قازاقستاندى «وركەنيەتتەر تورابى» دەپ بەكەر اتامايدى. ءبىزدىڭ ەلىمىز – يسلام جانە حريستيان سىندى الەمدىك ءداستۇرلى دىندەردىڭ توعىسقان مەكەنى. بۇل جەردە عاسىرلار بويى قازاقتار مەن باسقا دا ەتنوستار وكىلدەرى بەيبىت ءومىر ءسۇرىپ, ەڭبەك ەتتى. ءوسىپ-وركەندەۋگە نەگىز بولعان مادەني جانە رۋحاني بايلانىستار قالىپتاستى. بۇگىندە ءبىزدىڭ حالقىمىز باعا جەتپەس وسى قۇندىلىقتاردى ساقتاپ, ونى بولاشاق ۇرپاققا ميراس ەتىپ قالدىرۋعا ىنتالى.
قازاقستان ءوزىنىڭ ءوتكەن كەزەڭدەرىندەگى قوعامدا ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىم مودەلىن قالىپتاستىرا ءبىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدە 17 ءدىني كونفەسسياعا بىرىگەتىن 130-دان استام حالىق پەن ەتنوستىق توپتار اۋىزبىرلىكتە ءومىر سۇرۋدە.
قازاقستاندى «وركەنيەتتەر تورابى» دەپ بەكەر اتامايدى. ءبىزدىڭ ەلىمىز – يسلام جانە حريستيان سىندى الەمدىك ءداستۇرلى دىندەردىڭ توعىسقان مەكەنى. بۇل جەردە عاسىرلار بويى قازاقتار مەن باسقا دا ەتنوستار وكىلدەرى بەيبىت ءومىر ءسۇرىپ, ەڭبەك ەتتى. ءوسىپ-وركەندەۋگە نەگىز بولعان مادەني جانە رۋحاني بايلانىستار قالىپتاستى. بۇگىندە ءبىزدىڭ حالقىمىز باعا جەتپەس وسى قۇندىلىقتاردى ساقتاپ, ونى بولاشاق ۇرپاققا ميراس ەتىپ قالدىرۋعا ىنتالى.
قازاقستان ءوزىنىڭ ءوتكەن كەزەڭدەرىندەگى قوعامدا ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىم مودەلىن قالىپتاستىرا ءبىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدە 17 ءدىني كونفەسسياعا بىرىگەتىن 130-دان استام حالىق پەن ەتنوستىق توپتار اۋىزبىرلىكتە ءومىر سۇرۋدە.الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەردىڭ وزىق عۇرىپتارىنا قۇرمەت كورسەتىپ, زامان تالابىنا ساي زايىرلى مەملەكەت قۇرۋ ۇستىندە.
ءدىن ساياسي مەملەكەتتىك ءۇردىستەرگە ارالاسپايدى. ءوز كەزەگىندە مەملەكەت ءدىني قاۋىمداستىق وزدەرىنىڭ الەۋمەتتىك, سالتتىق, اعارتۋ جانە وزگە دە مىندەتتەرىنىڭ تولىق ورىندالۋىنا ىقتيارلى جاعداي جاساپ, ولاردىڭ ىشكى ومىرىنە قول سۇقپايدى. مەملەكەت كونفەسسيالاردىڭ ىشكى ومىرىنە ارالاسپاۋ ساياساتىن ۇستانا وتىرىپ, وزدەرىنىڭ كوممۋنيكاتيۆتى, بىرىكتىرۋشى جانە الەۋمەتتىك مىندەتتەرىن تولىققاندى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ەكى تاراپ اراسىنداعى اشىق ديالوگتىڭ دامۋىنا جاعداي جاسايدى.
الەمدە دىنارالىق جانە مادەنيەتارالىق نەگىزدەگى قايشىلىقتار مەن شيەلەنىستەر ءالى دە بارشىلىق, قاتەر مەن قارسىلىقتاردىڭ جاڭا وشاقتارى تۋىنداۋدا. وسى جاعدايلار ءوز كەزەگىندە قازىرگى زامانداعى جاھاننىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەتىن فاكتورلار نەگىزىن بەلسەندى زەرتتەپ, جاڭا امال مەن ۇستانىمداردى ىزدەستىرۋگە يتەرمەلەيدى.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ, قوعامداعى ءوسىپ كەلە جاتقان ءدىننىڭ ءرولىن جانە ءدىن اتىن جامىلعان تەرروريستىك ۇيىمدار تاراپىنان تۋىندايتىن قاتەرلەردى ۇعىنا وتىرىپ, 2003 جىلى قازاقستاننىڭ ەلورداسى – استانا قالاسىندا ءدىني ليدەرلەردىڭ فورۋمىن وتكىزۋ جونىندە باعا جەتپەس ۇسىنىس ءبىلدىردى. بۇل باعىتتا قازاقستان الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر مەن كونفەسسيالار اراسىندا ديالوگتى ىلگەرىلەتۋگە قاتىستى وزىنە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك ارتقانىن جەكە اتاپ وتكەن ابزال. نۇرسۇلتان نازارباەۆ باستاماسى دۇنيەجۇزىلىك يسلام ليگاسىنىڭ باس حاتشىسى شەيح ات-تۇركي, بۇكىل رەسەي پاتريارحى الەكسي ءىى, ريم پاپاسى يوانن پاۆەل ءىى, ءيزرايلدىڭ باس اشكەنازي راۆۆينى يونا مەتسگەر جانە باسقا ەسىمى الەمگە تانىمال ءدىني ليدەرلەرى مەن ءىرى ءدىني بەدەلدى تۇلعالار تاراپىنان قولداۋعا يە بولدى.
مەملەكەت باسشىلارى مەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارى قولداۋىنىڭ ارقاسىندا قازاق جەرىندە 23-24 قىركۇيەك ارالىعىندا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ ءبىرىنشى سەزى بولىپ ءوتتى. ونىڭ جۇمىسىنا قاتىسۋ ءۇشىن استاناعا الەمنىڭ 14 ەلىنەن 17 دەلەگاتسيا كەلدى. سەزگە ءىرى دەرجاۆالار مەن الەمدىك ۇيىمدار تاراپىنان كوپتەگەن قۇتتىقتاۋلار كەلىپ ءتۇستى. ولاردىڭ ارقايسىسى ءدىن كوشباسشىلارىنىڭ جيىنىنا ساتتىلىك تىلەدى.
ءبىرىنشى سەزدىڭ جۇمىسى بولاشاقتاعى ۇيلەسىمدى الەمنىڭ نەگىزى رەتىندە ادامزات بەيبىتشىلىگى مەن دامۋىن جانە قوعامدارداعى تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتەتىن بىرلەسكەن ارەكەتتەر جايلى ءدىن كوشباسشىلارى پايىمداعان دەكلاراتسيانىڭ قابىلدانۋىمەن اياقتالدى. سەزدىڭ ناتيجەسى بويىنشا, دەلەگاتتار دىندەر ديالوگى تەرەڭ بولۋى قاجەت جانە پىكىر تالاسا ءبىلۋ نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلۋى ءتيىس دەگەن قورىتىندىعا كەلدى. ءدىني سالدارلارعا بايلانىستى تۋاتىن تارتىستاردىڭ سەبەپتەرىن انىقتاۋعا بايلانىستى, دىنارالىق ۇيلەسىمدى كەمەلدەندىرۋ, ءبىر-ءبىرىن قۇرمەتتەۋ, باسقا حالىقتار داستۇرلەرى نەگىزىندە ۇيرەنۋ سىندى پروبلەمالار كوتەرىلدى.
وتكەن ءىس-شارانىڭ جەتىستىگى رەتىندە, دىنارالىق فورۋمدى ءۇش جىلدا ءبىر رەت وتكىزۋ تۋرالى سەزدىڭ شەشىمى قابىلداندى. قازاقستانعا 2006 جىلى استانادا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ ەكىنشى سەزىن ۇيىمداستىرىپ, وتكىزۋ مارتەبەسى سەنىپ تاپسىرىلدى.
ءبىرىنشى سەزد ءوزىنىڭ تاريحي ميسسياسىن جۇزەگە اسىرىپ, ناتيجەلى جۇمىسىمەن ءدىني ليدەرلەردىڭ ەكىنشى, ءۇشىنشى جانە ءتورتىنشى سەزدەرىن دايىنداپ, وتكىزۋدىڭ داڭعىل جولىن سالۋعا مۇمكىندىك تۋدىردى. ال سەزدىڭ دايىندىعى مەن وتكىزۋىنە قاتىستى بىرقاتار ماسەلەلەر ءبىرىنشى سەزگە قاتىسۋشىلاردىڭ شەشىمىمەن اتالعان ءىس-شارانىڭ باستاماشىسى قازاقستان تاراپىنا ۇسىنىلدى. سەزدىڭ جۇمىس ورگاندارى – حاتشىلىق پەن حاتشىلىقتىڭ جۇمىس توبى قۇرىلدى. اتالعان ورگاندار تۇراقتى تۇردە فورۋمنىڭ مازمۇندى جانە كونتسەپتۋالدى قۇجاتتارى مەن ماتەريالدارىن, سونىمەن قاتار, سەزدەردىڭ قورىتىندى قۇجاتتارىن دايىنداۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەدى.
جيىننىڭ العاشقى باستامالارى جايلى ايتار بولساق, ءبىرىنشى سەزدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, ءدىن ليدەرلەرىنىڭ فورۋمىن وتكىزىپ تۇرۋى ءۇشىن ارنايى عيمارات سالۋ شەشىمى قابىلداندى. وسىلايشا اتاقتى ارحيتەكتور نورمان فوستەردىڭ جوباسى نەگىزىندە, استانا قالاسىندا بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم سارايى بوي كوتەردى. وسى ساۋلەتتى دە بىرەگەي عيماراتتا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزى حاتشىلىعىنىڭ وتىرىستارى وتكىزىلىپ كەلەدى.
بيىل ءبىرىنشى سەزدىڭ شاقىرىلعانىنا ون جىل تولىپ وتىر. وسى ۋاقىت ارالىعىندا استانا قالاسىندا ءتورت سەزد جانە حاتشىلىقتىڭ 11 ءماجىلىسى وتكىزىلدى. دىندەر مەن كونفەسسيالار اراسىنداعى كەلىسىم مەن بەيبىتشىلىكتى تۋ ەتكەن سەزد قاناتىن كەڭىنەن جايىپ, جىلدان-جىلعا نىعايىپ كەلەدى. سەزد جۇمىسىنىڭ ونجىلدىعىنا وراي, 2013 جىلدىڭ 25 قىركۇيەگىندە سەزد حاتشىلىعىنىڭ مەرەيتويلىق ءحىى ءماجىلىسى جانە ۇلكەن حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وتكىزىلەتىن بولادى.
ءمادينا ابىشەۆا,
ءدىن ىستەرى اگەنتتىگى مادەنيەتتەر مەن دىندەردىڭ حالىقارالىق ورتالىعىنىڭ ءبولىم باستىعى.
ەلىمىزدەگى كەلىسىم يدەولوگياسى
الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق مەملەكەت تۇجىرىمداماسىنىڭ قالىپتاسۋى الەمدىك مادەنيەت ورلەۋىنىڭ جەتىستىگىنە بايلانىستى ەكەندىگىندە داۋ جوق. جالپى, ازاماتتىق قوعام يدەياسىن الەمدەگى جاڭا ساياسي ۇستانىمداردىڭ تاريحي سۇرانىستارىنا بەرىلگەن جاۋاپ رەتىندە قاراستىرامىز. اتالمىش تۇسىنىك يندۋستريالىق قوعامنىڭ دامۋ زاڭدىلىعى سانالادى. بۇل ءوز كەزەگىندە قوعامداعى كەلىسىم يدەولوگياسى ۇعىمىن قاراستىرۋدىڭ نەگىزىن قالايدى.
دەموكراتيالىق جانە ەگەمەن ەلدى ساقتاۋدىڭ كەپىلى رەتىندە سانالاتىن كەلىسىم يدەولوگياسى ماسەلەلەرىن عىلىمي تۇرعىدان ساراپتاۋ قازىرگى زامانعى الەمدىك ساياسات ۇدەرىستەرىندە وزەكتىلىگى جوعارى. قازاقستان الەمدىك قاۋىمداستىققا ەلىمىزدىڭ ەتنودەموگرافيالىق قۇرامى مەن ءتۇرلى كونفەسسيالاردىڭ ءومىر سۇرەتىنى, 130-دان استام ەتنوس تۇراتىن پوليەتنيكالىق مەملەكەت ەكەندىگى بەلگىلى. بۇل شارتتاردا تولەرانتتىلىقتى قالىپتاستىرۋ جيىرما جىلدىق تاريحى بار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى رۋحاني, ءدىني, ازاماتتىق جانە قوعامدىق كەلىسىمدى ساقتاۋعا ىقپال جاسايدى.
جالپى, تولەرانتتىلىق ءوزگەنىڭ ءومىر سالتىنا, مىنەز-قۇلقىنا, سالت-داستۇرىنە, سانا-سەزىمىنە, پىكىرىنە, يدەيالارىنا, نانىمىنا توزىمدىلىك رەتىندە سانالادى. تولەرانتتىلىقتى قالىپتاستىرۋ دەموكراتيالىق قاۋىمداستىق ءۇشىن ماڭىزدى ماقساتتاردىڭ ءبىرى. قازاقستانداعى ەتنوستار بىرلىگىنىڭ سيمۆولى سانالاتىن تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ن.ءا. نازارباەۆتىڭ دەموكراتيانى نىعايتۋ پروتسەسىندە تولەرانتتىلىق ساياساتىن ءتيىمدى قالىپتاستىرۋداعى جەمىستى ەڭبەكتەرىن الەمدىك قوعامداستىق تولىقتاي مويىندادى. ەلباسى ساياسي باعىتتى جۇرگىزۋدە ەتنوسارالىق كەلىسىم, بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا ەرەكشە ءمان بەرەدى. بۇلار نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ نەگىزگى ساياسي ۇستانىمى ەكەندىگىن بۇكىل الەم جاقسى بىلەدى.
ەتنوسارالىق تۇراقتىلىق پەن كونفەسسياارالىق كەلىسىمدى ساقتاۋ تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ساياساتىنىڭ نەگىزگى جانە دامۋىنىڭ قاجەتتى باسىمدىقتارى بولىپ تابىلادى. دەمەك, ەلىمىزدەگى ازاماتتىق جانە قوعامدىق كەلىسىم ءتۇرلى ەتنوستاردىڭ قۇقىقتارىن ساقتاۋمەن تىعىز بايلانىستى. بۇل پروتسەستە ەرەكشە رولگە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن نەگىزى قالانعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ورنى ەرەكشە.
قوعامدىق كەلىسىم مەن تولەرانتىلىقتىڭ قازاقستاندىق مودەلىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنىڭ ماڭىزدى ناتيجەسىنىڭ كورسەتكىشى رەتىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2010 جىلى ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا, 2011 جىلى يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا توراعالىعىن ءساتتى اتقارعانىن ايتۋعا بولادى. سونىمەن قاتار, ەلباسىنىڭ قوعامدا ءدىننىڭ ءرولىن تولىق سەزىنگەن ساياساتكەر رەتىندە بارشا ءدىن كوشباسشىلارىن استانادا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر سەزد ەرىنە جينادى.
ءبىرىنشى, ەكىنشى, ءۇشىنشى جانە ءتورتىنشى سەزدەردە تۇجىرىمدىق وي جانە قاقتىعىستاردى شەشۋ قۇرالى رەتىندە دىنارالىق جانە ۇلتارالىق قاتىناستارداعى زورلىق پەن تەرروريزم ادىستەرىنە قارسى قويىلدى. ءبىرىنشى سەزد اياقتالعان سوڭ, وتاندىق جانە شەتەلدىك جۋرناليستەرگە سۇحبات بەرگەن ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ سەزد جونىندەگى ويىن: «ءبىزدىڭ ەلىمىزدە تاعى ءبىر ۇلكەن تاريحي وقيعا بولدى دەپ سانالادى. سەبەبى, وسىلاي دەپ بۇكىل دۇنيەجۇزى مەملەكەتتەرىنىڭ باسشىلارى ايتىپ جاتىر. الەمنىڭ تاريحىندا ازيا ەلىندە, مۇسىلمان جەرىندە بارلىق دىندەردىڭ باسشىلارى جينالىپ, قۇدايدىڭ ءبىر ەكەنىن, ول قۇدايدىڭ ادامعا جاقسىلىق جاساۋ ماسەلەسى قوزعالىپ, ەشقانداي دىندە ەكسترەميزم جوق, ءبىر-بىرىمەن ءتىل تابىسۋدىڭ ەڭ نەگىزگى جولى – ءبىر-بىرىمەن سويلەسۋ, پىكىر تالاستىرۋ, ءبىر-ءبىرىن تىڭداۋ ەكەنىن ايتىپ, قۇجات قابىلدادىق», – دەپ تۇيىندەگەن بولاتىن.
ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى تۇسىنداعى تولەرانتتىلىقتىڭ دامۋى ۇلتارالىق بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋعا ىقپال جاسايدى, قوعامداعى تۇراقتىلىقتى قولداۋ مەن دەموكراتيالىق قايتا قۇرۋلاردى قامتاماسىز ەتەدى. ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىم ءار كەزدە دە جالپىحالىقتىق جەتىستىك بولىپ قالا بەرەدى.
بوتاگوز پاريدينوۆا,
فيلوسوفيا ماگيسترى.