قازاق كينوسىنىڭ تولىمدى تابىسى

تۇياعىنان وت ۇشقان تۇلپار ۋاقىت جەتەگىنە العان تاعى ءبىر جىل مارەگە جەتتى. قازاق مادەنيەتى, سونىڭ ىشىندە قازاق كينەماتوگرافياسى ءۇشىن بۇل جەمىستى دە, جەڭىستى جىل. ولاي دەۋگە سەبەپ بار, سەبەبى, بىرەر كۇندەر بۇرىن ش.ايمانوۆ اتىنداعى «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىنىڭ ەڭ تابىستى جوبالارىنىڭ ءبىرى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى

تۇياعىنان وت ۇشقان تۇلپار ۋاقىت جەتەگىنە العان تاعى ءبىر جىل مارەگە جەتتى. قازاق مادەنيەتى, سونىڭ ىشىندە قازاق كينەماتوگرافياسى ءۇشىن بۇل جەمىستى دە, جەڭىستى جىل. ولاي دەۋگە سەبەپ بار, سەبەبى, بىرەر كۇندەر بۇرىن ش.ايمانوۆ اتىنداعى «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىنىڭ ەڭ تابىستى جوبالارىنىڭ ءبىرى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ شىعارمالارىنىڭ جەلىسى بويىنشا تۇسىرىلگەن «ەلباسى جولى» اتتى كينوەپوپەيانىڭ جالعاسى – ەكىنشى جانە ءۇشىنشى ءفيلمى كورەرمەنگە جول تارتتى. «وتتى وزەن» («وگنەننايا رەكا») جانە «تەمىر تاۋ» («جەلەزنايا گورا») دەپ اتالاتىن فيلمدەردە ەلباسىنىڭ ستۋدەنتتىك ءومىرى, دوستارى مەن جاستىق شاعى جايلى اڭگىمەلەنىپ, تەمىرتاۋ قالاسىندا باستاعان ەڭبەك جولى باياندالادى. ەستەرىڭىزگە سالا كەتسەك, العاشقى فيلم – «بالالىق شاعىمنىڭ اسپانى» تۋىندىسى 2011 جىلى جارىققا شىققان بولاتىن. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ شىنايى ومىرىنە نەگىزدەلىپ تۇسىرىلگەن فيلم كورەرمەننىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنگەنى سونشالىق, كورسەتىلىمنەن كەيىن دە كورەرمەن قاۋىم ون بەس مينۋت ۋاقىت بويى قوشەمەتىن اياماي, ءفيلمدى 2011 جىلدىڭ ەڭ ۇزدىك تۋىندىسى دەپ باعالعان ەدى.

بۇگىنگى قازاق كينوسى – ەلباسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازار­باەۆتىڭ تىكەلەي قولداۋىنىڭ ارقاسىندا قارىشتاپ دامىپ كەلەدى. ءبىز بۇگىنگى كۇنگە دەيىن بارلىق جەتىس­­­­تىك­تەرىمىزگە تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزىپ كەلەمىز. تاۋەلسىز ەلىمىز – قازاقستاننىڭ مىقتى ipگeتاسىن قالاعان جانە ساياسي-ەكونوميكالىق الەۋەتى جوعارى ەلگە اينالدىرىپ, بۇكىل الەم مويىندايتىن دارەجەگە جەتكىزگەن ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ. ەلباسى جۇرگىزىپ كەلە جاتقان پاراساتتى ساياساتتىڭ ارقاسىندا ەلىمىز ەسەيدى, تاۋەلسىزدىگىمىز, ۇلت تۇتاستىعى ودان ءاpi نىعايدى.

ستسەناري بويىنشا ەكىنشى جانە ءۇشىنشى فيلمدەردە 1950-جىلدار اياعى مەن 1960-جىلدار كەزەڭىندەگى وقيعالار قامتىلادى. بۇل كەزدە نۇرسۇلتان نا­زارباەۆ تەمىرتاۋ قالاسىنداعى مەتاللۋر­گيالىق زاۋىتتا جۇمىس ىستەيدى, سول جاقتان ۋكرايناعا وقۋعا جىبەرىلەدى, دنەپرودزەرجينسكىدەگى وقۋدى تامامداعان سوڭ, تەمىرتاۋ قالاسىنا قايتىپ كەلىپ جۇمىسىن جالعاستىرادى. «تەمىر تاۋ» ءفيلمىنىڭ سيۋجەتى وسىلاي ءوربيدى. وقيعا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ شىنايى ءومىر جولىن باياندايتىن «ادىلەتتىڭ اق جولى», «بەيبىتشىلىك كىندىگى», «ەۋرازيا جۇرەگىندە» اتتى شىعارمالارىنىڭ جەلىسى نەگىزىندە تۇسىرىلگەن.

پرەزيدەنتتىڭ بالا كەزى تۋرالى «با­لالىق شاعىمنىڭ اسپانى» ءفيلمى­­نىڭ دە, سونداي-اق, كەيىنگى «وتتى وزەن» جانە «تەمىر تاۋ» فيلمدەرىنىڭ ستسەناريىن شاحيماردەن قۇسايىنوۆ پەن «قالادان كەلگەن قىز», «قۇراق كورپە», «ستالينگە سىيلىق» فيلمدەرىنىڭ قويۋشى رەجيسسەرى رۇستەم ابدىراشەۆ جازدى. جوبانىڭ قويۋشى رەجيسسەرى – رۇستەم ابدىراشەۆ. 2008 جىلى رەجيسسەردىڭ «ستالينگە سىيلىق» اتتى جۇرتشىلىق نازارىنا ۇسىنعان ءفيلمى كورەرمەندەردىڭ جۇرەگىنە جول تاۋىپ, ىستىق ىقىلاستارىنا بولەنگەن بولاتىن. العاشقى كورسەتىلىمنەن باس­تاپ, فيلم كەڭىنەن تانىلىپ, ءباسپاسوز بەتتەرى ءتول تۋىندى جايلى جارىسا جازعانى دا ەسىمىزدە. بۇل رەتتە دە رۇستەم ابدىراشەۆ ءوز كەزەگىندە تاعى ءبىر الىپ تۋىندىنى دۇنيەگە اكەلدى. جالپى, فيلم بولاشاعىن, نەگىزىنەن, دراماتۋرگيا جانە رەجيسسۋرا ايقىندايدى. سەبەبى, وقيعانى جاي عانا بايانداپ بەرۋ باسقا دا, ونى شىم-شىتىرىق تارتىسقا, قوزعالىسقا قۇرۋ ءبىر باسقا. بۇل رەتتە ستسەناري اۆتورلارىنىڭ ەڭبەگى ەرەن. سەبەبى, «ەلباسى جولى» كينوەپوپەياسىنىڭ «وتتى وزەن» جانە «تەمىر تاۋ» فيلمدەرى ستسەناريلەرىنىڭ سيۋجەتتەر جەلىسى شەشىمدى تۇيىنگە باس­تايتىن شىمىر كومپوزيتسيالىق بىتىمگە باعىنعان. بۇل, ارينە, رەجيسسەردىڭ جۇگىن جەڭىلدەتەرى حاق. ستسەناري اۆتورلارىنىڭ وقيعا ورىستەپ جاتاتىن كەزەڭگە, ياعني 1960-جىلدارى كومسومولدىق جولدامامەن تەمىرتاۋعا جىبەرىلگەن جاستاردىڭ مەتاللۋرگ بولۋ ارمانى جولىنداعى قيىندىقتارىن شىنايى دا كوركەم سۋرەتتەگەن. فيلمدە سۇلتان مەن ونىڭ ۇزەڭگىلەس دوستارى اراسىنداعى قيلى قارىم-قاتىناستار سۋرەتتەلەدى. قازاق جەرىندەگى ۇلتتار دوستاستىعى كەڭىنەن دارىپتەلىپ, كۇللى قازاق حالقىنىڭ دارقاندىلىعى كورىنىس تابادى. وسى تۇرعىدان العان­نىڭ وزىندە بۇل فيلمدەردىڭ بەرەرى مول. فيلم رەجيسسەرى رۇستەم ابدىراشەۆ­تىڭ ايتۋى بويىنشا: «بولىپ جاتقان وقيعالاردىڭ كوبى نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلىنىڭ كىتاپتارىنان الىنعان. تاريحي نەگىزدەلگەن, ءبارى شىندىق...». كەڭەس وكىمەتى كەزەڭىنىڭ اتموسفەراسىن تولىققاندى بەرۋدەگى دەكوراتورلاردىڭ دا تىنىمسىز ەڭبەگىن ەسكەرۋ كەرەك سياقتى. ويتكەنى, ماسەلەن, بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترىنىڭ الدىنا ورناتىلعان ارنايى دەكوراتسيالار: گازەت ساتاتىن دۇڭگىرشەك, كينوكارتينالاردى جارنامالاپ ءار جەرلەرگە ىلىنگەن افيشالار, كوشە قيىلىسىنداعى ەسكى باعدارشام, ءبارى-ءبارى سول كەزەڭنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنەن كورىنىس بەرىپ تۇرعانداي. كەيىپكەرلەردىڭ كيىم كيۋ, شاش قويۋ ۇلگىلەرى, سويلەۋ مانەرى, ءجۇرىس-تۇرىسى تياناقتى زەردەلەنىپ, وتە ءدال بەرىلگەن.

باستى كەيىپكەر سۇلتان ءرولىن نۇرلان ءالىمجانوۆ, اكەسى ءابىشتى – نۇرجۇمان ىق­تىم­باەۆ, اناسى ءالجاندى – ناتاليا ور­ىنباساروۆا, سارانى – ءمادينا ەسما­نوۆا سومدايدى. وتاندىق اكتەرلەرمەن قا­تار, فيلمدەگى ەپيزودتىق رولدەرگە ۆا­­لەنتين گافت, ۆيكتور سۋحورۋكوۆ, سەر­گەي شاكۋروۆ جانە ماريا گولۋبكينا سە­كىل­دى رەسەيلىك كينو مايتالماندارى دا تارتىلعان.

كوپ فيلمدەردە كەزدەسەتىندەي, بۇل تۋىندىدا ارتىق دەتال, ارتىق كەيىپ­كەر, ارتىق كورىنىس جوق. ءبارى ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ, ءبارى دە ورتاق ءبىر يدەياعا – «قايتسەك تە ازامات بولامىز» دەگەن يدەياعا باعىندىرىلعان. وسى يدەيا جالاڭ ەمەس, نانىمدى وقيعالار قۇرامى ارقىلى جوعارى كوركەمدىك دەڭگەيدە بەرىلىپ, ءفيلمنىڭ ورگانيكالىق تۇتاستىعىن قالىپتاستىرعان.

ءفيلمنىڭ قويۋشى وپەراتورلارى – الەكساندر پلوتنيكوۆ پەن ساپار كويچۋمانوۆ. بۇل جەردە ساپار كوي­چۋ­مانوۆتىڭ شەبەرلىگى بارشامىزدى ءسوزسىز مويىنداتادى. تابيعات كورىنىستەرىنىڭ, ءتىپتى, كەيىپكەرلەردىڭ سان الۋان راكۋرس­تا بەرىلۋى ءاربىر ەپيزودتى تارتىمدى ەتەرى انىق. ەسكە سالار ءبىر جايت, ساپار كويچۋمانوۆ – كوپتەگەن فيلم­دەردە, سونىڭ ىشىندە رەجيسسەر ارداق امىرقۇلوۆتىڭ «وتىراردىڭ كۇيرەۋى» جانە مەنىڭ «قىز­جى­لاعان» فيلم­دەرىندە ءوز شەبەرلىگىن مويىنداتا بىلگەن وپەراتور.

قورىتا ايتقاندا, «ەلباسى جولى» اتتى فيلمدەر تسيكلى – قازاق كينوسىنىڭ ەلەۋلى تابىسى. مەنى قۋانتقانى, قازاق كينوسىندا ەكران ارقىلى ادام جانىنا ءۇڭىلۋ ءۇردىسى, پسيحولوگيالىق توڭكەرىس, قوعام مەن ادام, ەڭبەك ادامى ءرولىن كوتەرۋدىڭ سيپات الۋى بولدى. ءفيلمنىڭ ماقساتى ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ءومىرى مەن ليدەر رەتىندە قالىپتاسۋىنا بايلانىستى تاريحي دەرەكتەردى تۇگەندەۋ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, مەملەكەت باسشىسى ءومىر بويى ماقسات تۇتقان, قول سوزعان مۇراتتاردى, قۇندىلىق-قاسيەتتەردى ناسيحاتتايتىن الەمدىك كينوفيلم تۋدىرۋعا دەگەن تالپىنىستا ەكەنى راس. شىعارماشىلىق توپ بۇل رەتتە دىتتەگەن ماقساتقا جەتتى.

ساتىبالدى نارىمبەتوۆ,

كينورەجيسسەر.