«رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى بويىنشا قىزىلوردا وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى بىلتىر قولعا العان «قۇندى جادىگەر» جوباسى بيىل دا جالعاسىن تابادى. ەل ارداقتاعان تۇلعالاردان قالعان جادىگەرلەردى زەرتتەۋ مەن ناسيحاتتاۋدى كوزدەگەن باستاما اياسىندا تاريحي-ەتنوگرافيالىق ەكسپەديتسيالار ۇيىمداستىرىلىپ, مۋزەي قورى تولىقتى, تانىمدىق تەلەحابارلار ازىرلەندى.
ماماندار «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» جوباسى اياسىنداعى «قۇندى جادىگەر» يدەياسىنىڭ باستى ماقساتى ۇلت تاريحىن ناسيحاتتاۋ ەكەنىن ايتىپ وتىر. ەل اراسىنا جاسالعان ەكسپەديتسيا بارىسىندا جەكە قورلاردا ساقتالعان جادىگەرلەرگە عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. تۇركىتانۋشى-عالىمدار, جەرگىلىكتى ولكەتانۋشىلار, مۋزەي قىزمەتكەرلەرى بىرلەسە جۇزەگە اسىرعان باستاما ناتيجەسىندە ءحVىىى-ءحىح عع. سىر وڭىرىندە ءومىر سۇرگەن ءدىن قايراتكەرلەرىنىڭ اراب, پارسى, شاعاتاي تىلدەرىندە جازعان ەڭبەكتەرى تابىلدى.
– ءحىح عاسىردا كەنەسارى حان باستاعان ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى قاھارماندارىنىڭ ءبىرى بۇقارباي باتىر ەستەكباي ۇلىنىڭ قىلىشى, ءمورى, شاشاقتى تۋى, قالقاي يشاننىڭ ءمورى تابىلدى. ءحVىىى-ءحىح عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن قۇلبولدى يشان سۇلتان ۇلىنىڭ شاپانى, التىن جىپپەن زەرلەنگەن شەجىرەسى جانە وسى اۋلەتكە كەلىن بولعان ارقانىڭ اتاقتى سۇلتان پراۆيتەلى شوڭ بي ەدىگە ۇلىنىڭ شوبەرەسى توعجاننىڭ كۇمىسپەن ورنەكتەلگەن قانت شاققىشى قايتالانباس قۇندى ەتنوگرافيالىق بۇيىم رەتىندە ەل نازارىنا ۇسىنىلدى. ءVىىى-ءىح عاسىرلاردا يسلام ءدىنىنىڭ قانات جايۋىنا زور ىقپال ەتكەن ازىرەتى ءاليدىڭ تىكەلەي ۇرپاعى, ايگىلى قوراسان اتادان (ابدىجالەل باب) قالعان دۇنيەلەرمەن قاۋىشتىق. الداعى ۋاقىتتا جوعارىدا اتالعان قۇندى جادىگەرلەردىڭ كوشىرمەسىن جاساپ, مۋزەي قورىن تولىقتىرۋ جوسپارلانۋدا, – دەيدى وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى ساپار كوزەيباەۆ.
سەيتپەنبەت اۋليەنىڭ ءحVىىى-ءحىح عاسىردان بىزگە امان جەتكەن ءمورى, اتاقتى ەمشى سادىق احۋن قودار ۇلىنىڭ (1860-1937 جج.) كىتاپتارىنىڭ جالپى مازمۇنىنىڭ اۋدارىلۋى «قۇندى جادىگەردىڭ» تولايىم تابىسى.
جۋىردا سىر بويىندا شامامەن 1680-1755 جىلدارى ءومىر كەشكەن قوجا جاھان مادىقوجا ۇلى كەسەنەسىنە جاسالعان ەكسپەديتسيا بارىسىندا بۇل اۋماقتا كوپتەگەن بەلگىلى تۇلعالاردىڭ جاتقانى انىقتالدى. اۋليەنىڭ قىزى ءسۇنبيبى, بالاسى سەيىت باتىر, ءحىح عاسىردا عۇمىر كەشكەن تۇرسىنباي داتقانىڭ ۇرپاقتارى, جادىگەر تورەلەردىڭ يگى جاقسىلارى كەسەنە ماڭايىنا جەرلەنىپتى. كەسەنە اينالاسىنان مازمۇنى وقىلماعان قۇلپىتاستار شىقتى. ەكسپەديتسيا اۋليە زيراتىنا جاقىن جەردەگى «قاسىم تۇبەگى» دەپ اتالاتىن اۋماقتى دا زەرتتەدى. ەل اۋزىنداعى اڭگىمەلەرگە سۇيەنسەك, مۇندا كەزىندە ابىلايدىڭ ۇلى قاسىم سۇلتان ۋاقىتشا تۇراقتاعان ەكەن.
– بۇل قوجان قوجا كەسەنەسىن سىر بويىنداعى ءىرى پانتەونداردىڭ ءبىرى دەپ بايلام جاساۋىمىزعا نەگىز بولادى. جاڭاعى قۇلپىتاستار قۇپياسىن دا اشۋىمىز قاجەت. جالپى, سوڭعى جاساعان زەرتتەۋلەر بارىسىندا ەل تاۋەلسىزدىگى جولىنداعى كۇرەسكەردىڭ ءبىرى جانقوجا نۇرمۇحاممەد ۇلى ۇستاعان تاس شاققىش, باتىر جانىنان تاستاماعان اراب, پارسى, شاعاتاي تىلدەرىندە جازىلعان ەمدىك دۇعالار جيناعى تابىلدى. حيۋا مەن بۇقارعا بوي بەرمەگەن, پاتشالىق رەسەيدىڭ دە دەگەنىنە جۇرمەي, ەلىنىڭ ەركىندىگى جولىندا جان قيعان باتىردىڭ قىلىشى ساقتالعانىنان حابارىمىز بار ەدى. وسى ساپاردا ايگىلى جەتەس ءبيدىڭ شاۋگىمى, ساندىعى مەن قامشىسى قۇندى قازىنالار قاتارىنا قوسىلدى, – دەيدى «قۇندى جوبا» يدەياسىنىڭ اۆتورى, وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ قىزمەتكەرى اسحات سايلاۋ.
الدا ەكسپەديتسيا ناتيجەسىندە تابىلعان زاتتار جايلى ءيلليۋستراتيۆتى كىتاپ شىعارىلىپ, دايىندالعان تەلەحابارلار رەسپۋبليكا كولەمىنە تاراتىلماق.
قىزىلوردا