كىم «قازاقستاندىق دجەك ما» اتانادى؟

الەمدىك ساراپشىلار 2030 جىلعا قاراي ماماندار تاپشىلىعى ارتادى دەگەن پىكىردە. وسى ورايدا قازاقستانداعى ەڭبەك نارىعىنىڭ دا بىرقاتار ەرەكشەلىكتەرى بار ەكەنىن ەسكەرۋگە ءتيىسپىز. تاياۋ جىلداردا بىلىك­تىلىگى تومەن ماماندار سانى ارتىپ, جوعارى جانە ارنايى ورتا ءبىلىم­دى بىلىكتى ماماندار تاپشىلىعى باي­قالادى. ەڭبەك رەسۋرستارىن دامى­تۋ ورتالىعىنىڭ دەرەكتەرى بويىن­شا, قازاقستاندا جوعارى نەمەسە ارنا­يى ءبىلىمسىز 1,7 ميلليونعا جۋىق ادام جۇمىس ىستەيدى. 2019 جىلى رەسمي جۇمىسپەن قامتىلعان جوعارى بىلىم­دىلەر 3,35 ميلليوندى, ارنايى ءبىلىمى بارلار 3,74 ميلليوندى قۇراعان, ال ورتا بىلىمدىلەر كورسەتكىشى – 1,68 ملن.

ساراپشىلار ءبىلىم مەن تسيفرلاندىرۋ سالاسىنا سالىناتىن ينۆەستيتسيانى باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى ارتتىراتىن فاكتور رەتىندە قاراستىرۋ قاجەتتىگىن العا تارتادى. Korn Ferry زەرتتەۋلەرىنە سۇيەنسەك, ماماندار ماسەلەسىندە كومپانيالاردىڭ وزىندىك ستراتەگيالىق جوسپارى بولۋى كەرەك. قازىرگى كەزدە قازاقستانداعى كومپانيالار ءبىلىم باعدارلامالارى مەن بيزنەستى ۇيلەستىرۋگە بايلانىستى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىمەن, جوعارى وقۋ ورىندارىمەن قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ, تاجىريبەدەن ءوتۋ سياقتى ارىپتەستىككە قول جەتكىزىپ كەلەدى. وسى ورايدا Korn Ferry ساراپشىلارى ادام كاپيتالىن دامىتۋ «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسىنىڭ نەگىزى ەكەندىگىن اتاپ وتەدى. بۇگىندە كوپتەگەن كومپانيالار سۇزگىدەن وتكىزىپ بارىپ جۇمىسقا قابىلداۋعا, تىپتەن كاسىبي مامانداردى الىس-جاقىن شەتەلدەردەن شاقىرۋعا ءماجبۇر. الداعى ۋاقىتتا big data, دەرەكتەر ساراپشىسى, باعدارلاماشىلار مەن جەكەلەگەن ونىمدەر, تەحنولوگيا سالاسى ماماندارىنا سۇرانىس ارتا تۇسپەك.

جوعارى وقۋ ورىندارى قاۋىمداس­تىعى­نىڭ پرەزيدەنتى, ەكونوميكا عىلىم­دارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور راحمان الشانوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە امەريكا, تۇركيا, يسپا­نيا, گەرمانيا, قىتاي, كورەيا, مالاي­زيا سياقتى ەلدەردە ءبىلىم الىپ جاتقان قازاقستاندىق ستۋدەنتتەردىڭ سانى 100 مىڭداي. «جىراقتا جۇرسە دە دەگەن تۋعان ەلىنە پايداسىن تيگىزۋ­دى ا­رماندايتىن جاستاردىڭ ەكونوميكا­مىز­دىڭ دامۋىنا تيگىزەتىن پايداسى زور. سوندىقتان ءبىلىمدى, بىلىكتى جاستارىمىز ءۇشىن شۇعىل تۇردە جاعداي جاساۋ كەرەك. قازاقستاندىق ستۋدەنتتەردىڭ بىلىكتىلىگى جايىندا شەت­ەلدىك وقىتۋشىلار ۇنەمى جاقسى پىكىر ايتادى» دەگەن راحمان ال­شان­ ۇلى وسى ورايدا امەري­كاعا ماگيستراتۋراعا وقۋعا بارعان ستۋ­دەنت­تىڭ دوكتورانتۋراعا قابىلدان­عا­نىن, سونداي-اق نيۋ-يوركتەگى كومپا­نيا­لاردىڭ بىرىندە قازاقستاندىق ماماننىڭ قوماقتى جالاقىعا جۇمىس ىستەپ, ەلىمىزگە ينۆەستيتسيا تارتۋ جوبالارىن قاراستىرىپ جاتقانىن تىلگە تيەك ەتە كەتتى. «بۇگىندە شەتەل­دەگى وقۋ ورىندارى مامانداردى تابىس تابۋ­عا عانا ەمەس, جۇمىس بەرۋ­شى رەتىن­دە وقىتۋ تاجىريبەسىن قولدا­نىپ كەلە­دى. مىسالى, امەريكادا ماس­ساچۋسە­تس, سولتۇس­تىك كارولينا ۋنيۆەر­سي­­تەت­­تەرىن­دە ستۋدەنتتەردىڭ اقپا­را­ت­تىق تەح­­نو­لوگيا­لار سالاسىندا ءونىم شىعا­رۋ­مەن قاتار, جەكە كومپانيا اشۋ مۇم­كىندىگى بار», دەيدى راحمان الشان ۇلى.

سوندىقتان دا قازاقستانداعى جوعا­رى وقۋ ورىندارى ديپلوم بەرۋمەن شەك­تەلمەي, ستۋدەنتتەردىڭ جوعارى تەح­نولوگيالى ورتالىقتاردا جۇمىس ىس­تەۋىنە ىقپال ەتۋى ءتيىس. قازىرگى كەزدە ەلى­مىزدەگى شەتەلدىك كوم­پانيالاردىڭ سانى 10 مىڭنىڭ اينالاسىندا دەسەك, ولارعا شەت ءتىلىن بىلەتىن, ەلدىڭ جاع­دايىن جاقسى تۇسىنەتىن ماماندارمەن جۇمىس ىستەگەن ءتيىمدى. ال شەتەلدەن وقىپ كەلگەن جاستار بۇل كومپانيالار ءۇشىن قاجەت مامان بولىپ تابىلادى.

ەلىمىزدەگى جوعارى وقۋ ورىندارى­نىڭ باسىم كوپشىلىگى الماتىدا شوعىرلانعاندىقتان, ۋنيۆەرسيتەتتەر بازاسىندا اقپاراتتىق تەحنولوگيالار الاڭدارىن دامىتۋ كەرەكتىگىن العا تارتقان راحمان الشان ۇلى وسى ورايدا قالا اكىمدىگىمەن كەزدەسۋدە ۆەنچۋرلىق ورتالىقتار قۇرۋ ماسەلەسى كوتەرىلگەندىگىنە توقتالدى. «قازىر مۇمكىندىكتەر كەزەڭى. مەملەكەت تاراپىنان ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىنا قولداۋ بار. بىرقاتار ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بيۋدجەتى از دەۋگە كەلمەيدى. ال بولىن­گەن قارجى رەيتينگتى جوعارىلاتۋ ءۇشىن ەمەس, تەحنولوگيالىق دامۋ باعى­تىندا جۇمسالۋى قاجەت», دەپ اتاپ ءوتتى راحمان الشان ۇلى.

ينتەللەكتۋالدار ەمميگراتسياسى­نىڭ جاعىمدى جاقتارىن قاراستىرعان قوعامدىق-ساياسي زەرتتەۋلەر ينستيتۋ­تىنىڭ (Institute for Public Policy Research) ساراپتاماسىنا سۇيەن­سەك, ميگرانتتاردىڭ 70-90 پايىزى تابىسىنىڭ قانداي دا ءبىر بولىگىن ءوز ەلىنە اۋدارىپ وتىرادى. ال ينتەللەكتۋالدار كوشىنىڭ ناتيجەسىن حح عاسىردا دامۋشى ەلدەردە ءبىلىم مەن عىلىمعا ينۆەستيتسيانىڭ, ماماندىق بەدەلىنىڭ تومەندەۋىنەن امەريكاعا بەت تۇزەپ, كەيىن ءوز ەلىنە پايدا اكەلۋ ۇردىسىنەن اڭعارامىز. دونور ەلدەر بىرتە-بىرتە ماماندارىنان ايىرىل­عا­نىمەن, ونىڭ جاعىمدى جاعىن ءوز ەلىندە تەحنولوگيالىق كومپانيا­لار قۇرعان تايۆاندىقتاردىڭ, سون­داي-اق ءىرى IT كومپانيالاردىڭ نەگى­زىن قالاعان قىتايلىقتاردىڭ تاجى­ري­بەسىنەن كورۋگە بولادى. كالي­فور­نيا ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى يم­مي­­گرا­تسيالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعى 1990 جىلداردا ۇندىستانداعى اقپارات­تىق تەحنولوگيالار سەرپىلىسىن 1970-1980 جىل­داردا امەريكاعا كەتكەن مامان­داردىڭ ورالۋىمەن بايلانىستىرادى. ۇندىستانداعى 20 ءىرى software كومپانيالارىنىڭ تەڭ جارتىسىن امەريكالىق يندۋستار قۇرسا, 4-ءۋى بىرلەسكەن كومپانيا بولىپ تابىلادى. وسى 14 فيرماداعى توپ-مەنەدجەرلەر – بۇرىنعى ەمميگرانتتار. ينتەللەكتۋالداردىڭ ەلگە ورالۋىمەن ۇندىستاندىق IT كومپانيالار ەلدىڭ ءىجو 7,5 پايىزىن قامتاماسىز ەتىپ, 2 ملن استام جۇمىس ورىنىنىڭ اشىلۋىنا ىقپال ەتكەن.

ساياساتتانۋشى دوسىم ساتباەۆ ءبىلىمدى, كرەاتيۆتى, ماقسات قويعىش جاس­تاردىڭ ءوز ەلىنەن بولاشاعىن بول­جاي الماي, وزگە ەلدەرگە كەتۋى, ياعني باسقا ساياسي-ەكونوميكالىق جۇيە­لەردەن باسەكەلەستىك ىزدەۋى الاڭ­دا­تار­­لىق جاعداي ەكەندىگىن ايتادى. بۇل ۇردىسكە توسقاۋىل قويۋ ءۇشىن دا­يىن مامانداردى ەلگە قايتارۋ ساياساتى جاسالۋى كەرەك. بۇگىندە بۇل ءادىس­تى قىتاي ءتيىمدى پايدالانىپ كەلە­دى. ناتي­جەسىندە, اسپان استى ەلى مىقتى تەح­­ن­ولوگيالىق سەرپىلىس جاسا­دى. الەم­­دەگى داۋلەتتىلەردىڭ قاتارى­ندا تۇرعان دجەك ما قىتايدىڭ يننوۆا­تسيا­­لىق سەگمەنتىنىڭ وكىلى دەيتىن بول­­ساق, بۇل سول ەلدىڭ جاڭا وبرازىن قا­لىپ­­تاس­تىرۋداعى مەملەكەتتىك يدەو­لو­­گي­يا­سى­نىڭ ءبىر بولىگى بولىپ تابىلادى.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ءبىلىم سالاسىندا قاتاڭ باسەكەلەستىك بولعان جاعدايدا باسەكەگە قابىلەتتى مەملەكەت قالىپتاسادى. ياعني جاستاردىڭ العا قويعان ارماندارىن جۇزەگە اسىرۋعا تەڭ مۇمكىندىك قاجەت. ول ءۇشىن ساپالى ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورىندارى الماتىدا عانا ەمەس, رەسپۋبليكانىڭ بارلىق وڭىرىندە بولۋى كەرەك.

وسى تۇستا ادامزات يگەرگەن ءبىلىم­نىڭ 90 پايىزى سوڭعى 30 جىلعا تيە­سىلى ەكەندىگىن ەسكەرسەك, عىلىمنىڭ بار­لىق سالاسىنداعى جاڭالىقتاردىڭ نەگى­زىندە ەكونوميكالىق قۇرىلىمنىڭ جاڭا مودەلى, ادام كاپيتالىنىڭ باستى رەسۋرسى – ەكونوميكالىق ءبىلىم تۇر. وسىعان وراي, ترانسۇلتتىق كومپانيا­لار­دىڭ ماماندار دايارلاۋعا كەتە­تىن شىعىنى جالپى بيۋدجەتتىڭ 25 پايىزىن قۇرايدى ەكەن. INSEAD فرانتسيانىڭ زەرتتەۋ ينستيتۋتى Adecco Group جانە HCLI – ادام كاپيتالى سالاسىنداعى كوشباسشىلىق ينستيتۋتىمەن بىرلەسىپ, جىل سايىن الەمدەگى بىلىكتىلىگى جوعارى ماماندار نارىعى جايىنداعى ەسەبىن جاريا­لاپ وتىرۋدى ۇردىسكە اينالدىرعان. بۇل ارنايى يندەكس (Global Talent Competitiveness Index) مەملەكەتتەردىڭ بىلىكتىلىگى جوعارى جانە تالانتتى ماماندارىمەن قانشالىقتى باسەكەلەسە الاتىندىعىن انىقتايدى. سونىمەن بىرگە ءار مەملەكەتتىڭ بىلىكتى مامانداردى دايارلاپ, ولارعا جاعداي جاساۋ مۇمكىندىكتەرى دە باعالانادى. ول ءۇشىن جەتى تاۋەلسىز كورسەتكىش, ياعني دەموگرافيا, مىندەتتى ءبىلىم جۇيە­سىنىڭ ساپاسى, ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن بيز­نەس-مەكتەپتەردەگى ءبىلىم ساپاسى, بىلىك­تى مامانداردى تاربيەلەۋ ورتاسى, ەڭبەك نارىعىنىڭ اشىقتىعى مەن مو­بيلدىگى, شەتەل ماماندارى مەن ينۆەستيتسيا تارتۋ ءۇردىسى نەگى­ز­گە الىنادى. سونداي-اق, بىلىكتى ما­مان­­­داردىڭ ەلىنە قانشالىقتى قا­جەت ەكەند­ىگى ەسكەرىلەدى. بۇل تىزىمدە قازا­ق­­ستان ازىرگە ماماندارعا جاع­داي ج­اساۋ جاعىنان – 54, ماماندار تارتۋ­دان – 62, مامان تاربيەلەۋ جاعى­نان – 58, مامانداردى وسىرۋدە – 78, تۇراق­تاندىرۋدا – 39, بىلىكتىلىگى جاعىنان – 62, تەحنيكالىق, باسقارۋ جانە كرەاتيۆتى بىلىك تۇرعىسىنان – 39-ورىندا تۇر.

دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋم دەرەكتەرى بويىنشا, 2022 جىلعا قاراي الەمدە 75 ميللليون جۇمىس ورنى جويىلىپ, ەسەسىنە 133 ميلليون جۇمىس ورنى پايدا بولادى. ياعني ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا ناتيجەسىندە جاساندى ينتەللەكت, روبوتتار مەن اۆتوماتتاندىرىلعان وندىرىستەر ەڭبەك نارىعىنا كۇرت وزگەرىس اكەلمەك. وسى ورايدا ادام كاپيتالىن دامىتۋ – مەملەكەت الدىندا تۇرعان باسىم باعىتتىڭ ءبىرى دەيتىن بولساق, جاڭا تەحنولوگيالىق سەرپىلىس جاسايتىن ينتەللەكتۋالدار كوشىن كىم باستايدى؟

الماتى