بازالىق مولشەرلەمە نەلىكتەن كوتەرىلدى؟

شەشىم جاھاندىق سۇرانىستىڭ قال­پىنا كەلۋى شىعارۋ مۇمكىندىكتەرىنەن جو­عارى بولعان كەزدەگى ازىق-ت ۇلىك پەن شي­كىزات باعاسىنىڭ جالپى الەمدىك ينفليا­تسيا­لىق ءوسۋ ۇردىستەرىنەن تۋىنداعان ەكو­نو­ميكاداعى باسىم پروينفلياتسيالىق قى­سىمعا نەگىزدەلدى. ىشكى ماۋسىمارالىق كۇت­پەگەن وزگەرىستەر تۇتىنۋشىلىق سۇ­را­نىستى بەلسەندى تۇردە قالپىنا كەل­تى­رەتىن سول قىسىمدى, سونداي-اق ەلەكتر ەنەرگياسىنا, گاز بەن جانار-جا­عار­ماي باعاسىنىڭ ءوسۋىن كۇشەيتەدى. ناتي­جە­سىن­دە, جىلدىق ينفلياتسيا 8,7%-عا دە­يىن جە­دەلدەدى. ينفلياتسيا اياسى تامىزدا 8,8%-دى قۇراعان حالىقتىڭ جوعارى ين­فليا­تسيالىق كۇتۋلەرىنەن دە كۇشەيە تۇسۋدە.

COVID-19-دىڭ قايتا ءورشۋى الەمدەگى ىسكەرلىك بەلسەندىلىكتى باسەڭدەتىپ, پرو­ينفلياتسيالىق پروتسەستەردى كۇشەيتە وتىرىپ, جاھاندىق جەتكىزىلىم ماسەلەلەرىن ۋشىقتىردى. حالىقارالىق ۆاليۋتا قو­رى­نىڭ بولجامدارى بويىنشا, بيىلعى ۆاك­تسينالاۋ مەن ىنتالاندىرۋ شارالارى اياسىندا الەمدىك ەكونوميكا بىرتە-بىرتە 2022 جىلى باياۋلاي وتىرىپ, تەز قالپىنا كەلۋىن كورسەتەدى. قازاقستاننىڭ ساۋدا سەرىكتەستەرى بولىپ تابىلاتىن ەل­دەر ەكونوميكالارىنىڭ ءوسۋى بويىن­شا حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ بولجام­دارى ەو جانە رەسەي بويىنشا جاقساردى, ال قىتاي بويىنشا ازداپ تومەندەدى. جا­ھاندىق ينفلياتسيالىق قىسىم ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنە, شيكىزاتقا, مەتالدار مەن اۆتوموبيلدەرگە باعانىڭ ۇلعايۋى اياسىندا جوعارى دەڭگەيدە قالۋىن جالعاستىرۋدا.

ازىق-ت ۇلىكتىڭ جوعارى الەمدىك با­عا­لارىمەن ينفلياتسيالىق ۇردىسكە قو­سى­لاتىن ۇلەس قالىپتاسادى. بۇعان – 2021 جىلعى تامىزدا فاو ازىق-ت ۇلىك باعالارى يندەكسىنىڭ جىلدىق كورسەتۋدە 32,9%-عا ءوسۋى دالەل. وسىنىڭ اياسىندا بۇكىل الەم بويىنشا وندىرۋشىلەر جەتكىزىلىمدەر مەن لوگيستيكا, شيكى­زات جانە دايىن ءونىمنىڭ جوعارى باعالا­رىنىڭ پروبلەمالارى تۋرالى حابارلايدى. وسىلايشا, Baltic Dry Index قۇرعاق جۇكتى تاسىمالداۋ قۇنىنىڭ ين­دەكسىنە سايكەس كونتەينەردى جونەلتۋ قۇنى 2019 جىلعى جەلتوقسانمەن سالىس­تىرعاندا 3,4 ەسە, 2020 جىلعى مامىرمەن سالىستىرعاندا 7,4 ەسە ءوستى. وسى­عان سايكەس ەلدەردەگى ينفلياتسيانىڭ جالپى دەڭگەيى مونەتارلىق بيلىكتىڭ نىسانالى باعدارىنان اسىپ, ءوسۋدى جالعاستىرۋدا. ماسەلەن, اقش-تا 2021 جىلعى شىلدەدە ينفلياتسيا 13 جىل ىشىندەگى ەڭ جوعارى مانگە – 5,4%-عا, ەۋروايماقتا – 2021 جىل­عى تامىزدا 10 جىل ىشىندەگى ەڭ جو­عارى مانگە 3%-عا, رەسەيدە – 2021 جىلعى تامىزدا 5 جىل ىشىندەگى ەڭ جوعارى مانگە – 6,7%-عا جەتتى. وسىعان بايلانىستى الەمنىڭ ءىرى رەتتەۋشىلەرىنىڭ وكىلدەرى اك­تيۆ­تەردى ساتىپ الۋ باعدارلاماسىن ەرتە­رەك توقتاتۋدىڭ ماقساتقا لايىقتىعى تۋرالى مالىمدەپ وتىر, ال دامۋشى ەلدەر مونەتارلىق تالاپتاردى كۇشەيتۋ تسيك­لىنا كىرىستى. بۇل رەتتە, اقش فرج مەن ەوب تاراپىنان مونەتارلىق ىنتالاندىرۋلاردى قىسقارتۋ قارجى نارىق­تارىنداعى قۇبىلمالىلىقتىڭ وسۋىنە الىپ كەلۋى مۇمكىن.

ناتيجەسىندە, تامىزدا 11,4%-عا جەت­كەن ازىق-ت ۇلىك ينفلياتسياسى باعا ءوسۋى­نىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشى بولىپ قالا بەرەدى. 2021 جىلعى ساۋىردەن باس­تاپ ينفلياتسيانىڭ ورتاشا ايلىق ءمانى سوڭ­عى 20 جىلداعى ورتاشا ماننەن اسىپ تۇ­سەدى, بۇل جاز ايلارىنا ءتان ەمەس. جىل­دىق ازىق-ت ۇلىك ينفلياتسياسىنىڭ قا­زىرگى جەدەلدەۋىنە كوكونىستەر (26,1%-عا), اتاپ ايتقاندا ۇزاق ساقتالاتىن كوكو­نىستەر باعاسىنىڭ كۇرت ءوسۋى (كارتوپ – 29,7%-عا, ءسابىز – 68,2%-عا, قىزىلشا – 124,0%-عا) ەلەۋلى ۇلەس قوستى. جاڭا ەگىن تۇسكەنگە دەيىن ىشكى قورلاردىڭ سار­قىلۋى جاعدايىندا بۇل ونىمدەرگە باعا­نىڭ اي سايىنعى ءوسۋى جازعى كەزەڭگە ءتان ەمەس رەكوردتىق ماندەردى كورسەتتى. جەمشوپ داقىلدارىنىڭ قىمباتتاۋى سالدارىنان وندىرۋشىلەر باعاسىنىڭ وسۋىنەن تۋىنداعان ەت جانە ەت ونىمدەرى باعاسىنىڭ ءوسۋى (9,5%-عا) بايقالادى. جالپى, الەمدىك ۇردىستەن كەيىن الەمدىك نارىقتاعى ۇسىنىستىڭ قىسقارۋىنان تۋىنداعان وسىمدىك مايىنا (كۇنباعىس مايى – 66,8%-عا, ءزايتۇن مايى – 9,0%-عا) باعانىڭ جەدەل ءوسۋى جالعاستى.

ازىق-ت ۇلىككە جاتپايتىن ينفلياتسيا ججم باعاسىنىڭ (13,1%-عا), كيىم-كە­شەك پەن اياق كيىم باعاسىنىڭ (6,5%-عا) وسە ءتۇسۋى ناتيجەسىندە 2021 جىلعى تا­مىزدا 7,3%-عا دەيىن ۇدەدى. وزىندىك قۇن­نىڭ ءوسۋى جانە ەكونوميكالىق بەل­سەن­دىلىكتىڭ قال­پىنا كەلۋى ججم باعا­سىنىڭ ءوسۋ فاكتور­لارى بولىپ تابى­لادى, ال كيىم-كەشەك پەن اياق كيىم باعا­سى يمپورتتىق تاۋارلار باعا­سىنىڭ وسۋىنە جانە تۇتىنۋشىلىق سۇرا­نىستىڭ قال­پىنا كەلۋىنە بايلانىس­تى وسۋدە.

اقىلى كورسەتىلەتىن قىزمەت ينفليا­تسياسى 2021 جىلعى تامىزدا 6,6% بولدى. اقىلى كورسەتىلەتىن قىزمەت باعاسىنىڭ ءوسۋى ەلەكتر ەنەرگياسى باعاسىنىڭ ءوسۋى (10,1%-عا) ناتيجەسىندە رەتتەلەتىن كوم­­مۋنالدىق قىزمەت تاريفتەرىنىڭ وسۋى­نە (6,3%-عا ءوستى) بايلانىستى. سەر­ۆيس­تىك ينفلياتسيا قۇرىلىمىندا دا كو­لىك قىز­مەتىنىڭ قىمباتتاعانى (4,1%-عا), اتاپ ايتقاندا تۇتىنۋشىلىق سۇرا­نىستىڭ قالپىنا كەلۋى اياسىندا اۋە كولىگى (21,3%-عا) جانە بىرقاتار رەت­تەل­مەيتىن قىزمەت باعاسىنىڭ قىم­باتتاعانى بايقالادى.

ەكونوميكالىق بەلسەندىلىك ەكونو­مي­­كانىڭ كوپتەگەن سالاسىنىڭ قالپى­نا كەلۋى اياسىندا سەرپىندى ءوسۋ قارقىنىن كورسەتۋدە. 2021 جىلعى 7 ايدا ءىجو-ءنىڭ ءوسىمى جىلدىق كورسەتكىش بويىنشا 2,7% بولدى. سالالارداعى سۇرانىس­تىڭ قالپىنا كەلۋى, وندىرىستىك قۋات كوز­دە­رىنىڭ جۇكتەمەسى مەن وندىرىلگەن ءونىم كو­لە­مىنىڭ ۇلعايۋى جالعاسۋدا. ناق­تى سەكتور كاسىپ­ورىندارىنىڭ بىرىك­تى­رىلگەن باعاسىن بىلدىرەتىن كومپوزيت­تىك وزىڭقى ينديكاتور 2021 جىلعى ءىى توقساننىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 100,1-گە دەيىن كوتەرىلدى جانە ۇلت­تىق بانكتىڭ پىكىرتەرىمىنە سايكەس 2021 جىل­عى ءىىى توقساندا 100,2-گە دە­يىن ءوسۋىن جال­عاستىردى. سۇرانىستىڭ قال­پىنا كەلۋى ەكونوميكانىڭ وسۋىنە ايتار­لىقتاي ۇلەس قوسۋدا, ونى تۇتىنۋشىلىق كرە­ديتتەۋدىڭ جەدەل قارقىنىمەن بىر­قالىپتى دەڭگەيدە بولعان ازىق-ت ۇلىككە جات­پايتىن تاۋارلار ساۋداسىنىڭ ءوسۋى ەسەبىنەن 2021 جىلعى قاڭتار-تامىزدا 6,1%-عا وسكەن بولشەك ساۋدا اينالىمىنىڭ وڭ سەرپىنى راستايدى. بۇل رەتتە جوعارى ىشكى سۇرانىس 2021 جىلعى ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا 27,3%-عا وسكەن تۇتىنۋشىلىق تاۋار­لار يمپورتىنىڭ ۇلعايۋىنا اسەر ەتە­دى. حالىقتىڭ ناقتى تابىسىنىڭ وڭ سەر­پىنى سۇرانىسقا قولداۋ كورسەتۋدە. مى­سالى, 2021 جىلعى ەكىنشى توقساندا ين­فليا­تسيالىق پروتسەستەردىڭ ودان ءارى جەدەل­دەۋىنە قاراماستان, ناقتى كىرىس 1,5% بو­لىپ, ءوسۋىن جالعاستىردى. داعدارىسقا قار­سى شارالاردى ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە 2021 جىلى 4,55 ترلن تەڭ­گەگە جەتكەن ۇلت­تىق قوردان الىناتىن ترانسفەرتتەر كو­لەمى قوسىمشا پرو­ينفلياتسيالىق قىسىم كورسەتۋىن جال­عاستىرۋدا.

جالپى, الەمدىك مۇناي نارىعىن دا­مىتۋ پەرسپەكتيۆالارى وزگەرىسسىز قال­دى. 2021 جىلعى تامىزدىڭ قورىتىن­دىسى بويىنشا Brent سۇرىپتى مۇناي باعاسى «دەلتا» شتامىنىڭ تارالۋىنا جانە جاھاندىق ەكونوميكالىق ءوسۋ قارقىنىنىڭ باياۋلاۋىنا بايلانىستى 4,4%-عا تومەندەدى. اقش-تاعى مۇ­ناي قو­رى تومەندەۋدى جالعاستىردى (تو­مەن­دەۋ تامىزدا 13,8 ملن باررەلدى, شىل­­دەدە 13,1 ملن باررەلدى جانە ماۋ­سىم­دا 26,9 ملن باررەلدى قۇرادى), الاي­­دا وزگەرىستەر قارقىنى باياۋلادى. حالىقارالىق ەنەرگەتيكالىق اگەنت­تىك­تىڭ جاڭارتىلعان بولجامدارىنا ساي­كەس 2021 جىلى مۇنايعا سۇرانىستىڭ ءوسۋى بۇرىن بولجانعاننان تومەن بولادى. جىل سوڭىنا دەيىن مۇناي نارىعى سالىستىرمالى تۇردە تەڭدەستىرىلەدى دەپ كۇتىلۋدە. بۇل رەتتە 2022 جىلدان باس­تاپ وپەك+ ەلدەرىنىڭ اي سايىن ءوندىرۋدى تاۋلىگىنە 400 مىڭ باررەلگە ۇلعايتۋ جانە اقش-تا مۇناي ءوندىرۋدى ۇلعايتۋ تۋرالى ۋاعدالاستىعىنا بايلانىستى مۇناي باعاسى تۇزەتۋگە ارنالعان العىشارتتار جاساي وتىرىپ, مۇناي ۇسى­نىسى سۇرانىستىڭ وسۋىنەن اسىپ تۇسەتىن بولادى. وسى ۇردىستەردى ەسكەرە وتىرىپ, بازالىق ستسەناري بويىنشا بولجامنىڭ باستى العىشارتى 2021 جىلدىڭ قالعان ايلارىندا جانە بولجامدى كەزەڭنىڭ سوڭىنا دەيىن مۇناي باعاسى ءبىر باررەل ءۇشىن 60 دوللار بولدى.

بازالىق ستسەناري بويىنشا ءىجو-ءنىڭ وسۋىندەگى بولجام 2021 جىلدىڭ سو­ڭىنا دەيىن ازداعان تومەندەۋ جاعىنا قا­راي قايتا قارالدى, بۇل ەكونوميكانىڭ بۇرىن كۇتىلگەننەن ءبىرشاما باياۋ قال­پىنا كەلۋىنە بايلانىستى. 2021 جىلى قازاقستاننىڭ ءىجو ءوسىمى 3,5-3,8% دەڭ­گەيىندە كۇتىلۋدە. ناقتى كىرىستەردىڭ قا­لىپتى وسۋىمەن بىرقالىپتى دەڭگەيدە بو­لاتىن, بەلسەندى تۇردە قالپىنا كەل­تىرىلەتىن تۇتىنۋشىلىق سۇرانىس نە­گىزگى قوزعاۋشى كۇشكە اينالادى. ءىجو-ءنىڭ ءوسۋى سىرتقى سۇرانىستىڭ جا­نە ەنەرگيا رەسۋرستارىن ءوندىرۋ كولە­مى­نىڭ ۇلعايۋى سالدارىنان ناقتى ەكسپورت­پەن دە قا­لىپ­تى دەڭگەيدە بولادى. ءوز كەزەگىندە, ىشكى تۇتىنۋشىلىق بەلسەندىلىكتى قال­پىنا كەلتىرۋ جانە ين­ۆەستيتسيالىق بەل­سەندىلىكتىڭ بولما­شى ءوسۋى ناتيجەسىندە يم­پورتتىڭ ۇلعايۋى ءىجو-ءنىڭ وسۋىنە تە­جەۋشى اسەر ەتەتىن بولادى.

2022 جىلى ەكونوميكانىڭ ءوسۋى 4,1-4,4% دەڭگەيىندە بولجانۋدا, بۇل ال­دىڭ­­­عى باعالاۋعا قاراعاندا ءسال جو­عا­رى. ەكونوميكانىڭ ءوسۋىن جەدەلدە­تۋ پان­­دەميانىڭ ەكونوميكالىق بەلسەن­دى­­لىك­تى السىرەتەتىن ىقپالىمەن جانە وپەك+ شەك­تەۋلەرىنىڭ بىرتىندەپ السى­رەۋى ناتي­جەسىندە مۇناي مەن گاز كوندەن­سا­تىن ءون­دىرۋ كولەمىنىڭ ۇلعايۋىمەن قاتار جۇ­رەدى.

ينفلياتسيا بويىنشا بازالىق بول­جامدى جاڭارتۋ كەزىندە ەل پرەزي­دەن­تىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ينفليا­تسيا­نىڭ مونەتارلىق ەمەس فاكتورلا­رىن تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن ۇكىمەت ماقۇل­داعان ينفلياتسياعا قارسى دەن قويۋ شا­را­لارىنىڭ كەشەنى نازارعا الىندى. جە­دەل شارالار قابىلداۋ ۇكىمەتتىڭ با­عا­لاۋى بويىنشا جىل سوڭىنا قاراي ازىق-ت ۇلىك ينفلياتسياسىن 8%-عا دەيىن تو­مەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. جىلدىڭ سوڭعى 4 ايىنداعى ينفلياتسيانىڭ تاريحي سەرپىنىن, سونداي-اق ينفلياتسياعا قارسى دەن قويۋ شارالارى كەشەنىن ىسكە اسىرۋ تيىمدىلىگىنىڭ دارەجەسىن ەسكەرە وتىرىپ, 2021 جىلى جىلدىق ينفلياتسيا 7,5-8,5% شەگىندە قالىپتاسادى. بازالىق ستسەناريدە ينفلياتسيالىق پروتسەستەر جىل سوڭىنا دەيىن اعىمداعى سەرپىندى ساقتايدى جانە جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ينفلياتسيا بولجامدى كورسەت­كىش ارالىعىنىڭ جوعارعى شەگىنە جۋىق قالىپتاسادى. ينفلياتسيانى بول­جاۋ ارالىعىنىڭ تو­مەنگى شەگى ۇكى­مەتتىڭ ينفلياتسياعا قارسى دەن قويۋ شارا­لارىنىڭ كەشەنىن ءتيىمدى ىسكە اسىرۋى شەڭ­بەرىندە ينفلياتسيانى تومەندەتۋ الە­ۋەتىن ەسكەرە وتىرىپ اي­قىندالعان. بازا­لىق مولشەرلەمە جو­نىندەگى كەيىنگى شە­شىمدەر, ونىڭ ىشىن­دە ينفلياتسياعا قارسى ىسكە اسىرىلعان شارا­لاردىڭ تيىم­دىلىگىن باعالاۋ ەسكەرىلە وتىرىپ قابىلدانادى.

2021 جىلعى جوعارى بازا ەسەبىنەن شىعۋعا بايلانىستى 2022 جىلى ينفلياتسيا 4-6% نىسانالى ءدالىزدىڭ جو­عارعى شەگىنە قاراي باسەڭدەي باستايدى. سىرتقى ينفلياتسيالىق قوردىڭ جە­ڭىلدەۋى جانە بيىلعى الەمدىك ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ ايتارلىقتاي وسۋى­نەن كەيىن ولاردىڭ بولجامدى تو­مەن­دەۋى اياسىندا ينفلياتسيانىڭ باسەڭ­دەۋى ورىن الادى. بۇل رەتتە 2022 جى­لى دەزينفلياتسيالىق پروتسەستەر كوبى­نەسە بيىلعى قازاقستانداعى ءداندى-داقىل­داردان كۇتىلەتىن جيناپ الۋ تۇسىمىنە, جاھاندىق جەتكىزۋ تىزبەگىندەگى قالپىنا كەلۋگە جانە 2022-2023 جىلدارى ىشكى ەكونوميكانى فيسكالدىق ىنتالاندىرۋ دەڭگەيىنە تاۋەلدى بولادى.

ۇلتتىق بانك ينفلياتسياعا قارسى شا­را­لاردى ىسكە اسىرۋدىڭ تيىمدىلىگىن جانە اقش فرج مەن ەوب تاراپىنان مونە­تارلىق ىنتالاندىرۋدىڭ قىس­قا­رۋ تاۋەكەلدەرىن باعالاي وتىرىپ, دەزين­فلياتسيالىق اقشا-كرەديت ساياساتىن جۇر­گىزۋدى جالعاستىرادى. بۇل شارالار اق­شا-كرەديت ساياساتىنىڭ 2030 جىلعا دە­يىنگى ستراتەگياسىنا سايكەس 2022 جى­لى ين­فلياتسيانى 4-6% نىسانالى دالىزگە تو­مەندەتۋگە ىقپال ەتەدى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق بان­كىنىڭ اقشا-كرەديت ساياساتى جو­نىن­دەگى كوميتەتىنىڭ بازالىق مولشەر­­­لە­مە جونىن­دەگى كەزەكتى جوسپارلى شەشى­­مى 2021 جىل­عى 25 قازاندا نۇر-سۇلتان قالا­سى­نىڭ ۋاقىتى بويىنشا ساعات 15.00-دە جاريالانادى.