قازىرگى كەزدە تاريحشى عالىمداردىڭ ءبىر توبى قازاقستان تاريحىن جانىبەك پەن كەرەي قۇرعان حاندىقتان باستاۋ كەرەك دەگەن مۇلدە كوڭىلگە قونىمسىز پىكىر تاراتىپ ءجۇر. مۇنداي جاعدايدا ءبىز – قازاقتار حV عاسىردا عانا “ويدا جوقتان” پايدا بولعان ۇلت بولىپ شىعامىز. وقىعان, توقىعانى كوپ عالىمدار شوعىرى تۇگىل قاراپايىم قالىڭ بۇقارا دا بۇعان كەلىسە الماس. ءبىر عانا مىسال: ەگەر ءبىز تاريحىمىزدى حV عاسىردان باستار بولساق, ءابۋ ناسىر ءال فارابيگە ەش قاتىسى جوق جۇرت بولىپ شىعامىز. ءتىپتى وتىراردا الەمگە ايگىلى الەكساندريا كىتاپحاناسىنان كەيىنگى ەكىنشى كىتاپحانا بولعانىن باتىس عۇلامالارىنىڭ ءوزى مويىنداپ كەلگەنىنە قاراماستان ءبىزدىڭ الگى تاريحشىلاردىڭ ايتقانىن دۇرىس دەر بولساق, وندا مۇلدە ساۋاتسىز ەل ەكەنىمىزدى مويىنداپ شىققان بولامىز. جوق, ءوز باسىم بۇعان كەلىسپەيمىن. ءبىز – قازاقتار الەمدىك عىلىمدى, وركەنيەتتى العا جىلجىتۋدا ەلەۋلى قىزمەت اتقارعان العى بۋىننىڭ مۇراگەرىمىز. ءتىپتى, تۇرىك قاعاناتى قۇرىلماي تۇرىپ-اق ءبىزدىڭ وعان دەيىنگى اۋلەتىمىزدىڭ باستاۋشىلارىندا ۇلكەن ءبىلىم, عىلىم بولعان. وتىرار كىتاپحاناسى دا, سول قازىنادان سۋسىنداعان ءال-فارابي دە ءبىزدىڭ شىققان تەگىمىزدىڭ الەمگە ايگىلى قۇندىلىقتارى. ءيا, عىلىمدى, ءبىلىمدى بولعان ەل جانە بۇل سالادان الەمدىك كوش باستاۋشىلاردىڭ ءبىرى بولعان ەل تيمۋدجين شاپقىنشىلىعىنان كەيىن سولارىنىڭ بارىنەن بىرنەشە عاسىرعا قول ءۇزىپ قالدى. اقىر اياعىندا ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز الەمدىك عىلىمدى العا سۇيرەپ “ەكىنشى اريستوتەل” اتانىپ جاتقاندا تاريح بەتىندە مۇلدە بولماعان ورىس پاتشالىعىنىڭ بوداندىعىنا ەندىك. تاريح ساحناسىندا اتى دا جوق امەريكا قۇرلىعىن كەيىننەن قونىستانۋشىلاردىڭ عىلىمىنا ءتانتى بولاتىنداي جاعدايعا جەتتىك. مىنەكەي, تيمۋدجين شاپقىنشىلىعىنان باستاپ 1991 جىلى ەگەمەندى مەملەكەتىن قۇرعانعا دەيىن “كەيىن پايدا بولعانداردى” ءپىر تۇتىپ, سولاردان وقىپ, سولاردان ۇيرەنىپ كەلگەن قازاقتىڭ بايىرعى اتا-باباسى عىلىمىمەن الەمدى مويىنداتقانىن بىلگىسى كەلمەيتىندەر وسىلايشى تاريحتى بۇرمالاپ ءجۇر. ارينە, تاريح بۇرمالاۋدى قاجەت ەتپەيتىن عىلىم. بۇگىن بولماسا ەرتەڭ-اق ءبارىبىر اقيقات جازىلادى. قوش.
مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ 2010 جىلعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىن ءبىر ەمەس, بىرنەشە مارتە زەردەلەپ وقىپ شىققاننان سوڭ “ەلباسىمىز قازاقستاننىڭ “قايتا ورلەۋ” ءداۋىرىن باستاۋعا شىنداپ بەل بۋعان ەكەن” دەگەن وي تۇجىرىمداعاندىقتان دا وسى ماقالانى اڭگىمە وزەگىنەن مۇلدە بولەك تاقىرىپتان باستادىم. ءويتكەنى, كەڭەس وداعى كەزىندە قازاقستاننىڭ ءبىلىمى مەن عىلىمى جوعارى دارەجەدە دامىعانىن تولىعىمەن مويىنداي تۇرسام دا ەلىمنىڭ ەگەمەندىك العاننان كەيىنگى جاعدايىن كوز الدىما ەلەستەتكەندە بۇكىل وتانداس تالانتتى عالىمداردىڭ نەبىر تاماشا جاڭالىقتارىنىڭ ءوزى “قۇمعا قۇيعان سۋداي” بولعانىن كورىپ, قايران قالامىن. كوپ بولماسا دا ءبىزدىڭ ساناۋلى عالىمدارىمىز كسرو دەرجاۆاسىنىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزداعى قۇپيا زەرتتەۋلەر باعدارلامالارىنا قاتىناسىپ, اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي ناتيجەگە قول جەتكىزدى. بۇلاردىڭ اراسىندا ماتەماتيكتەر دە, فيزيكتەر دە, ينجەنەرلەر دە, حيميكتەر دە بولدى. ايتالىق, حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك ب.جۇبانوۆ اشقان عىلىمي جاڭالىقتار نەگىزىندە رەسەيدە وتىزعا تارتا زاۋىتتار سالىنىپ, جۇمىس ىستەپتى. سونىڭ ءبىرازى سول جاقتا ءالى جۇمىس ىستەيدى. حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك ە.ەرعوجين عارىشتى زەرتتەۋ باعدارلاماسىندا, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى س.ايساعاليەۆ اسكەري بالليستيكالىق زىمىراندار جاساۋ باعدارلاماسىندا جەمىستى قىزمەت اتقارعان عالىمدار. ال ەگەمەندىك العان قازاقستاندا سول جۇبانوۆ, ەرعوجين, ايساعاليەۆ سەكىلدى عالىمدارىمىز ەڭبەكتەنگەن سالا بويىنشا جۇمىس ىستەيتىن بىردە ءبىر ءوندىرىس بولماي قالدى. ءتىپتى, قاراپايىم سابىن شىعاراتىن ءوندىرىس ورنىمىز دا جوق ەكەن. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى – ءبىزدىڭ ۇلتتىڭ عىلىمي تالانتى مەن الەۋەتى تولىق ءمولشەردە ۇلتقا ەمەس, ەكسپلۋاتاتورعا جۇمىس ىستەگەن دەگەن تۇجىرىم. تەرەڭىرەك ءۇڭىلەر بولساق, ۇلتتىق تالانت پەن سانا ەكسپلۋاتاتسيالانعان. ول ءوز ۇلتىنا ەمەس, بوگدە ماقساتقا, بوگدە ۇلتقا قىزمەت ەتكەن. ال ەگەمەندىگىن 1991 جىلى جاريالاعان قازاقستان كۇنى بۇگىنگە دەيىن شيكىزاتتىق, اگرارلىق ايماق اتاۋىنان ارىلا الماي كەلەدى. ءومىردىڭ پارادوكسى وسى. عىلىم بولعان جانە بار, بىراق عىلىمي ءوندىرىس وشاعى جوق.
قاينار بۇلاعى ءابۋ ناسىر ءال-فارابي زامانىنان باستاۋ الاتىن بۇگىنگى قازاق ۇلتىنىڭ عىلىمى قاشاندا قۋاتتى بولعان. ءبىزدىڭ ماقتانىشىمىز دا, سۇيەنەرىمىز دە ۇلتىمىزدىڭ تالانتتىلىعى بولسا كەرەك. پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ ەگەمەندىك العاننان بەرگى كەزەڭ ىشىندەگى ءوز قىزمەتىن ارقاشاندا بۇكپەسىز اشىق بايانداۋىمەن حالىق الدىندا زور بەدەلگە يە بولعان تۇلعا. ەل ءۇشىن اسا اۋىر سوققان رەتسەسسيالى, گيپەرينفلياتسيالى ەگەمەندىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ەلباسىمىز شيكىزاتتىق سالانى مەيلىنشە دامىتۋعا ەرەكشە كوڭىل قويدى. ويتكەنى, ءبىزدى قورشاعان دۇنيەنىڭ قىزىعاتىن “كوز قۇرتى” وسى ەكەنىن ءتۇسىندى. ءسويتىپ, مۇناي-گاز جانە مەتاللۋرگيا ءوندىرىسىن قارقىندى دامىتىپ الدى. بۇلاردان تۇسكەن قارجىمەن ەلدىڭ ەڭسەسىن كوتەردى. ال مۇناي ساتۋدان تاباتىن پايدانىڭ اۋقىمدى ءبولىگىنەن ۇلتتىق قور جاساقتادى. “ەڭ ءبىرىنشى – ەكونوميكا, سونان سوڭ باسقاسى” دەگەن ساياساتتى ۇستاناتىنىن جاسىرمايتىن بارشاعا اشىق پرەزيدەنتىمىز وسىلايشا ەلىمىزدە دەموكراتيالاندىرۋ ۇردىستەرىن دە ءبىرتىندەپ ءومىر اقيقاتىنا اينالدىرا باستادى. ال ەگەمەندىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا-اق قولدا بار يادرولىق قارۋدان باس تارتقان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى كوپ ۇزاماي الەمدىك ءداستۇرلى دىندەر جەتەكشىلەرىنىڭ بارلىعىن دەرلىك استاناداعى مامىلە داستارحانى باسىنا جيناي الدى. بۇل ءۇردىس قازىر داستۇرگە اينالىپ كەتتى. وسىمەن ءبىر مەزگىلدە ن.ءا.نازارباەۆ قازاقستاننىڭ ومىرلىك ۇستانىمى – كوپ جاقتى ساياسات ەكەنىن ءمالىمدەدى. اقىر اياعىندا ءبىزدىڭ تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەر – باۋىرلارىمىز, يسلام الەمى – دىندەستەرىمىز, رەسەي مەن قىتاي – تاتۋ كورشىمىز, امەريكا مەن ەۋرووداق جانە جاپونيا – ستراتەگيالىق ارىپتەسىمىز بولىپ شىقتى. ءوز ارالارىندا ءبىر-بىرىنە قىرىن قارايتىن وسىناۋ مەملەكەتتەر قازاقستانعا كەلگەندە تۇسىنىستىك تاۋىپ جاتتى. وسىنداي ومىرشەڭ ساياساتتىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان تمد كولەمىندە, تۇركى دۇنيەسىندە, يسلام الەمىندە, ازيا اۋماعىندا تۇڭعىش رەت ەۋروپاداعى ىنتىماقتاستىق پەن قاۋىپسىزدىك ۇيىمىنا توراعا بولىپ شىقتى. شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ, ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەستىڭ, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قاۋىمداستىقتىڭ ۇيىتقى-مۇشەسى قازاقستاندى بۇكىل الەم قۇرمەتتەيدى.
الەمنىڭ ەرەكشە قۇرمەتى مەن سىيىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارى باسشىلىعى 2007 جىلدىڭ تامىزىندا باستالعان دۇنيەجۇزىلىك قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىسى كەزىندەگى جەمىستى قىزمەتىمەن دە لايىقتى ەكەنىن كورسەتتى. ايتالىق, باسقانى بىلاي قويعاندا, ەجەلگى گرەكيا كۇنى بۇگىن دەفولدتىق جاعدايدا قالدى. يسپانيا, پورتۋگاليا, انگليا وسىنداي جاعدايعا تاياۋ. جاپونيا مەن يتاليا وندىرىسىندە 2009 جىلى 5 پايىزدىق رەتسەسسيا قالىپتاستى. رەسەي فەدەراتسياسىندا 2010 جىلعى بيۋدجەت دەفيتسيتى 10 پايىزعا جەتەقابىل. ال الەمنىڭ الىبى ەكەندىگىن بىلاي قويعاندا دۇنيە جۇزىنە دوللار باسىپ شىعارىپ, تاراتۋشى اقش مەملەكەتى بيۋدجەتىندەگى دەفيتسيت 1,54 تريلليون دوللار بولاتىندىعىن كونگرەسس ماقۇلدادى. وسىنداي جاعدايدا قازاقستان 2009 جىلدى 1,1 پايىزدىق ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ءوسىمىمەن قورىتىندىلادى. ەلدىڭ قارجى جۇيەسىندە ۇلكەن قيىندىق تۋسا دا ن.ءا.نازارباەۆتىڭ كەمەڭگەر باسشىلىعىمەن جۇمىس ىستەگەن اتقارۋشى بيلىك بىردە-ءبىر بانكتىڭ داعدارىس قۇربانى بولۋىنا جول بەرمەدى. كەيبىرەۋلەر بىلمەستىكپەن مۇنى مۇنايعا جانە باسقا شيكىزاتقا بايلىقتىڭ ناتيجەسى دەيدى. مەنىڭشە, مۇلدە ولاي ەمەس. ويتكەنى الەمدىك قور بيرجالارىندا مۇناي مەن مەتالل, مينەرال مەن استىق باعاسى ءالى كۇنگە دەيىن 2007 جىلدىڭ تامىزىنا دەيىنگى جاعدايدان ەكى ەسە ارزان كۇيىندە تۇر. ەكىنشىدەن, بىزدەگى بار شيكىزات باسقا ەلدەردە دە بار. ايتالىق, رەسەيدەگى شيكىزات قورى جانە ونى تاسىمالداۋ جولى بىزدەگىدەن الدەقايدا پايدالىراق. دەسەك تە قازاقستان داعدارىستى ونشا قينالماي ەڭسەرگەن ەل بولىپ شىقسا, رەسەيدە ءبىر جاعىنان رەتسەسسيا, ەكىنشى جاعىنان 10 پايىزدان اسىپ بارا جاتقان جۇمىسسىزدىق, ءۇشىنشى جاعىنان ءرۋبلدىڭ قۇنسىزدانۋى ورىن الىپ تۇر. مىنە, الەمنىڭ كەز كەلگەن ەلىمەن سالىستىرعاندا قازاقستاننىڭ بەدەلدىرەك بولۋىنا وسىلايشا شيكىزاتتىق فاكتور ەمەس جوعارى بيلىكتەگى بىلىمدىلىك قاسيەت وڭ اسەرىن تيگىزگەنىن جوعارىداعى سالىستىرمالى اقيقاتتاردان-اق كورۋگە بولادى.
ماقالانىڭ بۇعان دەيىنگى بولىگىندە حالقىمىزدىڭ عىلىمي تاريحى مەن الەۋەتى, مەملەكەتىمىزدىڭ ەكونوميكالىق-قارجىلىق قۋاتى, حالىقارالىق ساياساتتاعى ۇستانىمى جانە جوعارى بيلىكتەگى مەنەدجمەنتتىڭ ءبىلىمدىلىگى مەن ىسكەرلىگى جايلى اڭگىمەنى مەن سەبەپسىز مىسالعا العان جوقپىز. سونىڭ ءبارى بۇگىنگى تورتكۇل دۇنيەگە تۇگەل تانىمال, بەدەلدى, ەكونوميكالىق قۋاتتى, شيكىزاتقا باي, اقىر اياعىندا, ەجەلدەن دامىعان جانە بۇگىنگى دۇنيە سۇرانىسىنا تولىققاندى جاۋاپ بەرە الاتىنداي عىلىمي الەۋەتى بار قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ 2010-2020 جىلدارعا ارنالعان يندۋستريالدى-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن ومىرگە اكەلۋ ءۇشىن باستى قاجەتتىلىكتەر ەدى. كەز كەلگەن قولباسشى, مەيلى ول سوعىس الاڭىندا نەمەسە بەيبىت ەڭبەك مايدانىندا بولسىن قاراۋىنداعىلارىنان شابۋىلعا باستاۋ ءۇشىن جەڭىسكە جەتكىزەتىن مىقتى نەگىز قالاپ الادى. دەمەك, ەلباسىمىزدىڭ بۇكىل قىزمەتى ۇلتتىڭ “قايتا ورلەۋ” ءداۋىرىن باستاۋ ءۇشىن نەگىز قالاۋعا جۇمسالعان ەدى دەۋگە تولىق قاقىلىمىز. وسىنداي بەرىك نەگىز بولعاندىقتان دا ءبىلىمدى كوشباسشى دامۋىمىزدىڭ ەڭ اۋقىمدى باعدارلاماسىن جاريالادى دەپ ويلايمىن. شىن مانىندە ون جىلدىققا ارنالعان باعدارلاما اۋقىمى جاعىنان قازاقستان باسشىلىعى وسى ۋاقىتقا دەيىن اۋىزعا الماعان جوسپار ەكەنى داۋسىز. مۇنى ون جىل ىشىندە ىشكى جىلدىق جالپى ءونىمنىڭ 170 پايىزعا وسەتىندىگىنەن دە بايقاۋعا بولادى. شامامەن ءار جىلعا شاققاندا 17 پايىزدان. مۇندايدى سوڭعى 20 جىل بويىنا دامۋ قارقىنى جاعىنان دۇنيە ءجۇزىن تاڭ قالدىرىپ كەلە جاتقان قىتاي مەملەكەتى دە قامتاماسىز ەتە الماعان. باعدارلامانىڭ اۋقىمى ەندى تۇسىنىكتى شىعار.
قازاقستاننىڭ 2010-2020 جىلدارعا ارنالعان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى شىن مانىندە ۇلتتىق “قايتا ورلەۋ” ءداۋىرىنىڭ العاشقى باسپالداعى بولماق. بۇلاي دەيتىن سەبەبىمىز, وسى ۋاقىتقا دەيىنگى ءوسىم تولىعىمەن شيكىزاتتىق, اگرارلىق سالاداعى ءوندىرىستى ەكستەنسيۆتى دامىتۋ ارقىلى قامتاماسىز ەتىلسە, جاڭا باعدارلامالار قازاقستان ونىمدەرىنىڭ ينتەنسيۆتى دامۋ جولىمەن مولاياتىنىن نەگىزگى ماقسات ەتىپ العان. جاڭادان كەن ورىندارى, ايتالىق, قاراشىعاناق كەنىشى وندىرىسكە قوسىلار, بىراق ول ءونىم كولەمىنىڭ وسىمىندە باستى قىزمەت اتقارمايدى. باستى قىزمەتتى اتقارۋشى نىساندار – وزىق تەحنيكامەن, تەحنولوگيامەن جۇمىس ىستەيتىن وڭدەۋشى, ۇقساتۋشى كاسىپورىندار بولىپ شىعادى. ال ول كاسىپورىنداردا جۇمىس ىستەيتىندەر نەگىزىنەن جوعارى بىلىكتى ينجەنەر-تەحنيكتەر, ياعني جوعارى ينتەللەكتۋالدىلار.
وسىندايدا تاعى ءبىر ماڭىزدى شەگىنىس جاساۋعا تۋرا كەلەدى. جوعارىدا مەن ەسىمدەرىن اتاپ كەتكەن عالىمدار مۇلدە شاعىن توپتىڭ وكىلدەرى ەدى. جالپى العاندا كسرو دەرجاۆاسىنىڭ ستراتەگيالىق ماقساتتاعى عىلىمي زەرتتەۋ نىساندارىندا جۇمىس ىستەۋگە از ۇلتتىڭ وكىلدەرى اسا تالانتتى بولماسا قابىلدانبايتىن. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, كسرو كەزىندەگى قازاقستان يندۋسترياسى دەپ اتالاتىن سالانىڭ سۇبەلى بولىگى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە ۋكراينادان, بەلورۋسيادان, ىشكى رەسەيدەن ءبىزدىڭ ەلگە “ەۆاكۋاتسيالانعان” زاۋىتتار ەدى. ستراتەگيالىق ماقساتتاعى بۇل ءوندىرىس ورىندارىندا كسرو ىدىراعانشا جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرىنىڭ جۇمىس ىستەۋىنە تىيىم سالىنعان بولاتىن. سوندىقتان “قازاق پرولەتارياتى” دەگەن اۋقىمدى توپتى تەك قانا شوپىرلار مەن تراكتورشىلار, ماشينيستەر جانە جەڭىل ونەركاسىپ نىساندارىندا جۇمىس ىستەيتىندەر قۇرادى. ناقتى اسا بىلىكتىلىكتى تالاپ ەتەتىن جوعارى دالدىكتى ستانوكتاردا جۇمىس ىستەيتىن قىز-كەلىنشەكتەر بولمادى. ۇشىنشىدەن, جوعارىدا اتالعانداردىڭ سالدارىنان الماتىدا جانە ەلىمىزدىڭ وبلىس ورتالىقتارىندا تۇراتىنداردىڭ اراسىندا قازاقتاردىڭ سانى از بولدى. بۇل جاعدايدى مەن ەلباسىمىزدىڭ 2010-2020 جىلدارعا ارنالعان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى تۋرالى ماقالادا ارنايى ايتىپ وتىرعان سەبەبىم, ۇلت كوشباسشىسىنىڭ 2010 جىلدان باستالاتىن جاڭا جوسپارىن ورىنداۋ – تۇپتەپ كەلگەندە جوعارىداعى اتالعان كەمشىلىگىمىزدى جويىپ, ۇلتتىق پرولەتارياتىمىزدىڭ قالىپتاسۋىنا جول اشاتىن بىردەن ءبىر ءىس بولىپ شىعاتىندىعى. پرولەتاريات دەگەندە مەن وسى زامانعى وزىق تەحنيكامەن, تەحنولوگيامەن جۇمىس ىستەۋگە قابىلەتتى, وركەنيەتتىڭ وزىق تالابىنا ساي ناعىز بىلىكتى جۇمىسشى قىزمەتكەرلەر “ارمياسى” تۋرالى ايتىپ وتىرمىن. بۇل ەلباسىمىزدىڭ بۇدان بۇرىنعى ءبىر سوزىندە مالىمدەگەن ەلىمىز جۇرەتىن جولعا جەتكىزۋشى قىزمەتىن اتقارىپ شىعاتىن ءىس بولماقشى. ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيىن, بۇدان ءبىر جىلداي بۇرىن پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ شەت ەلدەردىڭ تانىمال جوعارى وقۋ ورىندارىندا “بولاشاق” باعدارلاماسىمەن ءبىلىم العان جاستاردىڭ الدىندا ءسوز ءسويلەپ, ء“بىزدىڭ تۇپكى ماقساتىمىز – ينتەللەكتۋالدى ۇرپاق تاربيەلەپ, ينتەللەكتۋالدى ۇلت قالىپتاستىرۋ” دەگەن ەدى. مىنە, سول ينتەللەكتۋالدى ۇلت قالىپتاستىرۋ ماقساتىنا جەتكىزەتىن جول 2010 جىلدان باستالاتىن باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا نەگىزدەلەدى. اقىر اياعىندا بۇل تۇتاستاي ۇلتتىڭ ساپالىق جاقسارۋ كەزەڭىنىڭ باستالاتىندىعىن بىلدىرەتىن باعدارلاما بولىپ شىققاندىعى دا سوندىقتان.
2010-2020 جىلدارعا ارنالعان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى نەگىزىنەن ەكى كەزەڭگە بولىنەدى. ونىڭ العاشقى بەسجىلدىق جوسپارىن ۇكىمەت جاساپ شىقتى. ال ول “نۇروتان” حدپ ءحىى سەزىندە ءسويلەگەن پارتيا توراعاسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ سوزىندە ايقىن تۇجىرىمدالعان. سول سوزىندە ەلباسىمىز تاياۋداعى بەسجىلدىقتا اتقارىلۋعا ءتيىستى جەتى مىندەتتى جىكتەپ كورسەتىپ بەرگەن ەدى. مۇنىڭ ىشىندە ەلىمىزدە وسى ۋاقىتقا دەيىن اقساپ كەلگەن ءدارى-ءدارمەك ءوندىرىسى مەن مۇناي-گاز حيمياسى, مۇلدە بولماعان اسكەري قورعانىس ءوندىرىسى سەكىلدىلەردەن ءۇمىتىمىز زور. بۇلاردى باعدارلامانىڭ “شىرايىن شىعاراتىن” ناعىز يننوۆاتسيالىق نىساندار دەۋگە بولادى. عالىمدارىمىز قازاقستاندا ءدارى-دارمەكتىك قاسيەتى بار جانە الەمنىڭ ءبىزدىڭ ەلدەن باسقا بىردە ءبىر جەرىندە شىقپايتىن جۇزدەن استام وسىمدىك ءتۇرى بار ەكەنىن ايتادى. سونداي-اق, حيميا, فارماتسەۆتيكا سالاسىنداعى عالىمدار اسا ساپالى, جوعارى قاسيەتتى ءدارى ءتۇرلەرىن عىلىمي نەگىزدەپ جاتسا دا ولار كونۆەيەرلىك وندىرىسكە جول تابا الماۋدا. جاعداي وسىنداي بولىپ تۇرعاندا قازاقستان ءوزىنە قاجەتتى ءدارى-دارمەكتىڭ 85 پايىزىن يمپورتتاپ كەلدى. بۇل تۇپتەپ كەلگەندە, وتانداستاردىڭ “تاعدىرى قىل ۇستىندە” دەيتىندەي جاعداي ەدى. ال بىزدەر, ەكونوميستەر مۇندايعا “ميلليارد دوللار امالسىزدان شەتەلگە شىعارىلىپ جاتىر, شەتەلدىك فارماتسەۆتيكالىق كومپانيالاردىڭ ينۆەستورلارى بولعانشا سونشاما مول قاراجاتتى ەلىمىزدە قالدىراتىنداي ءوندىرىس وشاعىن نەگە اشپايمىز؟” دەۋشى ەدىك. ەندى مىنە, ن.ءا.نازارباەۆ باعدارلاماسىنىڭ العاشقى بەسجىلدىعىندا-اق قازاقستان ىشكى رىنوك سۇرانىسىنىڭ 50 پايىزىن وتاندىق ءوندىرىس ءونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتەتىن ەلگە اينالماقشى. دەمەك, ءبىز ء“دارى-دارمەككە تاۋەلدى” ەلدەر تىزىمىنەن كەتەمىز, ويتكەنى بۇۇ قالىبى بويىنشا ىشكى رىنوك سۇرانىسىن وتاندىق ونىمدەرمەن 30 پايىز مولشەرىندە قامتاماسىز ەتە الماعان ەلدەر عانا الگىندەي “قارا ءتىزىمگە” ىلىگەدى ەكەن. ال مۇنداي ىلگەرى باسۋشىلىقتى ساپالىق جاڭعىرۋ دەمەسكە امال دا جوق.
اقيقاتقا تۋرا قارار بولساق, ميلليونداعان توننا مەتالل نەمەسە جۇزدەگەن ميلليون توننا مەتالل رۋداسىن شەتەلدەرگە ەكسپورتتاپ كەلگەن قازاقستان كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءوز جەرىندە قورعانىس قارۋ-جاراقتارى تۇگىل, سوقا دا سوعىپ شىقپاعان ەل بولعان ەدى. ەندى مىنە, 2015 جىلعا دەيىن قازاقستان وزىنە قاجەتتى قارۋ-جاراق تۇرلەرىنىڭ ءبىرازىن ىشكى وندىرىستەن الاتىن ەل قاتارىنا قوسىلماق. بۇل تاۋەلسىزدىكتىڭ سەنىمدى دە باياندى بولۋىنا ءبىر نەگىز. سونىمەن قاتار, بۇل سالا دا ەلىمىزدىڭ ساپالىق دامۋىنىڭ ءبىر كورسەتكىشى بولماق. ءبىر شىندىقتىڭ بەتى اشىق, ءوز باسىم كەزىندە كسرو دەرجاۆاسىنىڭ اسكەري قورعانىس, عارىشتىق باعدارلامالارىندا جۇمىس ىستەگەن عالىمدارىمىزدىڭ بولۋى سەبەپتەن دە مۇنداي ءوندىرىس وشاقتارىنىڭ ومىرگە كەلىپ, ءتيىمدىلىكپەن جۇمىس ىستەيتىنىنە سەنىمدىمىن. ال قارۋ-جاراقتى يمپورتتاعان كەزىمىزدەگى جاعدايىمىز بەلگىلى ەدى: باسقانىڭ جارامسىز دۇنيەسىن ميلليونداعان دوللارعا ساتىپ الىپ, ونىمىز جۇمىس ىستەمەگەندىكتەن تالاي ادامداردىڭ “جاۋاپقا تارتىلعاندىعى” ۇمىتىلعان جوق. ارينە, بۇل ماسەلەنىڭ اق-قاراسىن ءتيىستى قىزمەتتەر انىقتاي جاتار, ال بىزدەر, ەكونوميستەر تەك قانا قارۋ-جاراق ساتىپ الۋ ءۇشىن سىرتقا كەتەتىن جۇزدەگەن ميلليون دوللارمەن ەسەپتەلەتىن مول قارجىنىڭ وتانىمىزدا قالاتىنىنا قۋانامىز. قازىرگى الەمدە دۇنيە ءجۇزى بويىنشا ەڭ تابىستى ءوندىرىس كوزى – قارۋ-جاراق ءوندىرىسى ەكەنى بارشاعا بەلگىلى. دەمەك, ءبىز بۇل سالادان بەلگىلى ءبىر مولشەردە پايدا دا تابا الامىز عوي. ولاي بولسا جۇزدەگەن ميلليون توننا رۋدا ەكسپورتتاپ, شيكىزات ايماعى اتانعان, وزىمىزدە سوقا دا وندىرمەيتىن ەلدەن ەڭ قۇرىعاندا الەمگە كەڭ تاراعان “كالاشنيكوۆ” اۆتوماتىن ساتاتىن ەلگە اينالساق, بۇل دا ىلگەرى باسقانىمىزدى بىلدىرەتىن جاعداي.
ءيا, جاسىراتىن نەسى بار, “سوقا سوعاتىن” ءبىر ءوندىرىس ورنى بولماعان قازاقستاندا قازىر بەسىنشى بۋىنداعى لوكوموتيۆتەر شىعاراتىن زاۋىت جۇمىس ىستەي باستادى. بۇل دا ەلىمىزدىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ شەڭبەرىندە وسى ۋاقىتقا دەيىن اتقارىلعان ءىستىڭ ءبىر جەمىسى. قازىر شىعىس قازاقستاندا پويىز ۆاگوندارىن قۇراستىرۋ, شەتەلدىك اۆتوكولىكتەر قۇراستىرۋ كاسىپورىندارى جۇمىس ىستەپ جاتىر. ەسكەرتە كەتەيىك, سالادا جۇمىس ىستەگەن مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا قازاقستاندا ەگەمەندىك العانعا دەيىن تەمىر جول كەرەك-جاراقتارىنىڭ بىردە ءبىر ءتۇرى ءوندىرىلمەگەن ەكەن. جۇزدەگەن ميلليون توننا مەتالل رۋدالارىن رەسەيگە نەمەسە ۋكرايناعا اتتاندىراتىن قازاقستاندا ەڭ قۇرىعاندا شويىن جول دوڭعالاقتارى قوسارلارىن قۇياتىن دا ءبىر ءوندىرىس ورنى بولماپتى. ەگەمەندى قازاقستاننىڭ تەمىر جولىن باسقارعان ءار كەزەڭدەگى مەنەدجمەنتتىڭ بىلىمدىلىك جانە پاتريوتتىق قاسيەتتەرىنىڭ ناتيجەسىندە بۇل كۇندەرى سالاعا قاجەتتىنىڭ 90 پايىزدايى ەلىمىزدە شىعارىلاتىن بولىپتى. بۇل ەگەمەندىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى ەلباسىمىزدىڭ اتقارۋشى بيلىككە يمپورت الماستىرعىش ءوندىرىس قۇرۋ تۋراسىندا بەرگەن تاپسىرماسىنىڭ ناقتى جۇزەگە اسۋىنىڭ كورىنىسى ىسپەتتى.
2010-2020 جىلدارعا ارنالعان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى نەگىزىنەن ءوندىرىستى ينتەنسيۆتى دامىتۋ ەسەبىنەن ءوسىم الۋ ساياساتىن ۇستانعانى جايلى جوعارىدا ايتتىق. بيىلعى ءوز جولداۋىندا ەلباسىمىز بۇل جونىندە بىلاي دەدى: “اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ەڭبەك ءونىمدىلىگى ەڭ تومەنى جانە جىلىنا ءبىر جۇمىس ىستەۋشىگە 3000 دوللار شاماسىندا كەلەدى. ال دامىعان ەلدەردە بۇل كورسەتكىش 50-70 مىڭ دوللاردى قۇرايدى ەكەن. سوندىقتان ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – 2014 جىلعا قاراي اگروونەركاسىپتىك كەشەندە ونىمدىلىكتى كەم دەگەندە ەكى ەسە ارتتىرۋ”. ءيا, ەلىمىز بويىنشا ەڭبەك ونىمدىلىگى دۇنيە ءجۇزىنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىنەن تومەن ەكەنى بىزگە, ەكونوميست عالىمدارعا بەلگىلى ەدى. ويتكەنى ماقالانىڭ جوعارى جاعىندا بىرنەشە رەت ايتىپ كەتكەنىمدەي, ءبىز دۇنيە جۇزىنە وسى ۋاقىتقا دەيىن تەك پارافين مەن كۇكىرتتەن تازارتىلعان شيكى مۇناي, تەمىر رۋداسىن سول قالپىندا ەكسپورتتاپ كەلدىك. بۇلار ءجۇزدەگەن ميلليون توننانى قۇرايتىن شيكىزاتتار عانا. سونداي-اق, قانشا ساپالى دەسەك تە تازا بيداي ەكسپورتتادىق. بۇل دا بار بولعانى باستاپقى شيكىزات. مۇنداي جاعدايدا ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ تومەن بولۋى تابيعي قۇبىلىس. ايتالىق, رۋدانىڭ باعاسى تەمىردەن ارزان, تەمىردىڭ باعاسى ودان جاسالاتىن بالتادان ارزان. ءتىپتى, ءبىزدىڭ رۋدامىزدان وزىمىزگە بار بولعانى قاراپايىم ايىر, كۇرەك, وراق, بالعا, بالتا, ينە جاساپ ساتۋشىلار ەڭ كەمى 10 ەسەدەي ارتىق پايدا تابادى. ەندى مىنە, 2010-2020 جىلدارعا ارنالعان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى ءبىز ءوز شيكىزاتىمىزدان تۇسىرەتىن تابىستى كوبەيتە تۇسۋگە ۇمتىلىپ وتىرمىز. ايتالىق, ەندى رەسەيگە تازا رۋدا بالشىعىن ەكسپورتتاماي وزىمىزدە ودان مەتالل قورىتىپ شىعاراتىن زاۋىتتار سالاتىن بولامىز. بۇل ىسپەن وسى ۋاقىتقا دەيىن دە “قازاقمىس”, “قازتسينك” كومپانيالارى اينالىسقان بولاتىن. ەندى ولارعا تەمىر كەنىن وندىرۋشىلەر قوسىلماقشى. ارينە, ءبىز ءبىرىنشى كەزەكتە رۋدا ەكسپورتتاۋدى مەيلىنشە ازايتىپ, تازا قۇيما مەتالل ەكسپورتتاي الساق تا ەڭبەك ءونىمدىلىگىن شامامەن 3-4 ەسە وسىرۋگە قول جەتەر ەدى. مۇنى قاراپايىم تىلمەن بىلاي تۇسىندىرۋگە بولادى: ءجۇز ميلليون توننا مەتالل رۋداسىن ەكسپورتتاۋعا كەتەتىن تاسىمال شىعىنى مەن بار بولعانى ميلليون توننا تازا مەتالل ەكسپورتىنا كەتەتىن تاسىمال شىعىنى ءبىردەي ەمەس. تەمىرجولشىلار مۇندايدا بولمىستى كوز الدىڭا دالمە-ءدال كەلتىرەتىن ءبىر مىسالدى العا تارتادى. ولار “40 ۆاگون كومىر تاسىعاننان ءبىر ۆاگون ەلەكتروندىق-تۇرمىستىق تەحنيكا تاسىمالداعان الدەقايدا ءتيىمدى” دەيدى. مىنە, بۇدان ارتىق ەشتەڭە ايتا الماسپىز. كۇنى بۇگىنگە دەيىنگى جاعدايىمىزدىڭ قالاي بولعانىن, بۇدان كەيىنگى جاعدايىمىزدىڭ قالاي ورىستەيتىنىن وسىدان-اق بايقاۋعا بولاتىن شىعار. ءماسەلەن, ءوز باسىم بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا سويلەگەن سوزدەرىمدە, جاريالاعان ماقالالارىمدا “تازا بيداي ەكسپورتتاۋدان قازاقستاننىڭ باس تارتۋى كەرەك” دەگەن ويدى ايتىپ كەلدىم. سەبەبى, بۇل ءبىز ءۇشىن تىم قىمباتقا تۇسەتىن ءىس بولىپ شىعادى. ەلىمىز سۋ جولىمەن شەكارالاسپاعان. سوندىقتان دا بار كۇش تەمىر جولعا تۇسەدى. ال بۇل جولمەن تاسىمالداۋ سۋ جولىنا قاراعاندا ءۇش ەسە قىمبات. سوندىقتان قازاقستان ەشقاشان دا كانادامەن, اقش-پەن, رەسەيمەن, ۋكراينامەن, ءتىپتى قىتايدىڭ وزىمەن باسەكەگە تۇسپەۋگە ءتيىس. ونىڭ ورنىنا ەگەر اگرارلىق سالاداعى ەڭبەك ونىمدىلىگىن ەكى ەسە ارتتىرامىز دەسەك ەتتى باعىتتاعى اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا شارۋاشىلىعىنا كوڭىل بولگەنىمىز دۇرىس. ولاي دەيتىن سەبەبىم, ءبىر توننا استىق ەكسپورتتاعاننان 100 كيلو ەت ەكسپورتتاعان الدەقايدا ءتيىمدى. ونىڭ ۇستىنە مىناداي ءبىر مىسالعا كوڭىل بولگەن دۇرىس سەكىلدى. ستاتيستيكالىق دەرەكتەر اقيقاتىندا بيدايدىڭ سوڭعى 20 جىلدا ەڭ جوعارى باعاسى تونناسىنا 230 دوللاردان بولۋى تىركەلگەن. بۇل دوللاردىڭ باعاسى 150 تەڭگە دەپ العاننىڭ وزىندە ءبىر توننا بيداي 34,5 مىڭ تەڭگە بولادى دەگەن ءسوز. ال الەمدە, دالىرەك ايتساق, ەۋرووداق ەلدەرىندە ەتتىڭ كيلوسى 20 دوللار تۇرادى. دەمەك, ءبىر توننا بيدايدان گورى ءجۇز كيلو ەت الىنىپ, ەكسپورتتادىق دەيتىن بولساق وندا ءبىزدىڭ كىرىسىمىز 2000 دوللار بولادى ەكەن. بۇل — ەت ەكسپورتتاعاندا استىق ەكسپورتتاعاننان 8 ەسە ارتىق كىرىس كىرگىزەسىڭ دەگەندى دالەلدەيتىن مالىمەت. سونداي-اق, قازىرگى كەزدە بيازى ءجۇندى قوي وسىرۋگە دەن قويۋشىلار كوبەيىپ كەتتى. ءيا, بىلاي قاراعاندا بيازى ءجۇننىڭ باعاسى قىمبات, ەكسپورتتىق الەۋەتى جوعارى. سولاي بولا تۇرسا دا قازاقستان ءجۇن ەكسپورتتاپ پايداعا شىعا المايدى. تاعى دا سول سۋ جولىنىڭ جوقتىعى ءبىزدىڭ ەلگە كەدەرگى بولادى. بۇل كۇندەگى بولمىس اقيقاتىنا كوز جۇگىرتسەك, الەمنىڭ ءجۇن ەكسپورتتاپ پايدا تاۋىپ وتىرعان ەلدەرى – تۇگەلدەي سۋ جولىنا تىكەلەي شىعاتىن مەملەكەتتەر. دەمەك, ەكونوميكادا, ونىڭ ىشىندە نارىقتىق ەكونوميكادا “كورپەڭە قاراپ اياعىڭدى كوسىل” دەگەن بابالار وسيەتى ەستەن شىقپاۋى ءتيىس. ولاي بولسا ەلباسىنىڭ ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا قاتىستى ناقتى تاپسىرماسىن ورىنداۋعا ۇمتىلۋشىلار بۇگىنگە دەيىن ينۆەستيتسيالانعان ءاربىر تەڭگەدەن ەكى تەڭگە ءوسىم الىپ كەلسەك ەندى ءۇش, ايتپەسە ءتورت تەڭگە ءوسىم الاتىن جولدى ىزدەۋى قاجەت. قازىر ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى سۋارمالى ەگىستىكتى ۇلعايتىپ, جىلىجايلار القابىن كەڭەيتىپ, تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسىن پايدالانىپ جاتقاندىقتارى جايلى كوبىرەك ايتاتىن بولدى. مۇندايدى, ارينە قۇپتايمىز. بىراق بۇكىل قازاقستان اۋماعىندا اگرارلىق سالاداعى ونىمدىلىكتى ەكى ەسە ارتتىرۋ ماسەلەسىن جوعارىدا اتالعان اۋقىممەن شەشىپ تاستاۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان دا قازىرگى ستاتيستيكالىق ءمالىمەتتەردە ء“وزىن ءوزى قامتاماسىز ەتۋشى” بابى بويىنشا تىزىمدە جۇرگەندەرگە ەرەكشە كوڭىل ءبولۋ كەرەك. ويتكەنى ولار بۇكىل مەملەكەتتەگى مالدىڭ تەڭ جارتىسىنان استامىن ۇستاپ وتىرعان اۋىلدىقتار. دەمەك, اۋىلدارداعى ءار الباردا تۇرعان ونشاقتى قوي مەن ەكى-ءۇش باس سيىردى ۇستايتىنداردى كووپەراتيۆتەرگە بىرىكتىرۋ, ولاردان سويىستىق مالدى, ساۋىلعان ءسۇتتى قاناعاتتانارلىق باعامەن ساتىپ الۋ, ال بۇل ءۇشىن سول اۋىل مالىن جەممەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىن شەشۋگە ءتيىسپىز. قازىرگى تاڭدا اۋىلدىقتاردىڭ مالىنان قىرقىلعان ءجۇن, الىنعان تەرى بولماشى تيىن-تەبەنگە كەتىپ جاتىر. ال سول جۇننەن ەڭ بولماعاندا پيما باساتىن, سول تەرىلەردەن بىلعارى, قۇرىم يلەيتىن تسەحتاردى ەڭ قۇرىعاندا ءار وبلىس ورتالىعىندا اشۋعا بولادى عوي. وكىنىشكە وراي, لاۋازىمدى شەنەۋنىكتەردىڭ ءبىرازى ءالى دە بولسا اۋىزدارىمەن “ەلباسى تاپسىرماسىن ورىنداپ جاتىرمىز” دەيدى دە ءىس ءجۇزىندە “ۆەلوسيپەد ويلاپ تاپقىسى كەلەتىن” قيالدىڭ جەتەگىندە ءجۇر. دەمەك, اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋدى ءىرى قالالار ءتوڭىرەگىندە ىرىلەندىرىلگەن شارۋا قوجالىقتارىن اشۋدان ەمەس سول ءار اۋىلعا بارۋدان, سول اۋىلداردىڭ البارلارىنداعى ءار مالعا قامقور بولۋدان باستاۋ قاجەت. ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيىن, وتاندىق حيميكتەر داقىلدار ءوسىمىن جەدەلدەتۋشى جانە شىعىمدىلىقتى ارتتىرۋشى جاڭا حيميالىق پرەپاراتتار تاپقاندىعى جايلى ەرتەدەن ايتىپ كەلەدى. عالىمدار بۇل جاڭالىقتارىنىڭ وزىندىك قۇنى ءداستۇرلى مينەرالدى تىڭايتقىشتاردان الدەقايدا ارزان بولاتىنىن دا جازدى. بىراق, نە اۋىل شارۋشىلىعى مينيسترلىگى, نە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋشى يندۋستريا جانە ساۋدا مينيسترلىگى تاراپىنان وسىناۋ “پايدالى جاڭالىقتى وندىرىسكە ەنگىزەتىن بولدىق, مىنا ينۆەستيتسيالىق قارجى سوعان قۇيىلادى” دەگەن ءسوزدى ءالى كۇنگە ەستىگەن جوقپىز. سوندا سالاداعى ەڭبەك ونىمدىلىگىن ءتورت جىل ىشىندە قالايشا ەكى ەسەگە ارتتىرماقپىز؟
ەلباسىمىزدىڭ ءوز جولداۋىندا كوڭىل بولگەن ءبىر تۇسى – شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ماسەلەسى. جولداۋدا “ونجىلدىقتىڭ سوڭىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ىشكى جالپى ونىمدەگى ۇلەسى 40 پايىزعا دەيىن كوتەرىلۋى ءتيىس” دەلىنگەن. بۇل مەملەكەت باسشىسىنىڭ اتقارۋشى بيلىككە جۇكتەگەن باستى تاپسىرماسى. ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيىن, الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىندە شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ەڭ كەمى 50 پايىزىن بەرەدى. ال يتاليادا بۇل كورسەتكىش 80 پايىزدى قۇرايدى. جاسىراتىنى جوق, ءبىزدىڭ ەلدە شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك مەشەۋلەپ قالۋ جاعدايىن باستان كەشۋدە. ماكروەكونوميكا قازىرگى لوكوموتيۆىمىز. پارادوكس. ويتكەنى, ماكروەكونوميكامىز جاپونياداعىداي تويوتا, نيسسان, توشيبو سەكىلدى وزىق تەحنيكالار شىعاراتىن الىپ ترانسۇلتتىق كومپانيالاردان قۇرالماي, كومىرسۋتەكتەرى مەن مەتالل ءوندىرىسى سەكىلدى شيكىزاتتىق سالادان عانا جيناقتالعان. مىنەكەي, ەلىمىزدەگى ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ بىلايعىلارعا قاراعاندا تومەندىگى دە سوندىقتان. سول سەبەپتەن دە ەلباسىمىزدىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدا ورتا جانە شاعىن كاسىپكەرلىككە باسىمدىق بەرۋى “ەكى قوياندى ءبىر وقپەن اتۋ” بولىپ تابىلادى. بىزدىڭشە ۇلتتىق دامۋدىڭ نەگىزگى باستاۋى ءدال وسى تۇستا جاتقان سەكىلدى. ايتالىق, گەرمانيا, يتاليا, گرەكيا كومىرسۋتەكتەرىن يمپورتتايتىن ەلدەر. قىتاي دا, وڭتۇستىك كورەيا دا سولاي. بىراق ولار الەمگە مۇناي-گاز حيمياسى ءوندىرىسى ونىمدەرىن تاراتۋشى ەلدەر. بىزدە مۇناي ەكسپورتتالادى. كەرىسىنشە, مۇناي-گاز حيمياسى ءونىمدەرىن يمپورتتاپ كەلەمىز. پوليەتيلەن, پوليپروپيلەن, پوليستيرول وندىرەتىن شاعىن كاسىپورىندار اشۋ قانشا قيىن؟ ەلىمىزدىڭ اەروعارىش سالاسىن دامىتامىز دەيمىز, بىراق ەلىمىزدە اۆياتسيالىق كەروسين وندىرەتىن بىردە ءبىر زاۋىت جوق. مىنەكەي, وسى ءماسەلەلەردىڭ ءبارىن شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ارقىلى شەشۋگە بولادى.
ءوز باسىم ەلباسىمىز ءوزىنىڭ 2010 جىلعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا تۇساۋىن كەسكەن ونجىلدىق يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى تولىعىمەن جۇزەگە اسىرىلاتىنىنا سەنىمدىمىن. ويتكەنى, باعدارلامامىز قانشا اۋقىمدى بولسا دا ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ بارلىق قاجەتتى تەتىكتەرى بىزدە بار. بىرىنشىدەن, قازاقستانعا دۇنيە ءجۇزى مەملەكەتتەرىنىڭ ءبارى سەنەتىن ساياسي احۋال بار. ەكىنشىدەن, شەتەلدەردىڭ قارجىلى توپتارىنا ينۆەستيتسيالىق كەپىلدىك بەرەتىن زاڭىمىز بار. ۇشىنشىدەن, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋشىلارعا ارنايى جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلاتىن بولدى. ءتورتىنشىدەن, ەلدە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق نىساندار پايدالاناتىن شيكىزات قورى جەتكىلىكتى. بەسىنشىدەن, قازاقستان گەوگرافيالىق ورنالاسۋىنا وراي قايتا جاڭعىرۋىنا بۇكىل الەم مۇددەلى بولىپ جۇرگەن “ ۇلى جىبەك جولىنىڭ” وزەگىندە جاتىر. دەمەك, ەۋروپانىڭ دا, ازيانىڭ دا رىنوگىنا توتە شىعاتىن ەل. التىنشىدان, جوبانى ءجۇزەگە اسىرۋدا قولدانىلاتىن كونسەنسۋستىق جەلى قۇرۋ ءۇشىن ۇلتتىق قورىندا ۇيىتقى بولاتىنداي قارجىسى بار ەل بولىپ تۇرمىز. وسى جولداۋدا ەلباسىمىزدىڭ ءوزى اتاپ كورسەتكەنىندەي, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا ۇكىمەتكە جىل سايىن 8 ميلليارد دوللار كولەمىندەگى ترانسفەرت نەسيەسىن ۇلتتىق قوردان بولۋگە رۇقسات ەتىلەدى. جەتىنشىدەن, جانە ەڭ شەشۋشى قىزمەت اتقاراتىن ۇلتتىق ساۋاتتىلىق الەۋەتىمىز الەمنىڭ ەش مەملەكەتىندەگىدەن كەم ەمەس.
قورىتا ايتقاندا, 2010-2020 جىلدارعا ارنالعان ەلىمىزدىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ تۇپتەپ كەلگەندە, ۇلتتىق “قايتا ورلەۋدىڭ” العاشقى باسپالداعى بولعالى تۇر. بۇدان مىڭ جىل بۇرىن الەمگە ءابۋ ناسىر ءال-فارابي سەكىلدى عۇلاما عالىمدى بەرىپ, ال ول ءوز كەزەگىندە بۇكىل ادامزاتتىڭ دامۋىنا ءولشەۋسىز ۇلەس قوسقان كوشپەندىلەردىڭ بۇگىنگى زاڭدى جالعاسى – قازاق ۇلتى ءسويتىپ, وركەنيەتتىڭ ۇلى كوشىندە وزىنە لايىقتى ورنىن الاتىن بولادى. ن.ءا.نازارباەۆتىڭ وسى جولداۋىندا مالىمدەگەن باعدارلامالىق يدەياسىندا وسىنداي ۇلتتىڭ ساپالىق ءوسۋ ماقساتى جاتقاندىعىن وسىلايشا ءتۇسىنۋ كەرەك سەكىلدى. مۇندايدا تەك قانا اللا الدىمىزدان جارىلقاعاي دەۋ كەرەك.
ساعىندىق ساتىبالدين, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قازۇۋ-ءدىڭ پروفەسسورى, اكادەميك.