جۇمىستىڭ ءبارى – جولداۋدىڭ اياسىندا
ەلباسىنىڭ بيىلعى جولداۋى الداعى 10 جىلدىقتا اتقارىلاتىن جۇمىستار اۋقىمىن ايقىنداپ بەرگەنى ءمالىم. جولداۋدى تۇرعىندار اراسىندا ءتۇسىندىرۋ, ونىڭ ءمان-ماعىناسىن تالقىلاۋ بويىنشا اۋدانىمىزدا سالا باسشىلارىنان, ءماسليحات دەپۋتاتتارىنان, قوعامدىق ۇيىمدار وكىلدەرىنەن اقپاراتتىق توپتار قۇرىلىپ, ناسيحات جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ كەلەدى.
مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك ساياساتىنىڭ باستى مىندەتى – حالىقتى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ. اۋدان بويىنشا بۇگىنگى كۇنگە 41 ادام جۇمىسقا ورنالاستىرىلىپ, 23 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى. 307 ادامدى قوعامدىق جۇمىسقا ورنالاستىرۋ قاجەت بولسا, بۇگىنگى كۇنگە 115 ادام جىبەرىلدى. رەسپۋبليكالىق “جول كارتاسى” باعدارلاماسى بويىنشا 120 الەۋمەتتىك جۇمىس ورنىن اشۋ كوزدەلىپ وتىر. ال جازاسىن وتەپ كەلگەندەردەن 5 ادام جۇمىسقا ورنالاستىرىلدى. جازاسىن وتەپ كەلگەندەردى جۇمىسپەن قامتۋ ءماسەلەلەرى ەلباسىنىڭ بيىلعى جىلعى جولداۋىندا باسا ايتىلعان. اۋداندىق جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار ءبولىمى مەن ىشكى ىستەر ءبولىمى اراسىندا جازاسىن وتەپ كەلگەن ازاماتتاردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ بويىنشا جوسپار جاساقتالىپ, تىعىز بايلانىس ورناتىلعان.
جاستاردى, وقۋ ورنىن بىتىرگەن تۇلەكتەردى جۇمىسپەن قامتۋ بويىنشا وتكەن جىلى قولعا الىنعان “ديپلوممەن – اۋىلعا” جوباسى ءوز ومىرشەڭدىگىن دالەلدەدى. بۇل باعىت بويىنشا اۋدان اكىمدىگىنىڭ سايتىندا (www.ءchىngىrlau.westkaz.kz) “ديپلوممەن – اۋىلعا” جوباسى اشىلىپ, بوس ورىندار ءتىزىمى ورنالاستىرىلدى. وتكەن جىلى 51 جاس مامان جۇمىسقا الىنىپ, بىرجولعى كوتەرمەاقىلار بەرىلسە, بيىل 20 جاس ماماندى جۇمىسپەن قامتۋ جوسپارلانىپ وتىر.
الداعى ايدا ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىسكە 65 جىل تولادى. ەلباسى جولداۋىندا دا ارداگەرلەردى الەۋمەتتىك تۇرعىدان قولداۋعا ايرىقشا ماڭىز بەرىلگەن. جەڭىستىڭ مەرەيتويىنا وراي مايدانگەرلەرگە ۇكىمەت تاراپىنان 65 مىڭ تەڭگە كولەمىندە اقشا بەرىلەتىن بولسا, اۋداندىق بيۋدجەتتەن جەڭىس ساربازىنىڭ ارقايسىسىنا 50 مىڭ تەڭگەدەن قارجىلاي كومەك كورسەتىلمەك. سونىمەن قاتار, جەڭىس كۇنى جاقىنداعان سايىن سوعىس جانە تىل ارداگەرلەرىنىڭ جاس ۇرپاقپەن كەزدەسۋى جيىلەپ, پاتريوتتىق تاربيە ورىستەي تۇسۋدە. مەملەكەت باسشىسى ءوز جولداۋىندا 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋىمىزدىڭ باعدارىن ايقىنداعاندا, ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا دا ايرىقشا نازار اۋدارعان بولاتىن. سونىڭ ىشىندە مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە مەن وقىتۋ – الدىمىزدا تۇرعان ۇلكەن ماقساتتاردىڭ ءبىرى. بۇگىنگى كۇنگە اۋدان بويىنشا توعىز شاعىن ورتالىق, سەگىز بالاباقشا مەن ءۇش مەكتەپ بالاباقشاسىندا مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى 627 ءبۇلدىرشىن تاربيەلەنۋدە. بۇل كورسەتكىش 83,8 پايىزدى قۇراپ وتىر. الداعى ۋاقىتتا اۋدان ورتالىعىندا 140 ورىندىق ءبىر بالاباقشا, قاراعاش اۋىلىندا 35 ورىندىق ءبىر بالاباقشا اشۋ جوسپارلانىپ وتىر. وسى بالاباقشالار اشىلعان جاعدايدا بالالاردى مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى تاربيەمەن قامتۋ اۋدان بويىنشا 90 %-دى قۇرايتىن بولادى.
اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتىپ, قوعامداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق احۋالدى جاقسارتا تۇسۋگە ىقپال ەتەرى ءسوزسىز. بۇل سالا بويىنشا اۋداندا “جاراس”, “جاقىپ”, “ەسەن”, “پولتاۆا” سەكىلدى اگروقۇرىلىمدار ۇجىمى تابىستى ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. بيىل 28300 گەكتار جەرگە جازعى ءداندى داقىلدار جانە 3300 گەكتار القاپقا مايلى داقىلدار, 161 گەكتار جەرگە كوكونىس, بارلىعى 31761 گەكتار ەگىستىك القاپقا كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارىن جۇرگىزۋ جوسپارلانۋدا. سونداي-اق مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ باعىتىندا دا ءبىراز جۇمىس اتقارىلۋدا. “بىرلىك”, “تورە” شارۋا قوجالىقتارى ەدىلباي قويىن وسىرۋمەن اينالىسسا, ء“ونىم”, “تورە”, “جاراس”, “وسمانعاليەۆ” شارۋا قوجالىقتارى وبلىستىڭ مامانداندىرىلعان شارۋاشىلىقتار تىزىمىنە ەندى. سونىمەن قاتار, اۋدان تۇرعىندارىن جىل ون ەكى اي بويى كوكونىسپەن قامتۋدى تۇبەگەيلى جاقسارتۋ ماقساتىندا باۋ-باقشا سالاسىنا كوڭىل ءبولىپ, جىلىجاي شارۋاشىلىعىن جەتىلدىرۋدى قولعا الۋدامىز.
ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىنىڭ ارتۋى – ىشكى ساياسي تۇراقتىلىقتىڭ كەپىلى. ەلباسىنىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ ارقاسىندا مەملەكەتىمىزدە ەتنوسارالىق تاتۋلىق سالتانات قۇرىپ, بۇل فاكتور ەكونوميكالىق ىلگەرىلەۋدىڭ بەرىك العىشارتىنا اينالدى. دەمەك, ايقىن ماقسات, مەرەيلى مىندەت جۇكتەگەن ەلباسىنىڭ بيىلعى جولداۋى وتانىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن دامىتىپ, حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن جاقسارتۋ جولىندا ءبىزدى جاڭا جەڭىس-جەتىستىكتەرگە جىگەرلەندىرە بەرمەك.
مارات توقجانوۆ, شىڭعىرلاۋ اۋدانىنىڭ اكىمى.
باتىس قازاقستان وبلىسى.
بەلسەندىلىك – تيىمدىلىك باستاۋى
ەلىمىزدىڭ “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۋرالى” زاڭى قولدانىسقا ەنگىزىلگەلى بەرى قوعام مۇشەلەرى مەن ونىڭ سان-الۋان قۇرىلىمدارى بەلسەندىلىكتى ۇشتاي وتىرىپ, يگى ىستەردىڭ ۇيىتقىسى بولا ءبىلدى. اۋداننىڭ سوڭعى جىلدارى, ونىڭ ىشىندە الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىس دەندەگەن كەزدىڭ وزىندە ايرىقشا سەرپىلىسپەن العا جىلجىعاندىعى قۋانتادى. ءبىز مۇنى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” دەپ اتالاتىن بيىلعى حالىققا جولداۋىنداعى ء“بارىن دۇرىس جوسپارلاپ, ساۋاتتى ىسكە اسىرعاندىقتان, ءبىزدىڭ دامۋىمىز ءساتتى بولدى”, دەگەن سوزدەرىمەن بايلانىستىرامىز. بۇل ورايدا اۋداندىق ءماسليحات پەن دەپۋتاتتارىمىزدىڭ وڭىرلىك دامۋ ساياساتىن وڭتايلى جۇرگىزۋگە سەپتىك جاساعاندىعىن ايتا كەتكەن ءجون.
اۋىل شارۋاشىلىعى ەڭبەككەرلەرى 2009 جىلى 11 ميلليارد 214 ميلليون تەڭگە جالپى ءونىم ءوندىرىپ, 2008 جىلدىڭ كورسەتكىشىن ءۇش ەسەگە ارتتىردى. ال ەگىستىك القاپتىڭ ءتۇسىمى گەكتارىنا 18,4 تسەنتنەردەن اينالىپ, بەس ەسەگە ءوستى. مالشى قاۋىمنىڭ قاراۋىنداعى ءىرى قارا سانى 2235 باسقا جەتىپ, تۇتىنۋشىلارعا 636 توننا ەت ءونىمى جونەلتىلدى. وڭىردەگى ەڭ ءىرى “قازگەرقۇس” فابريكاسىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ, جىل ىشىندە 20 ميلليون دانانىڭ ۇستىندە جۇمىرتقا الىندى.
ەل ىشىندەگى ابىرويلى ازاماتتاردان جاساقتالعان دەپۋتاتتىق كورپۋس ەكونوميكالىق ءوسۋ ورتالىقتارىن قالىپتاستىرۋعا نەگىزدەلگەن جوسپار, جوبالاردىڭ ىسكە اسىرىلۋىنا كۇش سالۋدا. ءبۇگىنگى كۇنى اۋدانىمىزدا قولايلى ينۆەستيتسيالىق جاعداي ورنىقتى. ءماسەلەن, 2009 جىلى نەگىزگى كاپيتالعا قۇيىلعان قارجىنىڭ كولەمى 59 پايىزعا ءوستى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە 5,5 ميلليارد تەڭگەنىڭ ونەركاسىپ ءونىمى ءوندىرىلىپ, وبلىستىق ۇلەستىڭ 4,5 پايىزىن قۇراپ وتىر. مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە تۇسكەن سالىق ءمولشەرى بولجامدىق جوسپاردىڭ 110 پايىزىن قامتاماسىز ەتتى. اۋدان بۇرىن-سوڭدى مۇنداي كورسەتكىشكە قول جەتكىزبەگەندىگىن ەسكەرسەك, بولاشاق كۇندەردىڭ ءۇمىت شامى جارقىراي تۇسەتىنىنە سەنىمدىمىز.
دەپۋتاتتار پرەزيدەنتتىك “جول كارتاسى” باعدارلاماسىن جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىرۋعا دا بەلسەندىلىكپەن اتسالىستى. وسىنىڭ ارقاسىندا 112 الەۋمەتتىك جۇمىس ورنى قۇرىلىپ, جوعارى وقۋ ورنىن ءبىتىرىپ كەلگەن 11 مامان جاستار ءتاجىريبەسىنە تارتىلدى. بىلتىر تاپسىرىلعان 32 پاتەرلىك تۇرعىن ۇيگە الەۋمەتتىك سالا وكىلدەرىنىڭ قونىستانۋى ەرەكشە باقىلاۋدا بولدى. قازىر اۋدان ورتالىعى عانا ەمەس, شالعاي ەلدى مەكەندەردە دە كاسىپكەرلىك قوزعالىس جاندانا ءتۇستى. اۋدان بويىنشا ورتاشا ەڭبەكاقىنىڭ كولەمى 56424 تەڭگەگە جەتىپ وتىر. دەمەك, بىزدە “جول كارتاسى—2020” باعدارلاماسىنىڭ دا تابىستى ورىندالاتىنى كۇمانسىز دەپ سانايمىز. بۇل اۋداندىق ءماسليحاتتىڭ بيلىك بۋىندارىمەن ىنتىماقتى, ۇيلەسىمدى ءىس-قيمىلىنىڭ ناتيجەسى دەپ بىلەمىز.
اۋداندىق ءماسليحاتتىڭ ءىV شاقىرىلىمى كەزەڭىندە 23 سەسسيا شاقىرىلىپ, كوكەيكەستى 184 ءماسەلە قارالدى. بيىلعى جىلدىڭ ءۇش ايىنىڭ وزىندە دەپۋتاتتار 19 ءماسەلەنى تالقىعا سالدى. ونىڭ ءىشىندە حالىقتىڭ كۇندەلىكتى سۇرانىسىنداعى دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىن دامىتۋ, اۋىل شارۋاشىلىعىن ءوركەندەتۋ, تۇرعىنداردى الەۋمەتتىك قورعاۋ, تاريفتەر مەن سالىقتىق ءتولەمدەردى رەتتەۋ, اۋدان قۇرىلىمىنا اكىمشىلىك-اۋماقتىق وزگەرىستەر ەنگىزۋ, تاعى باسقا ماسەلەلەردى بولەكتەپ ايتۋعا بولادى.
سەسسيا – دەپۋتاتتىق قىزمەتتىڭ باستى تىرەگى. ونى دايىنداۋدىڭ ءادىس-تاسىلدەرىن جەتىلدىرۋگە ۇمتىلىستىڭ ءوزى دەپۋتاتتارىمىزدىڭ ۋاقىت تالابىنداعى ىزدەنىسىن, سايلاۋشىلار الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن تەرەڭ سەزىنەتىندىگىن كورسەتەدى. ءبىز ارنايى قۇرىلاتىن جۇمىسشى توبىنىڭ الدىن الا ەسەپتەرىن تىڭداۋدى تاجىريبەگە ەنگىزدىك. بۇل جۇمىس ساپاسىن كوتەردى. سونداي-اق, ءماسليحاتتىڭ كەز كەلگەن شاراسى اشىقتىق پەن مولدىرلىك جاعدايىندا وتەتىنىنەن جۇرتشىلىق حاباردار. مۇندا مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرمەن قاتار, ساياسي پارتيالار مەن قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ مۇشەلەرى, قاراپايىم تۇرعىندار ءوز پىكىرلەرىن ءبىلدىرىپ, ۇسىنىستار ەنگىزە الادى. وسىنىڭ ارقاسىندا قابىلدانعان شەشىمدەرىمىزدىڭ ورىندالۋىنا قوعامدىق باقىلاۋ كۇشەيتىلە ءتۇستى. جەكەلەگەن سەسسيالارعا پارلامەنت دەپۋتاتتارى, وبلىستىق باسقارمالار مەن ۇيىمداردىڭ باسشىلارى قاتىسۋى دا ءتيىمدى قايتارىمىن بەرۋدە.
تۇراقتى كوميسسيالاردىڭ جۇمىسى ەلەۋلى تۇردە جانداندى. مۇندا وتكەن جىلدان بەرى 14 ءماجىلىس وتكىزىلىپ, 16 ماسەلە قارالدى. ال تەكسەرۋ كوميسسياسىنىڭ ەسكەرتپەلەرى بويىنشا قابىلدانعان شەشىمدەر اۋدان تىرشىلىگىن جاقسارتۋدا ماڭىزدى ورىن الۋدا. وسى رەتتە, 9 ادامنان تۇراتىن “نۇر وتان” حدپ دەپۋتاتتىق فراكتسياسىنىڭ باستاماشىل جۇمىستارىن اتاپ وتكەن ءجون. ونىڭ جەتەكشىسى اۋداندىق گازەتتەردىڭ رەداكتورى ۆالەري ۋستيانتسەۆ بەس ەلدى مەكەندى بىرىكتىرەتىن ۇلگى اۋىلدىق وكرۋگىندە ءوزىن-ءوزى باسقاراتىن قوعامدىق كەڭەستىڭ قۇرىلۋىنا ۇيىتقى بولدى. كەڭەس قۇرامىنداعى ەلگە سىيلى ازاماتتار اۋىل ومىرىنە قاتىستى ماسەلەلەردى باتىل كوتەرۋىمەن كوزگە تۇسۋدە. قازىر مۇندا بيۋدجەت قارجىسىنىڭ ماقساتتى جۇمسالۋى, اۋىل تازالىعى, قوعامدىق ءتارتىپ پەن ەل ءداستۇرىنىڭ ساقتالۋى, بولاشاق ۇرپاق تاربيەسى وزگەلەرگە ۇلگى ەتىپ كورسەتەتىندەي جاعدايدا.
اۋداندىق ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ تەڭ جارتىسىنا جۋىعى – قاتارىنان ەكى مەرزىمگە سايلانعان بەدەلدى ازاماتتار. سوعان قاراماستان, ولاردىڭ بىلىمدەرىن كوتەرۋدىڭ ءارقيلى تاسىلدەرىن قولدانىپ كەلەمىز. ماسەلەن, ءبىزدىڭ باستامامىزبەن “تۇرعىندارعا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى” مەملەكەتتىك مەكەمەسىندە, “قازگەرقۇس” فابريكاسىندا, “بۇركىتتى” تۋريستىك-ساۋىقتىرۋ كەشەنىندە وتكىزىلگەن سەمينار-كەڭەستەردىڭ اسەرى مول بولدى. الداعى جوسپارىمىزدا, جولداۋعا سايكەس ورتاق ءىسىمىزدى جانداندىرۋدىڭ باسقا دا قادامدارى قاراستىرىلىپ, قولداۋ تاباتىن بولادى.
مارات يساجانوۆ, ەڭبەكشىلدەر اۋداندىق ءماسليحاتىنىڭ حاتشىسى.
اقمولا وبلىسى.
ماقسات – بىلىكتى مامان دايارلاۋ
تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ ساۋلەت-قۇرىلىس ماماندىقتارى بويىنشا تالاپكەرلەرگە ءبىلىم بەرىپ كەلە جاتقان قازاق باس ساۋلەت-قۇرىلىس اكادەمياسىنىڭ شاڭىراق كوتەرگەنىنە دە وتىز جىل بولىپتى. ءبىلىم – قوعامدىق-الەۋمەتتىك, مادەني-عىلىمي پروگرەستى قامتاماسىز ەتەدى. بۇل جوعارى قۇندىلىق تا بولىپ سانالادى. ونىڭ نەگىزگى قىزمەتىنە كەلەر بولساق, ادامنىڭ وي-ساناسىن ءوسىرىپ, مەنتاليتەتىن قالىپتاستىرادى. ادامگەرشىلىك رۋحىن كوتەرىپ, شىعارماشىلىق قابىلەتىن شىڭدايدى. جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ بۇگىنگى العا قويىپ وتىرعان نەگىزگى ماقساتى, ەلباسى جولداۋىندا اتاپ كورسەتىلگەندەي, ەگەمەن ەلىمىزدىڭ وركەندەۋىنە قاجەت بىلىكتى ماماندار دايىنداۋ بولىپ تابىلادى.
ىرگەلى وقۋ ورنى العاشقى قادامىن بۇرىنعى پوليتەحنيكالىق ينستيتۋت, قازىرگى قانىش ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ناقتىلاي تۇسسە, 1957 جىلى وندىرىستىك جانە ازاماتتىق قۇرىلىس ماماندىعىنا العاشقى تالاپكەرلەردى قابىلداعان ەكەن. اراعا التى جىل سالىپ, ساۋلەت ماماندىعى قوسىلىپ, سونىڭ نەگىزىندە فاكۋلتەت قۇرىلعان. ال 1980 جىلى اتالمىش فاكۋلتەت الماتى ساۋلەت-قۇرىلىس ينستيتۋتى, ارتىنان اكادەميا بولىپ بوي تىكتەدى.
ينستيتۋتتىڭ العاشقى رەكتورى پروفەسسور س.بايبولوۆ ەدى. بۇل وقۋ ورنىنىڭ بيىك دارەجەگە جەتىپ, قالىپتاسۋىنا قازاقتىڭ ايتۋلى قۇرىلىسشىلارى ءارى ساۋلەتشىلەرى ت.باسەنوۆ پەن م.مەڭدىقۇلوۆ, وزگە دە ازاماتتاردىڭ قوسقان ۇلەسى ەرەكشە. ولاردىڭ ەڭبەگىنىڭ ولشەۋسىز بولعانىن كەيىنگى بىزدەر اركەز ەسىمىزگە ساقتاۋمەن قاتار, قۇرمەت كورسەتىپ وتىرامىز.
سوڭعى ون جىلدان بەرى اكادەميانىڭ پرەزيدەنتى قىزمەتىن اتقارىپ كەلە جاتقان ا.قۇسايىنوۆتىڭ وقۋ ورنىن الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرىپ, باسەكەلەستىككە توتەپ بەرۋ جولىنداعى ىزدەنىسى مەن ەڭبەگى ەلەۋلى دەپ ويلايمىن. اكادەميامىزدا قازىر 6 فاكۋلتەت, 9 كەڭەستەر مەن بىرلەستىكتەر جۇمىس ىستەيدى. سوڭعى جىلدارى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ جولىنداعى يگىلىكتى ىستەر ءوز ناتيجەسىن بەرۋدە. قازاق تىلىندە ءدارىس وقيتىن وقىتۋشىلاردىڭ سانى ارتۋىمەن قاتار, ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني دۇنيەلەرىنە دەن قويۋشىلىق باسىم بولا باستادى. اسىرەسە, جاستارعا ساپالى ءبىلىم بەرىپ, ءومىر تالابىنا جاۋاپ بەرەتىن ماماندىقتار دايىنداۋ جۇمىسى جاقسى جولعا قويىلعان.
باسەكەلەستىك پەن جوعارى تەحنولوگيالارسىز عىلىم مەن ءبىلىمدى ىلگەرى باستىرۋ استە مۇمكىن ەمەستىگى جولداۋدا ناقتى ايتىلدى. بۇرىنعىداي قالا ما, قالماي ما, مۇعالىمنىڭ ءدارىسىن توقسان ءمينوت تاپجىلماي وتىرىپ تىڭداۋدىڭ ورنىن كرەديتتىك تەحنولوگيا الماستىردى. بۇل دەگەنىڭىز, بىلىمگە قۇشتار ءاربىر ستۋدەنت ءوزىنىڭ قالاعان وقىتۋشىسىنىڭ ءدارىسىن تىڭداۋعا قۇقىلى. مۇنىڭ تاعى ءبىر ارتىقشىلىعى, جاقسى وقىعان جاستارعا الەۋمەتتىك جەڭىلدىكتەر جاسالىپ, ءمۇمكىندىكتەر تۋعىزىلاتىندىعى. تەك ستۋدەنتتەرگە عانا ەمەس, بىزدەرگە دە كورسەتىلىپ جاتقان قامقورلىقتار از ەمەس. سونىڭ ءبىرى جۇمىسقا قاتىناۋ ءۇشىن بولىنگەن ارنايى اۆتوبۋستار. مۇنىڭ ءوزى اكادەميانىڭ ماتەريالدىق بازاسىنىڭ, تەحنيكالىق جاعدايىنىڭ ايتارلىقتاي ەكەنىن كورسەتسە كەرەك.
سونىمەن بىرگە, وقۋ ورنىنداعى ءدارىسحانالاردىڭ ءبارى كومپيۋتەرمەن جابدىقتالىپ, ينتەرنەت جەلىسىنە قوسىلعان. ونى وقىتۋشىلار مەن ستۋدەنتتەر كەز كەلگەن ۋاقىتتا پايدالانا الادى. ءدارىس كەزىندە ءبىز ەلەكتروندى بايلانىستار ارقىلى قوسىمشا اقپاراتتار الىپ, سونى تاقىرىپقا پايدالانا وتىرىپ, تالاپكەرلەرگە جان-جاقتى مالىمەتتەر بەرەمىز. كىتاپحاناداعى كىتاپتار مەن ەلەكتروندى وقۋلىقتاردى ۇشتاستىرۋدىڭ تيىمدىلىگى ءوز الدىنا ءبىر الەم.
ستۋدەنتتەر جاتاقحاناسىندا جاستارعا قاجەت جاعدايدىڭ ءبارى جاسالعان. سونىڭ ءبىر دالەلى وتكەن جىلى قالاداعى ستۋدەنتتەر جاتاقحانالارى اراسىندا وتكەن بايقاۋدا ءبىرىنشى ورىندى جەڭىپ الۋى.
جالپى, ەل داۋلەتىنە ساي ساۋلەتتى قۇرىلىستاردى بۇرىن, قازىر, بولاشاقتا جۇرگىزەتىن قۇرىلىسشىلار مەن ساۋلەتشىلەر دايىنداۋ سالاسىنداعى ەلىمىزدەگى تۇڭعىش وقۋ ورنىنىڭ وتىز جىل ىشىندە جەتكەن بيىگى الداعى اسۋلارىنىڭ ودان دا زور ەكەنىن ايعاقتايدى.
ايدا ساريەۆا, قازاق باس ساۋلەت-قۇرىلىس اكادەمياسىنىڭ وقىتۋشىسى.
الماتى.
الەم ءوز نازارىن قازاقستانعا اۋداردى
2010 جىلعى قاڭتار ايىنىڭ سوڭىنداعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2008-2009 جىلدارى كوپتەگەن ەكونوميكالاردى يىقتان باسقان قارجىلىق جانە ەكونوميكالىق داعدارىسقا قاراماستان, ەلدەگى دامۋدىڭ ءبىرشاما وڭ ىرعاعى قالىپتاسقانىن اتاپ ايتتى. ءىس ءجۇزىندە بۇل داعدارىستىڭ تەرىس سالدارىمەن كۇرەس جۇرگىزۋ ءۇشىن قازاقستان بار مۇمكىندىگىن پايدالانعانىن كورسەتەدى. 2009 جىلى ءوسۋ نەبارى 1,1% قۇرادى جانە بۇل الدىڭعى جىلدارداعى ەكى ەسەلەنگەن كورسەتكىشتەردەن تومەن بولدى, بىراق ەل ءوزىنىڭ وڭ دامۋىن توقتاتقان جوق.
قازاقستاننىڭ كەلەسى ءبىر جەتىستىگى 56 ەلدى بىرىكتىرەتىن ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا (ەقىۇ) ءتوراعالىعى بولىپ تابىلادى. كەيبىر قاراما-قايشىلىقتارعا قاراماستان, باتىس قازاقستاندى دامىعان, دەموكراتيالى ەل رەتىندە باعالاپ, وڭىردە جانە جالپى الەمدە ليدەر بولۋعا زور الەۋەتى بار ەكەندىگىن مويىندادى.
پرەزيدەنت نازارباەۆ ساياساتتى, ەكونوميكانى, الەۋمەتتىك سالانى جانە ادام كاپيتالىن دامىتۋدا قازاقستانعا وتە ىرگەلى مىندەتتەر قويدى. بولاشاققا قاراي وتىرىپ, ول بىرقاتار ەڭ قۇندى جاعدايلاردى اتاپ ءوتتى.
ەكونوميكادا قازاقستاننىڭ مۇمكىندىكتەرى جاھاندىق قارجىلىق جانە ەكونوميكالىق داعدارىسقا توتەپ بەرەتىندەي دەڭگەيدە. الەمدىك ەكونوميكادا تۋربۋلەنتتىلىك ءالى دە تۋلاۋدا. ونىڭ اسەرى قازاقستاندى دا شارپيتىنى انىق. سوندىقتان قالايشا قارجىلىق ينستيتۋتتار مەن ۇردىستەردى بەكەمدەۋگە بولادى؟ الداعى ۋاقىتتا شەكتەن تىس كرەديتتەۋ مەن ارتىق زاەمدار بەرۋدى قالاي بولدىرماعان ءجون؟ مەملەكەتتىڭ تابيعي رەسۋرستارىنان تۇسەتىن تابىستاردى ەكونوميكانىڭ بەرىكتىگىن جانە يكەمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن قالاي ستراتەگيالىق تۇردە ينۆەستيتسيالاۋعا بولادى؟ باسقارۋ قالايشا فيسكالدى بولا الادى؟
پرەزيدەنت جولداۋىندا بەلگىلەنگەن ماقساتتارعا تەك مەملەكەتتىڭ قازاقستاندىق ادام رەسۋرستارىنا جۇيەلى تۇردەگى ينۆەستيتسيالاۋدى جالعاستىرۋ ارقىلى عانا جەتۋگە بولادى دەپ كورسەتىلگەن. ءبىلىم بەرۋ مەن كادرلاردى دايىنداۋعا دا باستى كوڭىل ءبولىنۋى كەرەك جانە ناقتى دارىنداردى تانىپ, جاقسى ءناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن ولار بار ءمۇمكىندىكتەرمەن قامتاماسىز ەتىلۋلەرى قاجەت.
قازاقستاننىڭ تابيعي بايلىقتارى مەن حالىقارالىق بەدەلىنىڭ ءوسۋى, ەقىۇ-عا توراعالىعىن قوسا العاندا, الەمدىك قوعامداستىقتىڭ نازارىن وزىنە اۋدارتتى. بۇل جاعداي قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك دامۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسا الاتىن ەل سەرىكتەرىنىڭ مۇددەلەرىن پايدالانۋعا جاردەمدەسەدى. سونىمەن قاتار, ول ەلدەگى دەموكراتيالىق ينستيتۋتتار مەن قۇقىق نورمالارىنىڭ دامۋ ماسەلەسىنە كوڭىل اۋدارۋدى مىندەتتەيدى. پرەزيدەنت ءوز جولداۋىندا مەملەكەتتىڭ زاڭناماسىن “ىزگىلەندىرۋ... جانە ساپاسىن ارتتىرۋ” قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى. سونداي-اق, ول “ەكپىن ۆەدومستۆو ءمۇددەسىنەن ازاماتتار مەن مەملەكەتتىڭ مۇددەسىن قورعاۋعا اۋىستىرىلۋى قاجەتتىگىن” ايتىپ ءوتتى. وسىلايشا, قازاقستاندىق ساياساتكەرلەر جوعارى ماقساتتاردى جۇزەگە اسىرۋدا ايتارلىقتاي تابىستارعا قول جەتكىزىپ وتىر. جانە دە وسىنداي ۇدەرىستەر جاقسى جالعاساتىنىنا كۇمان جوق.
استريد س.تۋمينەز, دوكتور, لي كۋان يۋ اتىنداعى مەملەكەتتىك ساياسات مەكتەبىنىڭ پرورەكتورى.