكەنىن ايتۋىمىز كەرەك. مىسالعا, كەيىنگى بىرەر جىل كولەمىندە الماتى وبلىسىندا ۇستالعان جەمقورلاردىڭ دەنى مەملەكەتكە ادال بولۋعا انت بەرگەن شەنەۋىكتەر ەكەن. 2020 جىلى سونداي ءبىر جەمقورلاردى قۇرىقتاۋ وپەراتسياسىن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى, پروكۋراتۋرا جانە جەمقورلىققا قارسى قىزمەتتىڭ بىرلەسكەن توبى جۇزەگە اسىرعان بولاتىن. ءىس بويىنشا وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسىنىڭ ەكس-باسشىسى مايگۇل وماروۆا, وسى باسقارمانىڭ مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ءبولىمىنىڭ باس مامانى باقىت قابدولدانوۆا جانە ايماقتىق ءبىلىم سالاسىنداعى جاڭا تەحنولوگيالار عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى اراپبي مەڭلىباەۆ قاماۋعا الىنعان-دى. سونداي-اق, بيۋدجەت قارجىسىن يگەرۋ كەزىندە زاڭسىزدىققا جول بەرىپ, پارا بەرگەنى ءۇشىن بىرنەنشە جەكە كاسىپكەردىڭ دە كۇدىككە ىلىنگەنى تۋرالى ايتىلعان. كۇدىكتىلەرگە اس ءىرى كولەمدە پارا الدى دەگەن ايىپ تاعىلدى. ءمالىم بولعان دەرەك بويىنشا, سىبايلاسقان توپ وبلىستىق بيۋدجەت قارجىسىنا كومپيۋتەرلىك تەحنيكا ساتىپ الۋ كەزىندە جەكە كاسىپكەردەن 37 650 000 تەڭگە سىياقى تالاپ ەتىپ, ونىڭ ءبىر بولىگىن قولما-قول اقشا تۇرىندە الىپ جاتقان كەزىندە ۇستالعان.سونداي-اق, تالعار اۋدانىنىڭ اكىمى قىزمەتىن اتقارعان سەرىكجان ەرەكەشوۆ پەن ونىڭ قول استىنداعى بىرنەشە قىزمەتكەردى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەت وكىلدەرى قاماۋعا العانبولاتىن. ال قول استىنداعى قىزمەتكەرىنىڭ جەمقورلىقپەن ۇسالعانى دالەلدەنگەنەن كەيىن تەكەلى قالاسىنىڭ ەكس-اكىمى باحتيار ونەرباەۆ ءوز ەركىمەن وتستاۆكاعا كەتكەن. تۋرا وسىنداي جاعدايمەن كەربۇلاق اۋدانىنىڭ اكىمى ماحاببات بيگەلديەۆ تە كروسلوسىمەن قوشتاسقان. ءتىپتى, سىبايلاس جەمقورلىققا قاتىستى توپ-توبىمەن ۇستالعان مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر دە بولدى. ماسەلەن, تالدىقورعان قالاسى اكىمدىگى كاسىپكەرلىك ءبولىمىنىڭ باسشىسى ءوزىنىڭ قاراماعىنداعى باس مامانمەن ءسوز بايلاسىپ كاسىپكەرلەردەن پارا العان. ولار كارانتين شارالارى كۇشەيگەن كەزەڭدە تالدىقورعان قالاسىنداعى رەستوراتورلار مەن جەكە ساۋدا وكىلدەرىنە اشىق جۇمىس ىستەۋگە رۇحسات بەرىپ, اكىمشىلىك ايىپپۇلدان قۇتىلۋعا كومەكتەسكەن. جەمقورلار بۇل قىزمەتى ءۇشىن كاسىپكەرلەردەن 20 مىڭ تەڭگەدەن باستاپ, 270 مىڭ تەڭگەگە دەيىن اقشا دامەتكەن ەكەن.
ايتپاقشى, جەتىسۋداعى جەمقورلىقتىڭ تۇپنەگىزى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ جۇيەسىندە جاتقان سياقتى. بۇل باعىتتا ءجيى مونيتوريڭ جۇرگىزىپ وتىرعان جەمقورلىققا قارسى كۇرەس قىزمەتىنىڭ ماماندارى وبلىس بيۋدجەتىن ءتيىمسىز قولدانباق بولعان مەكەمەلەردى ءجيى انىقتايدى ەكەن. بىلتىر قارجىعا قاتىستى قىراعىلىقتىڭ ارقاسىندا 11 ملرد تەڭگەگە جۋىق بيۋدجەت اقشاسى ۇنەمدەلىپتى. ال وبلىستاعى 425 مەملەكەتتىك جانە كۆازيمەملەكەتتىك ۇيىمداردا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كومپلاەنس لاۋازىمدارى ەنگىزىلگەن.
- بيىل دەپارتامەنت ماماندارى جەمقورلىق تاۋەكەلدەرى بار مەملەكەتتىك مەكەمەلەرگە 8 رەت ىشكى تالداۋ شاراسىن جۇرگىزدى. ناتيجەسىندە 143 دەرەك تىركەلىپ, جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىن جويۋ بويىنشا بەرلىگەن ۇسىنىمدار 100 پايىز شەشىمىن تاپتى,- دەيدى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس قىزمەتىنىڭ الماتى وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى جاندوس جۇماباەۆ.