سەيسەنبى, 19 ناۋرىز 2013 0:42
ءبىز كەشەگى 37-ءشى جىلدىڭ زۇلماتىن ءالى تولىق زەرتتەپ-زەردەلەپ, ساناعا توقىپ ۇلگەرە قويعان جوقپىز. شىندىقتىڭ شىڭىراۋىن سول كەزدەگى توتاليتارلىق جۇيە بارىنشا بۇركەمەلەپ, جاسىرىپ كەلسە, قازاق حالقىنىڭ بەتكە ۇستار زيالى قاۋىمىن باۋداي قىرىپ تۇسىرگەن زاپىران-زاماننىڭ قويۋ تۇنەگىنە جارىق جاعىپ, تاريح تۇڭعيىعىنداعى الاساپىران اقيقاتىن بۇگىنگى ۇرپاققا قايتا تابىستاۋ تاريحشىلار مەن مۇراعاتشىلار ءۇشىن باستى مۇرات بولىپ سانالادى.
سەيسەنبى, 19 ناۋرىز 2013 0:42
ءبىز كەشەگى 37-ءشى جىلدىڭ زۇلماتىن ءالى تولىق زەرتتەپ-زەردەلەپ, ساناعا توقىپ ۇلگەرە قويعان جوقپىز. شىندىقتىڭ شىڭىراۋىن سول كەزدەگى توتاليتارلىق جۇيە بارىنشا بۇركەمەلەپ, جاسىرىپ كەلسە, قازاق حالقىنىڭ بەتكە ۇستار زيالى قاۋىمىن باۋداي قىرىپ تۇسىرگەن زاپىران-زاماننىڭ قويۋ تۇنەگىنە جارىق جاعىپ, تاريح تۇڭعيىعىنداعى الاساپىران اقيقاتىن بۇگىنگى ۇرپاققا قايتا تابىستاۋ تاريحشىلار مەن مۇراعاتشىلار ءۇشىن باستى مۇرات بولىپ سانالادى.
ءسوزىمىز قۇرعاق بولماس ءۇشىن مىسالى, مىنا ءبىر ناقتى دەرەكتى العا تارتا وتىرىپ, وي ساباقتايىق. سول قيلى زاماننىڭ رۋحاني جادىگەرىنە جاتاتىن مۇنداي قۇندى ەڭبەكتىڭ ءالى كۇنگە باسپاگەرلەر نازارىنان تىس قالىپ قويا بەرەتىنى ويلانتادى. ماسەلەن, بيىل تۋعانىنا 120 جىل تولعالى وتىرعان ماعجان جۇماباەۆتىڭ كەزىندە كسرو حالىق كوميسسارلار سوۆەتىنىڭ ءتوراعاسى وراز يساەۆقا جازعان اشىق حاتى ءجانە وسى حاتپەن جولدانعان «جامبىلعا», «قالامىما» دەگەن ولەڭدەرى تۋرالى دەرەكتەر اقىننىڭ ءومىربايانىندا, شىعارمالارىندا كەزدەسپەيدى.جاقىندا ىسساپارمەن ۇلى اقىننىڭ تۋعان اۋىلى سارىتوماردا بولعانىمدا وسىنداعى اقىن مۇراجايىمەن جاقىنىراق تانىسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. مۇندا دا اقىننىڭ سوڭعى ءۇمىتى جونىندە ەشبىر دەرەك جوق ەكەن. 1995 جىلى ورتالىق مەملەكەتتىك مۇراعاتتا جۇمىس جاساپ جۇرگەن كەزىمدە مۇراعاتتىڭ وقۋ زالىنا كەلۋشىلەر مەنەن اراب, لاتىن ارىپتەرىمەن جازىلعان ماتىندەردى وقىپ بەرۋىمدى سۇرايتىن. مۇنداي ادامداردىڭ تالاي مارتە وتىنىشتەرىن قاناعاتتاندىردىم دا. ماسەلەن, سونداي ءبىر زەرتتەۋشىنىڭ ءبىرى ز.كەلدىبەكوۆ و.يساەۆتىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى بويىنشا دەرەك جيناپ ءجۇرىپ, ارابشا عارىپپەن جازىلعان قولجازبانى وقىپ بەرۋىمدى سۇرادى. سونداي جۇمىستىڭ بارىسىندا بىردە ماعجان اقىننىڭ سوڭعى جازبالارىنا كەز بولدىم. «ازاپ پەن مازاق» اتتى اقىن تۋرالى جاڭا دەرەك تاريحشى-عالىم قايدار الداجۇمانوۆتىڭ تۇسىندىرمەسىمەن جاريالانعان بولاتىن.ەندى سوڭعى جىلدارى جارىق كورگەن ماعجان جىرلارىنىڭ جيناعىنا كەلسەك, 1989 جىلعى «جازۋشى» باسپاسىنان شىققان اقىننىڭ شىعارمالار جيناعىندا «قالامىما» ولەڭىنەن ءۇش-اق شۋماق, ال «جامبىلعا» ولەڭىنەن جالعىز عانا شۋماق از-ماز وزگەرىستەرمەن بەرىلگەن. وسى ءماتىن 2002 جىلعى م.جۇماباەۆ شىعارمالارىنىڭ 3 تومدىعىندا دا وزگەرىسسىز قايتالانادى.اقىن حامزا ابدۋللين ماعجان جايلى ەستەلىگىندە ماعجان ۇستالىپ كەتكەننەن كەيىن, ونىڭ ۇيىندە جيىرما شاقتى ولەڭىن جانە بولاشاقتا قازاق ءتىلىن دامىتۋ تۋرالى قالىڭ داپتەرگە جازىلعان ماقالالارىن وقىعانىن ايتادى: «… ەڭ الدىمەن «قالامىما» جانە «جامبىلعا» دەگەن ەكى ولەڭىن وقىپ شىقتىم. «قالامىما» – ميرزويانعا جازعان «ءوتىنىشى» ەكەن. ەكى ولەڭى دە 24 شۋماقتان. بۇگىنگى كۇنى مەنىڭ ەسىمدە قالعانى: «قالامىمادان» – سوڭعى ءۇش شۋماق, ال «جامبىلعا»-دان – ءبىر-اق شۋماق. بۇل شۋماقتاردى مەن ماعجاننىڭ جيناعىنا كىرگىزدىم» – دەيدى.ال مۇراعاتتاعى قولجازباعا جۇگىنسەك, «قالامىما» – 23 شۋماق, «جامبىلعا» ولەڭى 22 شۋماقتان تۇرادى. حامزا اعامىز ايتقانداي, ولەڭ العاش جازىلعاندا 24 شۋماقتان تۇرسا كەرەك. بۇدان اقىن كوشىرىپ جازۋ كەزىندە كەرەك ەمەس دەگەن شۋماقتارىن الىپ تاستاعان بولۋى مۇمكىن دەپ قورىتىندى جاساۋعا بولادى. حاتتىڭ مازمۇنىنا, ولەڭدەرگە قاراعاندا, ماعجان مۇنداي حاتتى جانە ولەڭدى سول كەزدەگى ءولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ل.ميرزويانعا دا جازعان با دەگەن وي كەلەدى.تاريحتان بەلگىلى, 1929 جىلى ماعجان جۇماباەۆ «القا” اتتى جاسىرىن ۇيىم قۇردى دەگەن ايىپتاۋلارمەن 10 جىلعا سوتتالدى. شىن مəنىسىندە بۇل سيبرەۆكوم جانىنداعى قازاق اسسر وكىلىنىڭ كەلىسىمىمەن قۇرىلعان كوپشىلىك قاۋىمعا بەلگىلى, وتىرىقشىلىققا اينالدىرۋ جونىندەگى رەسمي تۇردە رۇقسات ەتىلگەن ۇيىم ەدى.1936 جىلى اقىن م.گوركي مەن ە.پەشكوۆانىڭ ارالاسۋىمەن از عانا ۋاقىت بوستاندىققا شىعىپ, ەلىنە ورالادى. پەتروپاۆلدا مەكتەپتە ورىس ءتىلى مەن əدەبيەتىنەن ساباق بەرەتىن مۇعالىم بولىپ جۇمىس ىستەيدى. بىراق ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن بۇل قىزمەتتەن بوساتىلادى. ول تۋرالى ءوزى: «نە سەبەپتى بوساتىلعانىمدى سۇراسام, قالالىق وقۋ ءىسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى جالپى ساياسي سەبەپتەرگە بايلانىستى دەگەندى ايتتى. مىنە, 20 شاقتى كۇن بولدى جۇمىسسىز وتىرمىن» دەپ جازادى الماتىعا, جازۋشىلار وداعىنىڭ باستىعى سəبيت مۇقانوۆقا جولداعان حاتىندا. اۋدارما ىسىمەن اينالىسقانىن, بىراق شارت جايىندا باسپادان حابار جوعىن ايتا كەلىپ, ماعجان تاعى دا: «مەن قازاقستانعا جاڭا جولعا تۇسكەنىمدى ءوز قالام كۇشىممەن كورسەتەم دەگەن تىلەكپەن ورالدىم. قالاي بولعاندا دا ورتالىققا جەتۋىم كەرەك دەپ شەشتىم. ەگەر جولعا قاراجات تاپسام, ورتالىققا بارۋدى ويلاپ وتىرمىن», – دەيدى. بۇل حات 1937 جىلى 20 اقپاندا جازىلادى. ناۋرىز ايىندا الماتىعا كەلەدى. بۇل ايتىس-تارتىس دەگەننىڭ ناعىز قايناپ تۇرعان كەزى ەدى. بىرەۋدىڭ ۇستىنەن بىرەۋ جالا جاۋىپ, ۇستاتىپ, ايداتىپ جاتقان ۋاقىت.«ەندى ۇمىت جەتى جىلعى جولدى تاستاق…», – دەپ اقىن ءوزى ايتقانداي, جەتى جىل وتىرىپ كەلىپ, قايتادان ادەبي ورتاعا ءسىڭىسىپ كەتۋ, ولەڭىن جاريالاتۋ «تاپ جاۋى» ماعجان ءۇشىن قيىننىڭ قيىنى بولعانى انىق. باسقا امالى قالماعان ماعجان ەرىكسىز ءوزىن اقتاپ الۋ ءۇشىن وسى اشىق حاتىن جانە وعان قوسا «جاڭا قوعام تالاپتارىنا ساي» ولەڭدەرىن جازعانى اقيقات.اقىننىڭ جازعان قالپىنداعى بۇل ولەڭدەرى ونىڭ ءومىر دەرەكتەرىن تولىقتىرۋ ماقساتىندا, سونداي-اق, الداعى ۋاقىتتا جىر جيناقتارى تاعى دا باسپادان جارىق كورىپ جاتقان جاعدايدا قىسقارتىلماي تولىق كۇيىندە ەنسىن دەگەن ۇمىتپەن كيريلليتساعا ءتۇسىرىپ وقىرماندار نازارىنا ۇسىنۋدى ءجون كوردىم. سەبەبى, ماعجان اتى مەن تۇلعاسى ونىڭ قانداي ەڭبەكتەرىن كوپشىلىككە ۇسىنعانمەن ەشقاشان الاسارماسى بەلگىلى. قايتا سول كەزدەگى توتاليتارلىق قاساڭ جۇيە مەن قوعامدىق-ساياسي ءومىردىڭ شىنايى كورىنىسى كوز الدىمىزعا كەلىپ, قالام ۇشىنا كۇش كورسەتكەن قاتىگەز ساياساتتىڭ سالقىنى تۇرشىكتىرە تۇسەدى.
جامبىلعا
توقساندا تۇرعان جامبىل قارت –وداقتان وزعان دارا اقىن,جان جۇرەگى بالدىرعان,ويى داريا دانا اقىن.
سويلەسە, تىلدەن سەل توككەن,ءبىر سوزدەن ءبىر ءسوزدى اسىرا.جاپانداردى جاندى ەتكەن,ءتىل بەرگەن تاۋىڭ, تاسىڭا.
بىلمەيمىن, تىلدەن باسقا جانگۇلدى سەل قىپ توگەر مە!العانداي ۇستاپ اسپاننانجايناتىپ جۇلدىز سەبەر مە!
ءسوزى توقسان تۇرلەنگەن,جامبىل – بۇلبۇل, ەل – بوستانبۇلبۇل جامبىل گۇلدەنگەن,جاڭا ومىرگە ءۇن قوسقان.
جاڭا ءومىردى كوسىلە,جىرلارعا جىر تاپقان ول.باقىتتى ەلدىڭ توسىنە,جىرىنان جۇلدىز تاققان ول.
بولەنگەن باققا ەل باعىن,جاۋھارداي جارق-جۇرق ەتكىزىپ.ستالين بەرگەن باق زاڭىن,جىرلاعان جامبىل جەتكىزىپ.
ۇلى ستالين كوسەمدى,جىرلاۋعا لايىق ءسوز تاپقان.شىن اقىن جامبىل شەشەندى,سيپاتتاۋعا ءسوز تاپقان.
توقسانعا كەلگەن جامبىل قارت,جەتپىس جىل جاتقان كومۋلى.بۇل كۇندە, مىنە, بالدىرعان,جيىرماعا جاڭا كەلۋلى.
جيىرماعا توقسان كەپ ەدى,ۇرعانى مىناۋ قۇلاشتى!كومىلگەن جامبىل كەن ەدى,سول كەننىڭ كوزىن كىم اشتى؟
كىم اشسىن! اشتى وكتيابر,دانىشپان كوسەم باستاعان.سوندىقتان, جامبىل جالىن جىر,جايناتىپ توگىپ تاستاعان.
جەتپىس جىل ءتىلىن بايلاعان,ەسكى ءومىردىڭ ولگەنى.سوندىقتان, بۇلبۇل سايراعان,مەرۋەرت ءتىزىپ بەرگەنى.
كىم جاسارتتى بۇل قارتتى؟جاسارتتى اتقان ەل تاڭى. ۇلى ستالين جاسارتتى,جاسارتتى ونىڭ باق زاڭى!
ەل گۇلدەندى, گۇلدەندى ول,توقسانى بولدى جيىرما.توكتى بۇلبۇل گۇلدەن سەل,سەرمەدى قۇلاش قيىرعا.
ەڭبەكشى ەل – تەڭىز تەبىرەنگەن,سەن – ءبىر مەرۋەرت تامشىسى.ەلىڭ ساعان ەمىرەنگەن,سەن – جىرشىسى, جارشىسى.
ادال ۇلى جاسىن ەلدىڭ,جىرىڭمەن بولدىڭ جاس ۇلان.كورگەندە كوزگە جاس الدىم…قول قۋسىرىپ باس ۇرام.
كۇنى كەلسە – گازەتتە,ءۇنىڭدى كوردىم, بۇلب ۇلىم.ۇساتىپ بەينە مەرۋەرتكە,ءتىزىپسىڭ كوركەم «كۇن جىرىن»!
جىرلاسا جامبىل جىرلاسىن!جايناتىپ جىردان گۇل توككەن.شاشۋداي شاشىپ شۇعىلاسىن,گۇل توكپەگەن, كۇن توككەن!
بولەنگەن باققا ەلىڭدى,كۇندەي ك ۇلىپ جىرلاپسىڭ,توگىلگەن كۇي بوپ, جىرىڭدى,وقىماپپىن, تىڭداپپىن.
وقىمادىم, تىڭدادىم,كۇن نۇرى كەرنەپ جۇرەكتى,نۇر كەرنەدى, جىرلادىم,ءبىر اۋىز ءسوزىم جۇيرىككە!
جاسا قارت, جىرى جاس اعا,قۋانامىن, كۇلەمىن.جاتسىنبا, قوينىڭدى اش اعا,قۇشاعىڭا كىرەمىن.كۇندى كورمەي كور بولىپ,ساسىق جولىم كەسەل بوپ,جىرلاعانىم كور بولىپ,مەشەل بوپ قالعان كەتەۋلەپ.
كەتەۋلەپ جاڭا تىرىلگەن,ءىنىڭنىڭ جايىن كورگەيسىڭ.جانىڭ كۇنگە كومىلگەن,كۇنىڭنەن ۇشقىن بەرگەيسىڭ!2-3 ماي 1937 جىل.قالامىما(كەشەگىم, كەلەشەگىم)اداسىپ ەس بىلگەننەن بەتپاق شولدە,شىعا الماي ەل مەن ورگە, تارتىپ كورگە.سولۋدان سوڭعى جىلدار اينىسام دا,ءجۇر ەدىم بەتتەي الماي ەڭبەكشى ەلگە.
نە جامان, ماڭگى كور بوپ ولگەن جامان,ولتىرمەدى, ءتىرىلتتى نۇرلى زامان.كوزدى شەل, جاندى شەردەن ازات قىلىپ,جاڭارتتى جانىم, ويىم, سەزىم, سانام.
جاڭارىپ بار بولمىسىم, سەزىم, سانام,جانىم ءتىلىم, قولىما السام قالام.ۇشقىر ويعا ەرە الماي كىبىرتىكتەپقوزعالمايدى كەر شولاق قالام-شابان.
سەبەبى سول: ول شىركىن تولىققانداي,بايقايمىن, ءدىلمار ءتىلىم دە توتىققانداي.الايدا, ەش قاۋپىم جوق, سانام سۇيرەر,سانامدى زامان سۇيرەر نۇرلى تاڭداي.
ەندەشە كۇيبەڭىڭنەن جيرەن قالام,ەسكىلىككە ىستىكتەي تۇيرەل, قالام.تاماشا شالقىپ تاسىعان مىنا ومىردەن,كۇندەي ك ۇلىپ جىرلارعا ۇيرەن, قالام.
ەندەشە, باۋىرىڭ جاز, كوسىل, قالام,سەرپىپ تاستاپ سىپىرا جورت, ەسىل, قالام.جانىمدى جالاڭاشتاپ جۇرتقا كورسەت,جالتاقتاماي, اق جارقىن شەشىل, قالام.
ەندى ۇمىت جەتى جىلعى جولدى تاستاق,كوڭىل كىرى كىربىڭدەپ كەيىس باسپاق.ەسكىدەن ارىلعانىم راس بولسا,جانىمدى جۇرتقا كورسەت جالاڭاشتاپ.
كورسەتسەڭ, اداسقاندى ايتىپ التى الاشتاپ,ەل كورمەي ەڭبەكشىنى, بايدى باستاپ.باي بىتسە بۇكىل دۇنيە بىتەر كورىپ,باتا الىپ قورقىتتاردى قوبىز جاستاپ.
ايتقاندا ساعىم قۋىپ لاققانىمدى ايت,لاعىپ مولاعا شام جاققانىمدى ايت.كۇن نۇرىن, كوزدى تۇگىل, كور دە سەزبەك.اينالىپ ازات ەلدى تاپقانىمدى ايت.
كەرتارتپا, قارا تۇنەك جولدارىمدى ايت,ەل جاۋىنىڭ جىرشىسى بولعانىمدى ايت.سول جارادان تازارىپ, جاڭا ومىرگەقوسىلعان اسقار مىنا زور باعىمدى ايت.
بۇركەمە, وڭشەڭ ادىرە, جىر قىلعاندى ايت.جانىمدى جاپپاي شىرىك شەر قىلعانىمدى ايت.جاڭا ومىردەن ءتۇڭىلىپ, كورگە ءۇڭىلىپ,كوزىمدى كۇن كورمەيتىن كور قىلعانىمدى ايت.
جاقشىسى بولعانىمدى ايت جاۋىزداردىڭ,ەل قانىن تەلەگەي قىپ اعىزعاننىڭ.ەندى, قالام, جالتاڭداپ, بۇرا باسساڭ,ايامان, ءوز قولىممەن باۋىزدارمىن.
بەلىم بەكەم, كۇيبەڭسىز بەتىمدى اشتىم.الدىم – اسقار, اسقارعا قادام باستىم.ار, يمانىم ايتقىزعان وسى ءسوزدى,الدىنا تارتتىم ەلدىڭ, جاڭا جاستىڭ.
سەنەمىن, بۇل بەتىمدى بىلگەن قاقپاق.شىن ۇسىنعان مويىندى قىلىش شاپپاق.ەڭبەكشى ەل, اشۋى – ۇشان, مەيىرىمى مول,كور كوزى اشىلعاندا ايىپ تاپپاق.
مۇنىسى – كۇننىڭ ءتۇندى العانى دەر!اقىننىڭ اقتىق بولار ارمانى, دەر.اداسىپ, اقتى كورىپ, اقساي باسىپ,كەلدى ەلگە, جوق-اۋ ونىڭ جالعانى, دەر.
وسى يمان مەن قالامعا جارماسقانىم,ەلەڭ قىلماي ونى ۇزاق كىر باسقانىن.ەل ىزىنەن اداسىپ, اقساق بولىپ,تەرىستىكتە تالانتتى قار باسقانىن.
جوق, بوگەلمەن, جۇرەرمىن, ايال تاپپان,جىرىمدى باسەڭدەتپەن, باياۋلاتپان.ەلگە ەرىپ ۇرارمىن ورگە قۇلاش,پەگاستى اقىن ەمەن اياڭداتقان.
تاعى بەتىم – گرەكتىڭ پارناستارى,پارناس ەمەس, ەڭبەكتىڭ نۇر اسقارى.الىپ ەرلەر تۋعىزعان جاڭا ۋرالار.قازاقتىڭ قاراعاندى, بالقاشتارى.
ەندى بەتىم – ەل مىناۋ ەڭبەك ەمگەن,ءبىرجولا جانشىپ, جويىپ جاۋىن جەڭگەن.كەرتارتپا كونەلىكتى تەرەڭ كومگەن,ءوز ءىسى, از كۇشىنە بەرىك سەنگەن.
ەندى بەتىم – ەل مىناۋ ەڭبەگى ونگەن.باسىندا باعى جانىپ, كۇندەي كۇلگەن.قامدانىپ قاس قىرانداي, قارۋلانىپ,الىسقا وراعىتقان جاۋعا تونگەن.
ەندى بەتىم, اق نيەتىم – ەلگە ەرە السام,گۇلدەنگەن ومىرگە ۇندەس جىر بەرە السام.سوتسيالدى وتاندى قانمەن قورعاپ,كەرەك بولسا كەزىندە جان بەرە السام.
وسى بەتىم – اق نيەتىم, كوردىم باستاپ,جانىمنان بار جارانى سىلىپ تاستاپ.ەڭبەكشى ەل, اشۋى – ۇشان, مەيىرىمى مول,جانىمدى تارتتىم ساعان جالاڭاشتاپ.
1-2 ماي 1937 جىل.
عازيزا تۇرماعامبەتقىزى,قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى اقپارات جانە مۇراعات كوميتەتىنىڭ باسقارما باستىعى.