ۇكىمەت
ارال تەڭىزىنىڭ تارتىلۋى ايدىننىڭ بۇرىنعى اۋدانىنىڭ 6 ميلليون گەكتاردان استامىن سۋدان بوساتتى جانە بۇگىنگى كۇندە بۇل جەردى دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ جىلدام كەڭەيىپ كەلە جاتقان ءشول «ارالقۇم» دەپ اتاۋعا نەگىز بولادى.
وتاندىق جانە شەتەل عالىمدار ارالدى قالپىنا كەلتىرۋدىڭ بىرنەشە جولىن ۇسىنعان بولاتىن. بۇل – ءسىبىر وزەندەرىن بۇرىپ اكەلۋ, كاسپيدەن سۋ ايداۋ, مۇزداقتاردى ەرىتۋ ارقىلى نارلەندىرۋشى وزەندەردىڭ اعىسىن كۇشەيتۋ جانە ت.ب. بۇلاردىڭ ءبارى قىمبات تۇراتىن جانە ورىندالۋى قيىن شارالار. سوڭعى ۋاقىتتا قۇرعاعان تاباندى وسىمدىك ابوريگەندەرىمەن ورمانداندىرۋ جونىندە ناقتى ۇسىنىس ەنگىزىلۋدە. بۇل ءتاسىلدى قازاق ورمان شارۋاشىلىعى عزي عالىمدارى بارىنشا قولدايدى.
ۇكىمەت
ارال تەڭىزىنىڭ تارتىلۋى ايدىننىڭ بۇرىنعى اۋدانىنىڭ 6 ميلليون گەكتاردان استامىن سۋدان بوساتتى جانە بۇگىنگى كۇندە بۇل جەردى دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ جىلدام كەڭەيىپ كەلە جاتقان ءشول «ارالقۇم» دەپ اتاۋعا نەگىز بولادى.
وتاندىق جانە شەتەل عالىمدار ارالدى قالپىنا كەلتىرۋدىڭ بىرنەشە جولىن ۇسىنعان بولاتىن. بۇل – ءسىبىر وزەندەرىن بۇرىپ اكەلۋ, كاسپيدەن سۋ ايداۋ, مۇزداقتاردى ەرىتۋ ارقىلى نارلەندىرۋشى وزەندەردىڭ اعىسىن كۇشەيتۋ جانە ت.ب. بۇلاردىڭ ءبارى قىمبات تۇراتىن جانە ورىندالۋى قيىن شارالار. سوڭعى ۋاقىتتا قۇرعاعان تاباندى وسىمدىك ابوريگەندەرىمەن ورمانداندىرۋ جونىندە ناقتى ۇسىنىس ەنگىزىلۋدە. بۇل ءتاسىلدى قازاق ورمان شارۋاشىلىعى عزي عالىمدارى بارىنشا قولدايدى.قازاقستان اۋماعى شەگىندەگى ارال تەڭىزىنىڭ قۇرعاعان تابانىنىڭ 15-20 پايىزعا جەتپەيتىن كولەمىن اعاش جانە بۇتالىق وسىمدىكتەر الىپ جاتقانىن, ال تابيعي ءوسىم پروتسەسى جاڭا قۇرىلىقتىڭ پايدا بولۋ قارقىنىنان ەدەۋىر ارتتا قالىپ وتىرعانىن ەسكەرە وتىرىپ ينستيتۋت عالىمدارىنىڭ الدىنا دەگراداتسيا پروتسەستەرىن جانە اتموسفەراعا تۇز شاڭىنىڭ ۇشىپ شىعۋىن ازايتۋ ماقساتىمەن, شىعىس جاعالاۋدىڭ قالىپتاسقان قۇرلىقتارىن ورمان-مەليوراتيۆتىك يگەرۋ مۇمكىندىگىن زەردەلەۋ ماقساتى قويىلدى.
زەرتتەۋلەر مەن تاجىريبەلىك نىساندار جاساۋدى باستاماس بۇرىن جالاڭاش تاباندا قالىپتاسقان تابيعي جاعدايلار تۋرالى بار ماعلۇماتتارعا تالداۋ جاسالىندى. ارال ءوڭىرىنىڭ شولدىك اۋماعىندا سۋسىمالى قۇمداردى بەكىتۋ جانە شولدىك توپىراقتاردا قورعانىش القا اعاشتاردى جاساۋ بويىنشا ءبىزدىڭ ورمان مەليوراتيۆتىك تاجىريبەمىز قولداۋ تاپتى. وسىعان وراي, 1985 جىلى ينستيتۋت قىزمەتكەرلەرى جانە قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ورمان شارۋاشىلىعى ماماندارىنىڭ ارال تەڭىزىنىڭ قۇرعاعان تابانىنا جانە ارال ءوڭىرى اۋماعىنا ەكسپەديتسياسى ۇيىمداستىرىلدى.
الىنعان ماعلۇماتتار بۇرىنعى تەڭىز تابانىنىڭ بارلىق بەتىن ورمان ءوسۋ جاعدايى بويىنشا ەكى ۇلكەن توپقا بىرىكتىرۋگە مۇمكىندىك بەردى:
1) قۇمدى رەلەفتى الدىن الا بەكىتۋ بويىنشا قىمبات ءىس-شارالارسىز مۇمكىن ەمەس سۋسىمالى قۇمداردىڭ بارلىق تۇرلەرى;
2) رەلەفتى بەكىتۋسىز ورمانداندىرۋ مۇمكىندىگى بار ءارتۇرلى ليتولوگيالى جازىق تۇپتىك شوگىندىلەر.
ورمان ءوسۋ جاعدايلارىن ءارى قاراي زەردەلەۋ جازىق تۇپتىك شوگىندىلەردە ورمان ءوسۋ جاعدايى توپتارىنىڭ ءۇش ءتۇرىن ءبولىپ كورسەتۋگە مۇمكىندىك بەردى.
ءبىرىنشى توپقا – جاقسى ورمان وسەتىن جاعدايلار – قۇمداق جانە قۇمداۋىت شوگىندى جازىقتار ەنەدى. بۇل توپىراقتاردىڭ فيزيكا-مەحانيكالىق كورسەتكىشتەرى بارلىق كەسكىنى بويىنشا بىرتەكتى قۇممەن سيپاتتالادى. جەراستى سۋلارىنىڭ جوعارعى دەڭگەيىنە دەيىنگى توپىراقتاعى جەڭىل ەريتىن تۇز ەڭ كوپ دەگەندە 0,8%, سونىمەن قاتار, حلور يوندارى 0,3% اسپاۋى قاجەت. جەراستى سۋلارى 1,5-2,0 م. تەرەڭدىكتە جانە 45گ/ل دەيىنگى مينەرالدانۋ دارەجەسى بولۋى ءتيىس. ەكپە اعاشتار مەن قورعانىش القا اعاشتار جاساۋ ءۇشىن جەڭىل مەحانيكالىق قۇرامدى توپىراقتى الاڭدار مەيلىنشە قولايلى دەپ ەسەپتەلەدى.
ەكىنشى توپقا – قاناعاتتاندىرارلىق ورمان وسەتىن جاعدايلار – قۇم قاباتى بار (تەڭىز جاعالاۋى توپىراقتارى) تەڭىز ءتۇبى شوگىندى جازىقتارى ەنەدى. فيزيكا-مەحانيكالىق كورسەتكىشتەرى: 30 سم-گە دەيىن قۇم ارالاس قابات, ءارى قاراي تەرەڭدىكتە سازدى توپىراق. تۇزدانۋ شەگى 2,2%-عا دەيىن, سول سياقتى جەراستى سۋلارىنىڭ جوعارعى دەڭگەيىندەگى حلور يوندارى 0,8%-دان اسپايدى. سوڭعىسىنىڭ 1,8-2,0 م. تەرەڭدىكتە جانە 50گ/ل-دەن اسپايتىن مينەرالدانۋى بولۋى ءتيىس.
ءۇشىنشى توپقا – شارتتى تۇردە ورمان وسۋگە جارامدى توپىراقتار – اۋىر قۇرامدى تەڭىز ءتۇبى شوگىندى جازىقتارىنىڭ بىرىگۋى (تەڭىز جاعالاۋىنداعى تۇزدى قىرتىستار جانە تەڭىز جاعالاۋى سورتاڭدارى) ەنەدى. تۇزدانۋى 2,3%, سونىڭ ىشىندە حلور يوندارى 0,9%-دان اسپايدى, جەراستى سۋلارى