بەيىمبەت ءمايليننىڭ سان-سالالى شىعارماشىلىعىندا ءبىزدى قىزىقتىراتىن ءبىر تاقىرىپ بار. ول – مايلين پروزاسىنداعى ايەلدەر بەينەسى. بەيىمبەت دەگەندە قازاق وقىرمانىنىڭ ويىنا بىردەن ورالاتىن قىز-كەلىنشەكتەر كىمدەر ەدى؟ سولار جايلى بىرەر ءسوز.
شۇعا
«شۇعانىڭ بەلگىسىندە» جازۋشى ارۋ قىزدى بىلاي سۋرەتتەيدى: «شۇعا دەسە شۇعا. شۇعا, ءوي, شىركىننىڭ ءوزى دە كەلبەتتى-اق ەدى. اق قۇبا, تالدىرماش, كوزى قاپ-قارا, وسى, ءۇرىپ اۋىزعا سالعانداي ەدى. اجارى قانداي بولسا, اقىلى دا سونداي». اكەسى اۋىلعا بەلگىلى ەسىمبەك باي بولسا, الدىندا كوكجال قاسقىرداي ءتورت اعاسى تۇرعاندا, بوزبالا بىتكەننىڭ ەسىن العان سۇلۋلىعىن تاعى قوسساق, ونداي قىز مىندەتتى تۇردە ەركىن ءارى ەركە بولماس پا ەدى؟ بۇل سۇراقتاردىڭ جاۋابىن قالامگەر شۇعانى سۋرەتتەگەن العاشقى ازات جولداردا-اق بەرىپ تاستايدى. «جەڭىلدىك دەگەننىڭ نە ەكەنىن بىلگەن بالا ەمەس. سويلەگەن ءسوزى, جۇرگەن ءجۇرىسى قانداي, ءبىر ءتۇرلى پاڭ ەدى-اۋ, شىركىن... بۇل كۇندە ونداي قىز قايدا؟ اجارى تاۋىرلەۋ بىرەۋ بولسا, سونى كوتەرە المايتىنىن دا بىلمەيسىڭ, ەشكىگە قۇساپ شوشاڭداپ جۇرگەنى. ... وسى كۇنگىلەردىڭ ءبىر تاپقانى, قىزدى وقىتۋ كەرەك دەيدى. سول شۇعالار حاتتى زورعا تانۋشى ەدى. سوندا دا وسى كۇنگىنىڭ وقىعان ون قىزىنا بەرگىسىز ەدى...». مىنە, بۇل – قازاق وقىرماندارى ءۇشىن اياۋلى شۇعا بەينەسى. ول سۇيگەن جىگىتى ابدىراحمانعا قوسىلا العان جوق. اكەسى ەسىمبەك باي كەدەي جىگىتكە قىزىن بەرگىسى كەلمەي, وعان ءتۇرلى جالا جاۋىپ, تۇرمەگە قاماتادى. قىز جانى مۇنى كوتەرە المايدى. سانامەن سارعايىپ, جان تاپسىرادى. شۇعانى قازىرگى ادەبيەتتانۋشىلار كوبىندە «كۇرەسكەر ەمەس, ءوز باقىتى ءۇشىن ەش ارەكەت جاساعان جوق» دەپ باعالايدى. بىراق بىزدىڭشە, شۇعانىڭ تىلسىمى, شۇعانىڭ بيىكتىگى سول «ارەكەتسىزدىگىندە» سياقتى.
ادەبيەتتە ديناميكالىق جانە ستاتيكالىق كەيىپكەرلەر دەگەن ۇعىم بار. ديناميكالىق كەيىپكەرلەردىڭ مىنەز-قۇلقى, دۇنيەتانىمى, سول ارقىلى ءىس-ارەكەتى شىعارمانىڭ باسىنان باستاپ سوڭىنا دەيىن ءبىر ساپادان ەكىنشى ساپاعا اۋىسىپ, ءوسىپ, ىلگەرىلەپ وتىرادى. ال ستاتيكالىق كەيىپكەرلەر شىعارمانىڭ ونە بويىندا وزگەرىسسىز قالادى. ديناميكالىق سيپات كوبىندە باس كەيىپكەرلەرگە ءتان بولسا, ستاتيكالىق سيپات كەرىسىنشە جاناما كەيىپكەرلەرگە ءتان بولادى. بىراق وسى «شۇعانىڭ بەلگىسىندە» باس كەيىپكەر شۇعاعا ستاتيكالىق يدەال سيپات ءتان. ول قازاقى تۇسىنىكپەن, قازاقى دۇنيەتانىممەن تاربيەلەنگەن قىز. ونىڭ دۇنيەتانىمىندا ۇلكەندەرگە قارسى شىعۋ نە ۇلكەندەردىڭ باتاسىن الماۋ سياقتى «بۇزىق وي» جوق. سوندىقتان شۇعا سانامىزدا قازاقى قالپىنان وزگەرمەگەن ارۋ كۇيىندە قالدى...
كۇلپاش
ءومىردىڭ ناعىز بەينەسىن تانىعىڭىز كەلسە, «كۇلپاشتى» وقىڭىز. «جۇماعازىعا تيسەم بە, تيمەسەم بە» دەگەن ەكىۇداي ويدىڭ شىرماۋىنا تۇسكەن بايعۇس ايەل 40-50 قاراسى بار بايعا تۇرمىسقا شىعۋدى جەتىسكەنىنەن ويلامايدى. ونىڭ ماقساتى – ءتىرى قالۋ. بالاسىنىڭ دا, كۇيەۋىنىڭ دە ءتىرى قالۋىن تىلەيدى. تىگەرگە تۇياق قالماعان جىرتىق ۇيىندە اشارشىلىقتان ءالى قۇرىپ بارا جاتقان ۇشەۋدىڭ قۇتقارۋشىسى وسى جۇماعازى سياقتى.
ءمايليننىڭ اشارشىلىق تاقىرىبىنداعى وسى اڭگىمەسىنىڭ نەگىزگى يدەياسى – قۇندىلىق اتاۋلىنىڭ توق ادامعا كەرەكتىگى. اش پەندە الدىمەن تاماق ىزدەيدى. ءتىرى قالۋ ءۇشىن جىلت ەتكەن ءالسىز ءۇمىتتىڭ قۇيرىعىنان ۇستاپ جىبەرمەك ەمەس. كۇلپاش سۇيگەن جارى مەن بالاسىن قۇشاقتاپ ءولىپ قالسا دا, ەشكىم ونى ماحابباتقا, وتباسىنا ادال بولعانى ءۇشىن ءولدى دەپ ايتپاس ەدى. ويتكەنى كەدەيلىك, اشتىق ايانىشقا لايىق. كەدەيلىكتىڭ ءالسىز قامىتى ونداي ۇلكەن قۇندىلىقتاردى كوتەرە المايدى. سوندىقتان ول بايبىشەسى ولگەن, وزىنەن ەداۋىر ۇلكەن جۇماعازىعا كۇيەۋگە شىعادى. كۇلپاش – ءومىر ءۇشىن كۇرەسكەن مىقتى ايەل, قالامگەردىڭ ءمىنسىز شەبەرلىگىمەن سومدالعان كلاسسيكالىق بەينە.
راۋشان
راۋشان – بەلسەندى. راۋشان – كوممۋنيست. ول كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ ارقاسىندا وقىپ, تەڭدىك العان ايەل. الدىمەن اۋىلدىق جينالىستاردىڭ بىرىندە كوزگە ءتۇسىپ, اۋىلناي اتانادى. جوعارىدا ايتقان ناعىز ديناميكالىق كەيىپكەرىمىز وسى راۋشان. ونىڭ ءومىرى ۇزدىكسىز قوزعالىستان, تارتىستان تۇرادى. سوعان ساي مىنەز-قۇلقى دا, دۇنيەتانىمى دا, ءومىرى دە وزگەرەدى.
كۇيەۋى باكەن ەكەۋى اراسىنداعى تارتىس, اۋىلدىڭ ەر ادامدارىمەن اراداعى ەرەگىس راۋشاندى شىڭدايدى. اۋىلنايلىق قىزمەتىن كورە الماعان ەرلەر قاۋىمى بەلدەن باسىپ, ايتقانىن ىستەتكىسى كەلەدى, ءوز كۇيەۋىن وزىنە ايداپ سالادى, ءتىپتى جالعان نامىستىڭ ق ۇلى بولعان سورلى كۇيەۋى ناداندىعىنىڭ ارقاسىندا اباقتىعا قامالادى. جالپى, بۇل جەردە شىعارماعا كەڭەس ۇكىمەتى ناسيحاتتاعان «ايەل تەڭدىگى» تاقىرىبى ارقاۋ بولعانىمەن, جاتىپ اتارى بار, اجۋاعا ءبىر تابان جاقىن بەيىمبەت ەڭ الدىمەن راۋشاندى ەمەس, اۋىلدىڭ نادان ەركەكتەرىن سىناعان. ال راۋشان شىعارما بارىسىندا كۇرەسە ءجۇرىپ, تالاس-تارتىستا شىڭدالىپ, تىرشىلىكتىڭ قازانىندا بالقىپ, بولات قىلىشتاي اسىلدانا تۇسكەن.