بۇدان بىرنەشە جىل بۇرىن ايتەكە بي اۋدانى بىرىڭعاي اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن ەدى. اۋداننىڭ ۇستىمەن «حرومتاۋ – التىنسارين» تەمىر جولىنىڭ جانە قاتتى جامىلعىلى كۇرە جولدىڭ ءوتۋى ءوڭىر ومىرىنە ءبىراز وزگەرىستەر اكەلدى. سونداي-اق, جاڭا كەن ورىندارى اشىلىپ, ءىرى كاسىپورىندار سالىنا باستادى. شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ دامۋى دا اۋدان ەكونوميكاسىنىڭ نىعايۋىنا ىقپال ەتۋدە.
ينۆەستيتسيالار تارتىلۋى – ىلگەرىلەۋ كەپىلى
اۋدانعا 2013 جىلدىڭ قاڭتار-تامىز ايلارىندا نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيا كولەمى 1650,6 ميلليون تەڭگە قۇرادى. بۇل – وتكەن جىلدىڭ ءتيىستى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 2,8 پايىزعا ارتىق دەگەن ءسوز.
بۇدان بىرنەشە جىل بۇرىن ايتەكە بي اۋدانى بىرىڭعاي اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن ەدى. اۋداننىڭ ۇستىمەن «حرومتاۋ – التىنسارين» تەمىر جولىنىڭ جانە قاتتى جامىلعىلى كۇرە جولدىڭ ءوتۋى ءوڭىر ومىرىنە ءبىراز وزگەرىستەر اكەلدى. سونداي-اق, جاڭا كەن ورىندارى اشىلىپ, ءىرى كاسىپورىندار سالىنا باستادى. شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ دامۋى دا اۋدان ەكونوميكاسىنىڭ نىعايۋىنا ىقپال ەتۋدە.
ينۆەستيتسيالار تارتىلۋى – ىلگەرىلەۋ كەپىلى
اۋدانعا 2013 جىلدىڭ قاڭتار-تامىز ايلارىندا نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيا كولەمى 1650,6 ميلليون تەڭگە قۇرادى. بۇل – وتكەن جىلدىڭ ءتيىستى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 2,8 پايىزعا ارتىق دەگەن ءسوز.
اۋدان اۋماعىندا جۇمىس ىستەۋگە ءىرى ينۆەستورلار كەلە باستادى. ولاردىڭ اراسىندا «كازكۋپەر» جشس بەنقالا مىس كەن ورنىن يگەرۋگە قۇلشىنا كىرىستى. كومپانيا وسى كەن ورنىندا قايتالاما مىس كەنىن وڭدەيتىن جانە كاتودتىق مىس وندىرەتىن كەشەندى جوبالاۋعا كىرىسىپ, ونىڭ قۇرىلىسىن 2011 جىلى باستادى. قازىر كاسىپورىن جۇمىس ىستەپ تۇر. 2012 جىلى تامىز-قاراشا ايلارىندا 694 توننا كاتودتىق مىس وندىرسە, بيىلعى مامىر-شىلدە ايلارىندا بۇل كورسەتكىش 652 توننانى قۇرادى. كەشەننىڭ جوبالىق قۋاتى العاشقى كەزەڭىندە جىلىنا 7 مىڭ توننا كاتودتىق مىس شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جالپى, بۇل جوبانىڭ قۋاتىن جىلىنا 25 مىڭ توننا كاتودتىق مىس شىعارۋعا دەيىن ارتتىرۋعا باعىت ۇستالۋدا. بەنقالا كەن ورنىن دامىتۋ جوباسى بويىنشا ينۆەستيتسيالار 90,8 ميلليون اقش دوللارىن قۇرايدى. جوبا 4 جىلدا ءوزىن ءوزى وتەيدى دەپ كۇتىلۋدە. سونداي-اق, اۋدان اۋماعىندا جۇمىس ىستەيتىن «تەكشەتاس» جشس جىلىنا 1 ميلليون توننا التى ماركالى قيىرشىق تاس شىعارادى. بۇل كاسىپورىن ءوز وڭىرىمىزدەن باسقا اتىراۋ, ماڭعىستاۋ جانە باتىس قازاقستان وبلىستارىنا ونىمدەرىن وتكىزەدى. كاسىپورىنعا كىرمە تەمىرجولدى, كارەرگە باراتىن جولدى سالدى, جەرگىلىكتى ءبىرتالاي ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ وتىر. «ۆەرتيكس حولدينگ» كومپانياسى سۇلۋكول اۋىلدىق وكرۋگى اۋماعىندا تەمىر كەنىن وندىرۋمەن اينالىسپاقشى. وسىندا جۇمىسشىلار قالاشىعىن, كەن ارشۋ كارەرى قۇرىلىسىن باستاعان, ۇساتۋ قوندىرعىسىن ورناتۋدى قولعا العان. بولاشاقتا قاراشاتاۋدان نيكەل-كوبالت, سويۋزنىيدان كاولين كەنى اشىلادى. قازىر جۇمىستارىن باستاعان كومپانيالاردىڭ ەسەبىنەن اۋدان بيۋدجەتىنە تۇسەتىن سالىق ەكى ەسەگە دەيىن ءوسىپ وتىرعان كورىنەدى. ال, بولاشاقتا اشىلاتىن كاسىپورىندار پايدالانۋعا بەرىلگەندە ونىڭ كولەمى بۇدان دا ارتا تۇسەدى. بۇل الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋگە دە ىقپال ەتەتىن بولادى. سوندىقتان دا وسى كاسىپورىندارعا قاتىستى قۇجاتتاردى جاساقتاۋدى اۋدان اكىمدىگى ايرىقشا نازاردا ۇستاپ, مۇمكىندىگىنشە تەزدەتۋدىڭ جولىن قاراستىرىپ كەلەدى ەكەن. بۇل اۋدان اكىمى امانعالي بەردالينمەن بولعان كەزدەسۋدە كەڭىنەن اڭگىمە بولىپ, بولاشاعى زور جوبالاردىڭ كوبەيە تۇسەتىنىنە دالەل رەتىندە كەلتىرىلدى. كوپ جىلدار «قارابۇتاق» جشس-ءىن باسقارعان ازاماتقا ءوڭىردىڭ ەرتەڭىن ايقىندايتىن جوبالار بۇرىننان بەلگىلى ەكەنى ءسوزسىز. سوندىقتان دا ەرتەڭگى كۇندەردىڭ ەنشىسىندەگى شارۋالاردىڭ قايتارىمدىلىعىنا بەك سەنىمدى.
حالىق كاسىپكەرلىككە بەت بۇرۋدا
اۋداندىق كاسىپكەرلىك ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى التىنگۇل دودانوۆا شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ دامۋى ەلدى مەكەندەردىڭ سىرتقى ساۋلەتىنە دە, كەلبەتىنە دە وزگەرىستەر اكەلگەنىن العا تارتا سويلەدى. جاڭا كاسىپكەرلىك نىساندارى كوپتەپ سالىنىپ جاتقانىن تىلگە تيەك ەتە كەلىپ بىرقاتارىن كوزبە-كوز كورىپ, تانىسۋعا ۇسىنىس جاسادى. العاشقى بولىپ جەكە كاسىپكەر ليزا ءىدىرىسوۆانىڭ «ءمولدىر» مەيرامحاناسىنا اتباسىن تىرەدىك. 300 ورىندىق مەيرامحانانى كەڭەيتۋگە «جۇمىسپەن قامتۋ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى اياسىندا 30,0 ميلليون تەڭگە قارجىلاي نەسيە العان. قازىر جۇمىستىڭ 90 پايىزى اتقارىلعان. مۇنداعى ساۋدا ورتالىعىندا دا 50 ادام ەڭبەك ەتەدى. جازداي كيىز ءۇي تىگىپ, قىمىزحانا اشقان. وسى عيماراتتىڭ جانىنان شاشتاراز اشۋدى شەشكەن بيبىگۇل كوككوزوۆا عا جانە 300 ورىندىق مەيرامحانا سالىپ جاتقان ا.دابىلوۆقا 3,0 ميلليون تەڭگە بولىنگەن. ەلەكتر, سۋ جانە كارىز جۇرگىزىلىپ, قولداۋ كورسەتىلگەن. بۇعان قوسىمشا 50,0 ميلليون تەڭگە ءوز قاراجاتتارى جۇمسالۋدا.
ايتەكە بي اۋدانىنىڭ ورتالىعى كومسومول اۋىلىندا بۇرىندارى القا-سالقا بولىپ تۇراتىن عيماراتتاردى جەكە كاسىپكەرلەر الىپ, كادەگە جاراتۋدا. جاڭادان سالىپ جاتقاندارى دا جەتەرلىك. سولاردىڭ ءبىرى اقتوبە قالاسىنان كەلىپ وسى زامانعى ازىق-ت ۇلىك سۋپەرماركەتىن تۇرعىزىپ جاتقان جەكە كاسىپكەر رىستى ايتماعامبەتوۆا دەۋ ورىندى. ەكى قاباتتى زاماناۋي سۋپەرماركەتتىڭ قۇرىلىسىنا 60 ميلليون تەڭگە ءوز قاراجاتىن سالىپتى. باعدارلاما بويىنشا 3 ميلليون تەڭگەگە كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىم جۇرگىزىلىپ بەرىلگەن. 3 ميلليون تەڭگەگە قوندىرعىلار اكەلىنىپ, ورناتىلۋدا. مۇندا 30 ادام جۇمىس ىستەيتىن بولادى. كاسىپكەرلەر «جۇمىسپەن قامتۋ جول كارتاسى-2020» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا بەلسەندى قاتىسۋدا. ولار ءالى اۋدان ورتالىعىنا گاز كەلە قويماعانىنا قاراماستان, قىزمەت كورسەتۋ نىساندارىن سالۋعا جەر تەلىمدەرىن الىپ, زامان تالابىنا ساي مەيرامحانالار, ءدامحانالار, قوناقۇيلەر, شاشتارازدار سالۋعا قازىردىڭ وزىندە كىرىسىپ كەتكەن. تەك بيىل پايدالانۋعا بەرىلەتىن كاسىپكەرلىك نىساندارىندا 160 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلاتىن بولادى. 2012-2013 جىلدارى عانا جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەر اۋدان ەكونوميكاسىنا 188 ميلليون تەڭگە ينۆەستيتسيا سالىپتى. اۋدان ورتالىعىنداعى كاسىپكەرلەردىڭ باستامالارى اۋىلدىق جەرلەردە دە قولداۋعا يە بولۋدا. «قۇمقۇدىق» جشس شارۋاشىلىق ورتالىعىندا ءدامحانا جانە قوناقۇي سالىپ جاتسا, ايكە اۋىلىندا جەكە كاسىپكەرلەر سۋپەرماركەت, كىر جۋاتىن ورىن, دۇكەن قۇرىلىسىن قولعا العان. اۋداندا كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» ترانزيتتىك كولىك ءدالىزىنىڭ دە ىقپالى زور. حالىقارالىق كۇرە جولدا سەرۆيستىك نىساندار سالۋ قولعا الىنىپ جاتىر. وعان قارابۇتاق اۋىلى ماڭىندا سالىناتىن «گەليوس» جانارماي بەكەتىن, بالتىق ماڭى ەلدەرىنەن كەلىپ, سەرۆيستىك نىسان سالۋعا جەر تەلىمىن العان «لەگيون-ترانسسەرۆيس» كومپانياسىن قوسۋعا بولادى.
– بيىل اۋدانداعى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ جاعدايىن تالداي كەلە كەيبىر كاسىپكەرلىك نىساندارىنىڭ قاعاز جۇزىندە عانا ەكەنىنە كوز جەتكىزدىك. ولارعا بەرىلگەن جەر تەلىمدەرى قايتارىلىپ الىندى. الايدا, شاعىن جانە ورتا بيزنەس نىساندارى كەمي قويعان جوق, جۇمىسشىلار سانى دا قىسقارعان ەمەس. اۋداندا ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ جەتى ايىندا تىركەلگەن ورتا جانە شاعىن كاسىپكەرلىك سانى 834-كە جەتتى. ولار اۋدان بويىنشا 2169 ميلليون تەڭگەنىڭ ونىمدەرىن ءوندىردى. بۇل وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 115,0 پايىز قۇرايدى, –دەيدى التىنگۇل دودانوۆا.
«بيزنەستىڭ جول كارتاسى – 2020» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا بەس جوبا ۇسىنىلعان. سونىڭ ۇشەۋى قولداۋعا يە بولىپ, قارجىلاندىرىلعان. ونىڭ ءبىرى كاتودتىق مىس وندىرەتىن «كازكۋپەر» جشس «جيناق بانكىنەن» 4 ميلليارد تەڭگە نەسيەگە قول جەتكىزگەن. ال جەكە كاسىپكەر نۇرجانوۆ ءوز بيزنەسىن دامىتۋعا «بتا» بانكى ارقىلى بەرىلگەن 9,0 ميلليون تەڭگە نەسيەگە اۆتوبۋس ساتىپ الىپ, قارابۇتاق اۋىلىنىڭ تۇرعىندارىن تاسىمالداۋمەن اينالىساتىن بولدى. «ايمان» شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى ك. دىلمۇحامبەتوۆا مال وسىرۋگە «حالىق بانكى» اق ارقىلى 5,0 ميلليون تەڭگە نەسيە العان.
كاسىپكەرلەردىڭ بارلىق باستامالارى اۋداندىق اكىمدىكتەن قولداۋ تاۋىپ كەلەدى. «بيزنەستىڭ جول كارتاسى – 2020» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا جاڭا نىساندارعا ءتيىستى ينفراقۇرىلىمدار تارتىلۋدا. اناعۇرلىم جاۋاپتى كاسىپكەرلەرگە اۋداندىق اكىمدىك جەڭىلدەتىلگەن نەسيە الۋعا كومەكتەسەدى.
– وڭىردە شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ قارقىندى دامۋى نارىقتى تۇرعىندارعا قاجەتتى تاۋارلارمەن جانە تۇرمىستىق قىزمەتتەرمەن تولتىرۋعا, باسەكەلەستىك ورتانى قالىپتاستىرۋعا, جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىن تومەندەتۋگە, بيۋدجەتكە سالىقتىق تۇسىمدەردىڭ مولىراق تۇسۋىنە العىشارت جاساۋدا. جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 0,2 پايىزعا دەيىن كەمىدى, – دەيدى ايتەكە بي اۋدانىنىڭ اكىمى امانعالي بەردالين.
جاتاقحانا قايتا جاراقتاندىرىلۋدا
كومسومول اۋىلىندا توقسانىنشى جىلدارى اشىلعان كاسىپتىك-تەحنيكالىق ۋچيليششە مەحانيزاتور كادرلارىن دايارلاپ, سول كەزدەگى كەڭشارلاردى كادرلارمەن قامتاماسىز ەتىپ كەلگەن بولاتىن. كەيىن كاسىپتىك مەكتەپ, ليتسەي اتاندى, قازىر كوللەدج بولدى. بىلتىرعا دەيىن كوپسالالى كوللەدجدە ون ەكى ماماندىققا وقىتىلىپ كەلسە, بيىل وقۋ جىلىندا گاز سلەسارلىعىنا 50 بالا قابىلداندى. جالپى, كوللەدج تۇلەكتەرىنىڭ 90 پايىزى جۇمىسقا ورنالاسىپتى.
كەزىندە وسى وقۋ ورنىنا قاراعان جاتاقحانا يەسىز ازىپ-توزىپ تۇرعان-دى. كوللەدج باسشىلىعى مەن اۋداندىق اكىمدىك ەسكى جاتاقحانانى قايتا جاراقتاندىرۋدى «جۇمىسپەن قا