«جاقسى ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن ادامعا نە قاجەت؟» دەگەن ساۋالنامانىڭ سۇراعىنا رەسەيلىكتەر… «ە, ءوزىڭنىڭ ءۇيىڭ, ماشينەڭ, جاقسى اقى تولەيتىن جۇمىس ورنىڭ, جىلجىمايتىن م ۇلىگىڭ, جەرىڭ قاجەت دەپ جاۋاپ بەرگەن شىعار» دەپ ويلايمىز عوي, باياعى. جوق ولاي ەمەس ەكەن. كورشىلەرىمىزدىڭ كوبى: تيىن سانامايتىنداي ورتاشا تۇرمىس, ءوزىمنىڭ جانە جاقىندارىمنىڭ دەندەرىنىڭ ساۋ بولعانى جانە…». ەشقاشان دا تابا المايسىز. «ادىلەتتى جانە اقىلمەن باسقارىلاتىن قوعام قاجەت» دەگەن ەكەن. مىنە, قايدا ماسەلە؟ قوعامداعى بىلىق-شىلىقتار ادامدى بايلىقتان دا, بارلىقتان دا بەزدىرىپ, ەڭ باستىسى دەنساۋلىق پەن قوعامنىڭ دۇرىس بولعانىن عانا قالاۋعا جەتكىزىپتى.
«جاقسى ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن ادامعا نە قاجەت؟» دەگەن ساۋالنامانىڭ سۇراعىنا رەسەيلىكتەر… «ە, ءوزىڭنىڭ ءۇيىڭ, ماشينەڭ, جاقسى اقى تولەيتىن جۇمىس ورنىڭ, جىلجىمايتىن م ۇلىگىڭ, جەرىڭ قاجەت دەپ جاۋاپ بەرگەن شىعار» دەپ ويلايمىز عوي, باياعى. جوق ولاي ەمەس ەكەن. كورشىلەرىمىزدىڭ كوبى: تيىن سانامايتىنداي ورتاشا تۇرمىس, ءوزىمنىڭ جانە جاقىندارىمنىڭ دەندەرىنىڭ ساۋ بولعانى جانە…». ەشقاشان دا تابا المايسىز. «ادىلەتتى جانە اقىلمەن باسقارىلاتىن قوعام قاجەت» دەگەن ەكەن. مىنە, قايدا ماسەلە؟ قوعامداعى بىلىق-شىلىقتار ادامدى بايلىقتان دا, بارلىقتان دا بەزدىرىپ, ەڭ باستىسى دەنساۋلىق پەن قوعامنىڭ دۇرىس بولعانىن عانا قالاۋعا جەتكىزىپتى.
بىزدە شە… مۇنداي ساۋالناما ءجۇرگىزىلەتىن بولسا ءبىزدىڭ ادامدار دا ءدال وسىنى ايتار ەدى. ءتىپتى, ادىلەتتى قوعام قاجەت دەگەندى الدىمەن اۋىزعا الۋى ءمۇمكىن. ويتكەنى, قازىرگى قوعامداعى ءتۇرلى فورماداعى ادىلەتسىزدىكتەر ابدەن كۇيزەلتىپ بارادى.مەملەكەتتىك بيلىكتى ىسكە اسىراتىن جوعارى-تومەن دەڭگەيدەگى قىزمەتكەرلەر عوي. وندايلار قازىر بىزدە ءبىر سەزىمسىز, جانسىز, ادامگەرشىلىك دەگەننەن جۇرداي شەنەۋنىكتەر وتريادىنا اينالدى. الدىڭا كەلگەن ادامدى نەگە دۇرىس قابىلدامايسىڭ؟ اۋ, اياۋشىلىق قايدا, ادىلەت قايدا, ادامگەرشىلىك بولۋ كەرەك قوي دەسەڭ, «بۇل ساعان سوتسياليزم ەمەس, نارىق. اركىم ءوز جاعدايىن ءوزى ويلاۋى كەرەك» دەپ بەتىڭە بىلش ەتكىزىپ, وزدەرى شىعارىپ العان ءپالساپالارىن سوعادى. نارىقتا تەك وسىندايلار عانا قارق بولۋى كەرەك سياقتى. باياعىدان بەرى نارىقتا ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان دامىعان ەلدەردە زاڭمەن بەكىتىلگەن ادىلەت ۇستەمدىك ەتەتىنىن ولاردىڭ مۇرنىنا ءيىسى دە بارمايدى. ەگەر ولاردىڭ شەنەۋنىگى سودان ءسال عانا اۋىتقيتىن بولسا, ءبىر-اق ساتتە وڭقاسىنان تۇسەدى. سوندىقتان حالىقتىڭ الدىندا ولار زىر جۇگىرىپ قىزمەت ەتەدى. ال بىزدەگىلەر… وزدەرىنە بەرىلگەن جوعارعىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداعان بولىپ جۇرەدى, بىراق تۇپكى ماقساتتارى قايتسە دە قالتاعا «بىردەڭەنى» وڭايدان باسۋ. الدىنا قاراپايىم حالىقتىڭ وكىلى كەلسە بولدى, سىزداپ, مۇزداپ, قولى تيمەي جاتقانسىپ, شالقاقتاپ, شارىقتاپ كەتەدى. اقساقال كەلسە دە, كوكساقال كەلسە دە, كوپ بالالى انا كەلىپ تۇرسا دا, قايعى جەپ قان جۇتىپ جۇرگەن كەمباعال جان كەلىپ تۇرسا دا – ءبارىبىر, وسى مىنەزىنەن اينىمايدى. ادامدى سىيلاۋ دەگەن ولاردىڭ تۇسىنە دە ەنبەيدى. لەكسيكونىندا دا جوق شىعار. وسىنى كورگەن حالىق قازىر اكىمدىك دەگەندەرگە جولامايتىن دا بولىپتى. بارسا دا بۇرىنعىمەن سالىستىرعاندا 4-5 ەسە از بارادى ەكەن. جۋىردا ارىپتەسىمىز جولداسبەك شوپەعۇل دا ولاردىڭ وسىنداي مىنەزدەرىن كورسەتىپ جازدى («ەق», 16 مامىر 2013 ج). الگى شاعىن ماقالانىڭ حالىقتىڭ كوڭىلىندەگىنى ءدال باسقانى سونداي, سايتىمىزدا ونى قولداپ پىكىر بىلدىرۋشىلەر قاپتاپ كەتتى.«ەگەمەننىڭ» قاسىنداعى ەكى قاباتتى ەسكى «حرۋششەۆكا» جاتاقحانالاردىڭ بىرىندەگى ءبىر بولمەدە جەتى بالاسىمەن تۇراتىن استانانىڭ 1988 جىلدان بەرگى تۇرعىنى قايىر بالعوجين دەگەن ازاماتتىڭ تۇرعىن ءۇي ماسەلەسىن جاقسارتۋ قاجەتتىگىن ايتىپ ەكى رەت ماقالا جازدىق. ءماجىلىس دەپۋتاتى جەكسەنباي دۇيسەباەۆ تا بۇل ماسەلەنى كوتەردى. ەشقانداي ناتيجە جوق. سويتسە, ق.بالعوجيننىڭ اتىنداعى ءبىر بولمەلى جاتاقحانا قۋىسى ونىڭ ءۇيى بارىنىڭ دالەلى ەكەن, سوندىقتان وعان پاتەر بەرۋگە بولمايتىن كورىنەدى. ءتىپتى, ءۇي الۋ كەزەگىنە دە تۇرعىزبادى… ال ەگەر… سول ءۇي بەرۋ ماسەلەسىن شەشۋگە قاتىسى بار ءبىر شەنەۋنىككە «بىردەڭە» قىستىرىپ جىبەرسە, ول ماسەلەنىڭ شەشىلۋ جولىن وپ-وڭاي تابار ەدى. بىراق زاڭدى جولمەن شەشىلۋگە ءتيىستى دۇنيە ءۇشىن ادام نەگە قىلمىستى جولعا بارۋى كەرەك؟ادام الدىمەن اشتان ولەدى. بالعوجيننىڭ بالالارى اش ەمەس, ەندەشە ەپتەپ, ەرتەڭ ەرجەتەر-اۋ. بىراق وسىلار ەلىمىزدىڭ پاتريوتى بولا قويار ما ەكەن؟ «وتان ءۇشىن وتقا ءتۇس, كۇيمەيسىڭ» دەگەنگە قۇلاق قويار ما؟ ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ ۇستىمىزگە جاتىپ, ءبىر-ءبىرىمىزدى باسىپ-جانشىپ وسكەنبىز, سول كەزدە, ءبىزدى ەشكىم كەرەك قىلماعان, قول ءۇشىن بەرمەگەن. ەندەشە, ءبىز مۇنداي ەل ءۇشىن نەگە وتقا ءتۇسۋىمىز كەرەك دەسە قارسى ءسوز ايتا الاسىڭ با؟پاتريوتتىق سەزىم دەگەننىڭ ءوزى سۇيىسپەنشىلىكتەن تۋادى عوي. قازاقتاردى موڭعوليادان, اۋعانستاننان اۆتوموبيلمەن, ۇشاقپەن الىپ كەلىپ جاتقاندا ەلىمىز ءۇشىن كەۋدەمىزدى قانشاما ماقتانىش, شاتتىق كەرنەدى؟ مىنە, قازاق ەلى قانداي, ەشقاشان دا ەشبىر بالاسىن جاتتا, قاۋىپتە قالدىرمايدى دەپ كۇمپىلدەپ ايتپاعان جەرىمىز جوق. پاتريوتتىق سەزىمىمىز وتشا شالقىدى. ال ەلدىڭ ىشىندەگى, قولدىڭ ۇشىندەگى نارسەگە كەلگەندە كومەك قىلمايمىز…جۋىردا كتك ارناسى الماتىداعى اعاشتان سالىنعان جەتى پاتەرلى باراك ءۇيدىڭ كۇيگەنىن كورسەتتى. اڭىراپ قالعان جەتى ءۇيلى جاندى الدىمەن ءبىر قوناقۇيگە جاتقىزىپتى. ءبىرشاما ۋاقىتتان كەيىن الگى قوناق ءۇيدىڭ يەسى ولاردى قۋىپ شىققان. ەشكىم, ەشقايدان كومەكتەسپەي جاتىر دەپ دالادا قالعان جاندار زار يلەۋدە. قايدا ءبىزدىڭ وكىمەتىمىز, كومەك جاسايتىن قورلارىمىز؟ ايدالاداعى اۋعانستانعا, اپاتقا ۇشىراسا قىرعىزستانعا, ت.ب. كومەك قولىن سوزامىز, ال ىشتەگى سونداي جاعدايعا كەلگەندە قول ءۇشىن سوزۋ دەگەن جوق. بارىنە پرەزيدەنتتىڭ پارمەنى كەرەك پە؟ ال ول جالعىز, قايسىنا جەتەدى؟ وسى ماسەلەنى ورتا دەڭگەيدەگى شەنەۋنىكتەر دە شىنداسا شەشە الادى عوي. بىراق ولار ادام تاعدىرىنا ەشقاشان الاڭ بولعىسى كەلمەيدى. ويتكەنى, ونداي جەردەن وزدەرىنە ءتۇسىم جوق. سوندىقتان جوعارىدان بۇيرىق جوعىن سىلتاۋراتىپ, وزدەرىنىڭ «اركىم ءوز ماسەلەسىن ءوزى شەشسىن, بۇل نارىق» دەگەن ءپالساپاسىن سوعىپ وتىرا بەرەدى.جالپى, وسى «كتك» دەگەن ارنانى كورسەڭ – ءومىر سۇرگىڭ كەلمەي كەتەدى. ونىڭ جاڭالىقتارىنا قاراساڭ كىلەڭ ءبىر ءورت العان, سۋ باسقان, قۇلاعان, جىلاعانداردى كورەسىڭ. ال ءبىزدىڭ وكىمەت ەشقاشان, ەشكىمگە كومەكتەسپەيتىن سياقتى. وتىرىك بولسا سولاردى وكىمەت سوتقا بەرمەس پە ەدى. دەمەك, ءبارى شىندىق… ەندەشە سۇمدىق…ارينە, مۇنداي دۇنيەلەر 5-6 بولسا كوڭىل اۋدارا قويماس ەدىڭ, بىراق كۇننەن-كۇنگە كوبەيىپ بارا جاتقانىن كورگەندە – «كورمەس تۇيەنى دە كورمەس» دەگەننىڭ كەرىمەن ءمىز باقپاي قاراپ وتىرساق – ادىلەتتىگىمىز قانە؟ ءبىز ءبازبىر باسىلىمدارداي نەمەسە تۆ-لارداي شاراسىزدىقتىڭ بايبالامىن سالۋدان اۋلاقپىز. وسى اتالعان سەكىلدى كەلەڭسىزدىكتەر جەرگىلىكتى جەرلەردەگى اكىمدەر, ورتالىقتاعى مينيسترلەر مەن ولاردىڭ كومانداسىنىڭ دۇرىس نيەتى بولسا وپ-وڭاي-اق شەشىلەتىن دۇنيەلەر. تەك سوعان ءتيىستى شەنەۋنىكتەر دۇرىس ءمان بەرىپ, وزىنە قاتىستى مىندەت ەكەنىن ءتۇسىنىپ وتىرسا بولعانى. قازىر «ا» كورپۋسىنىڭ كادر رەزەرۆىنە وتۋگە كونكۋرس ءجۇرىپ جاتىر. تالاي, نە ءبىلىمى, نە بىلىگى جوق, اقشامەن عانا ادام بولىپ جۇرگەن شىمكەنتتىڭ «شانشار» تەاترىندا ايتىلاتىن «باسىنا ەسەك تەپكەن» ءۇبان سەكىلدى اكىمدەر ورنىنان ۇشاتىن بولدى. وتە ساۋاپتى ءىس. ارينە, قاتەدەن وتە الماي قالعان ورەلى ازاماتتار دا جوق ەمەس, بىراق كونكۋرسقا جاقسى دايىندالۋدى ويلاماعان ولار وزدەرىن عانا كىنالاۋى كەرەك. الايدا وسى بىلىكتىلىك سىناۋ ءۇشىن ۇسىنىلعان ون زاڭنىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ ار-نامىس كودەكسى جوق بولعانىنا وكىنىپ قالدىق. ودان ءارتۇرلى سۇراقتار بولعانىمەن جەكە ءوزى الىنباعان ەكەن. ەندى وسىناۋ, كادر رەزەرۆتەرىنە وتكەندەردى لاۋازىمدارعا تاعايىندارعا ار-نامىس كودەكسىنەن جەكە ەمتيحان بولسا ەكەن دەيمىز. بۇل كودەكسپەن تانىسپاعان, تالاپتارىن بىلمەگەن ادامنان ءتيىمدى باسقارۋشى شىعۋى ەكىتالاي. ال ونى مويىنداعان باسشى جوعارىدا اتالعان ماسەلەلەردى وپ-وڭاي شەشەتىن بولار ەدى. باستىقتان دۇرىس يشارا بولسا, قاراماعىنداعىلار حالىقتىڭ مۇددەسى ءۇشىن زىر جۇگىرىپ ەڭبەك ەتەرى حاق.ال ازىرگە… ازىرگە ب.راحىمبەكوۆا سياقتى شەنەۋنىكتەر ورىنتاقتان كوتەرىلۋگە ەرىنىپ, سىرعىتپا جاۋاپ, جالتارما سوزبەن ادام تاعدىرىن ويىنشىق قىلىپ, قۇتىلا سالۋدان قولدارى «بوسامايدى». سوندايعا وزدەرى قاتتى شارشاپ تا جۇرەدى جانە. ونىڭ پسيحولوگياسى: «مەن نەگە ءجايدان-ءجاي بالعوجيندەر ءۇشىن جۇگىرۋىم كەرەك» دەگەنگە بايلانىپ قالعان. ءوزىنىڭ تىكەلەي مىندەتىمەن قاتار ازاماتتىق بورىشى دا بار ەكەنىن ول ەشقاشان ويلامايدى.قازاقستاندىقتاردىڭ ءپاتريوتيزمى نەگىزىنەن ەلباسىنىڭ ورەلى ىستەرىنە ءسۇيسىنۋدەن تۋىندايدى. جەرگىلىكتى بيلىك يەلەرى اراسىنان وقتا-ساندا عانا ءبىر جان سۇيسىنتەتىن ىستەر كورىپ قالاسىڭ. سونىڭ ىشىندە استانا قالاسى اكىمى ي.تاسماعامبەتوۆتىڭ ءبىر ىسىنە ءوز باسىم قاتتى ريزا بولىپ, ءسۇيسىنىپ جۇرەمىن. قالانىڭ قاق ورتاسىنداعى مۇسىلمان زيراتى نەشە جىلدان بەرى دۇرىس قورشالماعاندىقتان شاشىلىپ جاتۋشى ەدى. يمانعالي نۇرعالي ۇلى ءبىر-ەكى ايدىڭ ىشىندە-اق سول جەردى قىزدىڭ جيناعان جۇگىندەي تىمپيتىپ, ءاپ-ادەمى قىلىپ قورشاپ بەردى. وسىعان قالاي ريزا بولماسسىڭ. سوندىقتان بارلىق اكىمدى بيۋروكرات شەنەۋنىكتەردى تۋىنداتىپ جاتقان بەرەكەسىز بيلىك يەسى دەۋگە كەلمەيدى. ءبارى ادامنىڭ جەكە باسىنا بايلانىستى.قولىندا بيلىك بار ءاربىر ازامات قوعامىمىزدىڭ ادىلەتتى بولۋى – ءوزىنىڭ ءىس-ارەكەتىنە بايلانىستى ەكەنىن قاتتى سەزىنۋى كەرەك. ال حالىق تەك ادىلەتتى قوعامدى عانا سۇيەدى. ول اينىمايتىن اكسيوما. ەگەر ەلىمىزدى شەلتيگەن, سەزىمسىز, تاسىر شەنەۋنىكتەردىڭ يەلىگىنە بەرىپ قويساق, وندا وتانشىلدىق دەگەندى ويلاۋدىڭ ءوزى ارتىق.جاقسىباي سامرات,«ەگەمەن قازاقستان».