ساياتشىلىق

سەنبى, 9 ماۋسىم 2012 7:52

ويلى كوزبەن قاراپ, زەردەلى سوزبەن ساناپ كورسەڭ, قازاققا تان جاقسىقاسيەت مول ەكەنىنە كوز جەتكىزەسىڭ. باعالاي بىلسەك, باقايدان باسقا دەيىنگى,ونداي ۇلتتىق ۇلگىلەرىمىز جەتىپ ارتىلادى. سولاردىڭ قاتارىندا قازاقتىڭساياتشىلىق داستۇرىنىڭ دە لايىقتى ورنى بار ەكەنىن ايتۋ بىز ۇشىن زورسۇيىنىش. سودان دا قۇس سالاتىن ازاماتتاردى اتتاي قالاپ, اتان تۇيەدەيقومداپ, ەلدەرىنە شاقىرىپ قىزىقتى ساتتەرگە كۋا بولىپ جۇرگەندەرقاتارى تولىعا تۇسۋدە.ء يا, ارعى-بەرگى تاريحقا كوز جىبەرىپ, وي توقتاتساق,قۇسبەگىلەر بىراز ەلدە بولعان. بىراق دال قازاق سەكىلدى قالىبىندا ساقتاپقالا الماعان.

سەنبى, 9 ماۋسىم 2012 7:52

ويلى كوزبەن قاراپ, زەردەلى سوزبەن ساناپ كورسەڭ, قازاققا تان جاقسىقاسيەت مول ەكەنىنە كوز جەتكىزەسىڭ. باعالاي بىلسەك, باقايدان باسقا دەيىنگى,ونداي ۇلتتىق ۇلگىلەرىمىز جەتىپ ارتىلادى. سولاردىڭ قاتارىندا قازاقتىڭساياتشىلىق داستۇرىنىڭ دە لايىقتى ورنى بار ەكەنىن ايتۋ بىز ۇشىن زورسۇيىنىش. سودان دا قۇس سالاتىن ازاماتتاردى اتتاي قالاپ, اتان تۇيەدەيقومداپ, ەلدەرىنە شاقىرىپ قىزىقتى ساتتەرگە كۋا بولىپ جۇرگەندەرقاتارى تولىعا تۇسۋدە.ء يا, ارعى-بەرگى تاريحقا كوز جىبەرىپ, وي توقتاتساق,قۇسبەگىلەر بىراز ەلدە بولعان. بىراق دال قازاق سەكىلدى قالىبىندا ساقتاپقالا الماعان. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە, ۇلتىمىزدىڭ  ۇلىلىعىنان شىعار,ۇلتتىق ۇلگىلەرىن ۇرپاعىنا سىرىن كەتىرمەي, سىنىن بۇزباي جەتكىزىپوتىرعان عوي. مۇنىڭ ادىبىن حاتتاپ قاعازعا تۇسىرمەسە دە, كوزىنىڭاشىقتىعىنان دالاسىنداي دارحان كوڭىلىنە بارىن تۇيمەدەي تۇيىپ,كوكەيىنە ساقتاعان تۇپ توركىنىندە ارعى قازاقتىڭ العىرلىعى جاتىر. وعانبۇل ارادا دالەل-دايەك ىزدەپ جاتپاساق تا تاريحي دۇنيەلەردەن كورىپ-ءبىلىپوتىرمىز. جەردەگىنى قويىپ, كوكتى شارلاعان قىراندى قولعا ۇستاپ باۋلۋى,التىن ارقاۋدى ۇزبەۋى حالقىمىزدىڭ زەرەكتىگىن, جادىنىڭ تازا ەكەنىنكورسەتەدى.

ايتار ءسوزدىڭ القيسساسىن ساياتشى­لىققا قاراي بۇرساق, بۇل كاسىپ باسىندا ءناسىپتى اجىراتۋ ءۇشىن پايدالانىلسا كەرەك. بىرتە-بىرتە اتا-بابالارىمىز ونى بەكزات ونەرگە ۇلاستىرعان. بيىك دارەجەگە جەت­كىزگەن. تەك­تىلىگى مەن تەگەۋرىنى مىقتى قى­ران قۇستى بالاسىنداي باۋلىپ, الاقا­نىندا ۇستاعان. ءسان-سالتانات كەزىندە جۇرت­قا كورسەتىپ, بابىنا كەلگەندە دالا تاعىسىنا سالعان. سونار كەزىندەگى ەرەكشە ساتتەر كىمنىڭ دە بولسا كوڭىلىنە قانات ءبىتىرىپ, جان-دۇنيەسىنە سەزىم شۋاعىن شاشىپ, ۇلان-اسىر قۋانىشقا كەنەلتكەن. بالاپان باپتاپ, قىران ۇشىرۋدىڭ سونداي ءبىر ادەمى كورىنىسىن ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋە­زوۆ: «اڭشىلىقتىڭ ءۇمىت, قۋا­نىشى كوپ. ىستىق وتتاي قىزۋلى ءمينوتى كوپ, ماعى­نالى ءومىر. اڭشىلىقتا كىسىنى اقىن كۇيىنە جەتكىزەتىن سەزىم كۇيى كوپ. بۇل – سالقىنداپ كەتكەن كارى اقىلدىڭ ءومىرى ەمەس, سۇيگەن عاشىعىڭدى ساعىنىپ كەلىپ, ك ۇلىپ-ويناپ وتكىزگەن كۇندىز-تۇنىڭدەي ىس­تىق سەزىم ءومىر. ويتكەنى, ءبىر ءمينوتتىڭ ءىشىن­دە قۋاناتىن دا, جۇدەيتىن دە ساتتەردى باسىنان كەشىرەدى. سونىڭ ءبارىن ايتىپ ءجۇر­گەندىكتەن اڭشىنىڭ ءتىلى شەشەن, قيالى جۇيرىك. بۇركىتتىڭ ۇشقانىنا, ءتۇل­كىنىڭ قۇ­تىل­ماق بولعان ايلاسىنا, قۇس­شىنىڭ ەبىنە ارنالعان تالاي شەشەن سوزدەر بار. اڭشى­لىق ومىرىنەن ىلگەرى-سوڭ­­عىدان قالعان تالاي قىزىقتى, جاندى سۇلۋ اڭگىمەلەر كوپ», دەيدى. ۇلتتىق قۇن­دىلىقتى تاپ باسىپ تانىپ, ونىڭ كەرە­مەتىنە شىن ءسۇيسىنىپ, ءتۇي­سىنگەن ادام عانا وسىلاي تامىلجىتىپ ايتا السا كەرەك. ونداي ۇلىلىق وسى ارادا ۇلى جازۋشىعا بۇيىرعانىن كورەمىز.

ساياتشىلىق نەگىزى – قىران باپتاپ, قۇماي تازى جۇگىرتۋدە جاتىر. بۇل تۋرالى تاريحي جازبالاردا قىزىقتى دەرەكتەر كوپ­تەپ كەزدەسەدى. ءبىر عانا مىسال, با­با­قۇمار حينايات پەن قۋانىش يسابەكوۆتىڭ «سايات­شىلىق – قازاقتىڭ ءداستۇرلى اڭشى­لىعى» (الماتى كىتاپ, 2007) اتتى ادەبي-تانىمدىق كىتابىن وقىپ وتىرعاندا وعان ايقىن كوز جەتكىزەسىڭ. ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى عاسىرلاردان حاباردار ەتەتىن تاستاعى ويما سۋرەتتە قۇس ۇستاعان ادامدار بەينەلەنگەن. سول سەكىلدى قازاق جەرىندە جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىس­تاردىڭ ءناتي­جەسىنە ۇڭىلسەڭ دە التىن ۇستاپ, تەمىر قورىت­قان اتا-بابالارى­مىز­دىڭ قۇسبەگى­لىكتى, تازىمەن اڭ اۋلاۋدى قاتار الىپ جۇرگەنىن اڭعاراسىڭ. وعان اتىراۋدان باس­تاپ التايعا, ودان الا­تاۋعا, ارقاعا دەيىن­گى ارالىقتى الىپ جاتقان قۇت مەكەننىڭ كەز كەلگەن جەرىنەن تابىلعان قۇسبەگىلىك تۋرالى دەرەكتەر دالەل بولا الادى. قىران مەن سۇڭقار, ءتورت اياقتى تۇلپار بەينەلەنگەن التىن قۇيمالار اتىراۋداعى ارالتوبە قورى­مى­نان, الماتى ماڭىنداعى ەسىك قورعا­نىنان تابىلعانى بارشاعا ءمالىم.

ساياتشىلىق تۋرالى الۋان ءتۇرلى كورى­نىستەردى كوركەم دۇنيەلەردەن دە وقۋعا بولادى. وعان ءبىر مىسال مىناداي. مىڭ جىلعا تاياۋ ۋاقىت بۇرىن جازىلعان «قابۋس­­نامانىڭ» ون جەتىنشى تاراۋى تۇگەل­دەي ساياتشىلىققا ارنالعان. جوعا­رىدا ايتقان كىتاپتا ءتورت­كۇل دۇنيەنى تۇگەل بيلەمەك بولعان شىڭ­عىس حاننىڭ سۇڭقار سالعاندىعى, كەرەي تۇعىرىل حان, شىڭعىس مۇراگەر­لەرىنىڭ ءبىرى قۇبىلاي حان, سونداي-اق ءامىر تەمىر قولى بوس كەزدە قۇس سالىپ, يت جۇگىرتۋدى ادەپتى ادەتكە اينالدىرعانى ايتىلادى. بۇعان قوسا شىڭعىس حاننىڭ قۇسبەگىلىك ونەردى جوعارى باعالاعانى, ءتىپتى مۇنى مەملە­كەتتىك دەڭگەيگە دەيىن كوتەر­گەنى, سايات­شىلىق اسكەري جاتتىعۋدا ەڭ ما­ڭىزدى ءرول اتقارعانى دا العا تارتىلادى.

يتاليا ساياحاتشىسى ماركو پولو, ورىس تاريحشىسى نيكولاي كارامزين, پولياك زەرتتەۋشىسى ادولف يانۋشكەۆيچ سە­كىل­دى شەتەلدىك عالىمداردان قالعان ەڭ­بەك­تەردى پاراقتاساڭ, بۇل ونەردىڭ نەبىر كەرەمەت­تەرىنە قانىق بولاسىڭ. ماسەلەن, كۇيىك حاننىڭ ورداسىندا 4 ايعا جۋىق بولعاندا م.پولو جيىرما مىڭ قۇسبەگى مەن اڭ­شىنىڭ جۇرگەنىن حاتقا تۇسىرگەن. ون مىڭ قىزىل, ون مىڭ كوك ءتۇستى كيىم كيگەن اڭشىلار, حانمەن بىرگە ساياتقا شى­عادى ەكەن. بۇلاردىڭ ىشىندە ەكى مىڭ ادام تازى مەن توبەت يتتەردى جەتەكتەپ جۇرەتىن بولىپتى. كۇنشىلىك جەردەن شەڭ­­بەر قۇرىپ, اڭ مەن قۇستى ۇركىتىپ قىسپاققا الۋ ساتىندەگى كورىنىستەردىڭ ەرەكشە بولاتىنىن دا جازىپ قالدىرعان. ال جوشى حاننىڭ اينالاسىندا ءۇش مىڭ قىران, ابىلاي حاننىڭ 500 بۇركىت, 300 قارشىعا, سۇڭقار ۇستاعان قۇسبەگىلەرى تۋرالى دا دەرەكتەر بارشىلىق.

ورتا عاسىردا ساياتشىلىق ونەردى ەرەكشە قۇرمەتتەگەندەر تۋرالى اڭگىمە قوزعال­سا, ونىڭ كوش باسىندا كوشپەندىلەر تۇر. سەبەبى, قۇسبەگىلىك كوشپەندىلەر ءومىرىن­دە ۇلكەن ءرول اتقارعان ەكەن. ءتۇبىمىز ءبىر دەلىنەتىن تۇرىك سۇلتانى ءى ءبايازيدتىڭ (1354-1403) 6000 سۇڭقارشىسى بولعان كورى­نەدى. ال اتاقتى بابىردىڭ (1483-1530) «بابىرناما» اتتى كىتابىندا سايات­شىلىق جايلى وي تاراتىلىپ, قىران قۇس جوعارى باعالانادى. «حاسان ءالي جالايىر قۇسبەگى ءارى اقىن ەدى», دەيدى. «سايات­شىلىق» دەگەن ىرگەلى ەڭبەك اۆتورلارى: «مۇنداعى جالايىر (جالايىر شورا) قازاق قۇسبەگىلەرىنىڭ ءپىرى ەكەندىگى تاريحي ساباقتاستىقتى اڭعارتادى», دەيدى. مۇنى كۇمانسىز دايەكتى بايلام دەپ تۇجىرامىز.

كونە رۋسسيانى بيلەگەندەر سۇڭقار بەكەتتەرىن جاساقتاپ, قۇسبەگىلىك تۋرالى قارار قابىلداعان. ماسكەۋ توڭىرەگىندەگى سوكولنيكي دەگەن جەر سوعان دايەك سەكىلدى. ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ اناۋ عاسىرلاردا ىرگەتاسىن قالاعان الىپتارى دا ۇلتتىق ۇلگىگە سەرگەك قاراعان. وعان تاۋكە حاننىڭ تۇسىندا قابىلدانىپ, قازاق­تىڭ ادەت-عۇرپىن تياناقتاعان ايگىلى «جەتى جارعى­دا» اڭشىلىققا ەرەكشە ءمان بەرىلگەنى مىسال بولا الادى. ايتۋلى قۇجاتتا: «اڭعا سالاتىن ءيتتى, قۇستى, (بۇركىتتى) ولتىرگەن ادامنان ولاردىڭ يەسى ءبىر قۇل نەمەسە ءبىر كۇڭ بەرۋدى تالاپ ەتە الادى», دەلىنگەن. وسىنىڭ وزىنەن-اق سايات­شىلىققا قازاقتىڭ قانشالىقتى ءمان بەرگەنىن كورۋ قيىن بولماسى انىق.

جوعارىدا اتالعان كىتاپتاعى مىنا ءبىر دەرەكتەردى كەلتىرە كەتسەك دەيمىز: «ەۋروپادا ۇلكەن قىزىعۋشىلىققا يە بولعان قۇسبەگىلىك ونەر اريستوكراتتاردىڭ ەرمەگى ورنىندا جۇرگەنىمەن, جالپىحالىقتىق قولداۋعا يە بولىپ, ءحVى عاسىردا شارىق­تاۋ شەگىنە جەتتى, – دەيدى ۆەنگر عالىمى لاسلو ديۋلا. – حح عاسىردا ادامزاتتىڭ تەحنوكراتتىق وركەنيەتى مەن اتۋ قارۋ ءتۇرىنىڭ كوپتەپ ءوندىرىلۋى جانە جالپى ادامزات ساناسىنىڭ قاتىگەزدەنۋى سالدارىنان كوپتەگەن قۇستارمەن بىرگە جىرت­قىش, اۋشى قۇستار وققا ۇشىپ, ولاردىڭ قاتارى سيرەپ كەتتى. بۇل تەندەنتسيانى ەكولوگيالىق فاكتورلار مەن تابيعاتتى يگەرۋ, قالالانۋ (ۋربانيزاتسيا) ءۇردىسى دە ۋشىقتىرىپ جىبەردى. 1905 جىلى ءبىر عانا ۆەنگريادا 6115 بۇركىت, 57923 سۇڭقار تەكتەستى, 11 مىڭداي ۇكىنى اتىپ قۇرتقان ەكەن». مۇنداي قاتىگەزدىككە نە دەرسىڭ؟ تا­بيعاتتىڭ تەپە-تەڭدىگى وسىندايدان بۇ­زىلادى؟ ال ادامعا جاسالعان ارسىزدىق­تىڭ دا كەسىر-كەساپاتىن جۇرت بىلەدى.

«اتبەگى – اتتىڭ تۇياعىنا قارار, قۇس­بەگى – قۇستىڭ قياعىنا قارار», دەپ تەكتى­لىكتىڭ ۇلگىسى, باسقانى بىلاي قويعاندا, كۇلتەگىن, بىلگە قاعاننان باستاپ, ابايعا دەيىن, ودان كەيىن دە اسپەتتەلگەن. بىلگە قاعان قۇس بەينەلى ءتاج كيسە, كوكشەگىر, قاراشولاق­تاي بۇركىت باۋلىعان, «قىران بۇركىت نە المايدى, سالسا باپتاپ» دەگەن اباي: «قان سوناردا بۇركىتشى شىعادى اڭعا, تاستان تۇلكى تابىلار اڭدىعانعا… بۇركىتشى تاۋ باسىندا, قاعۋشى ويدا… قىران قۇس كوزى كورىپ سامعاعاندا, قانات, قۇيرىق سۋىلداپ, ىسقىرادى, كوكتەن قىران سورعالاپ قۇيىل­عاندا. جارق-جۇرق ەتىپ ەكەۋى ايقاسادى. جەكە باتىر شىق­قانداي قان مايدانعا, بىرەۋى – كوك, بىرەۋى – جەر تاعىسى», دەي كەلىپ: «قىر – اپپاق, بۇركىت – قارا, تۇلكى – قى­زىل… قىران بۇكتەپ استىنا ءدال باسقاندا. قۇسى دا, يەسى دە قورازدانار», دەيدى. قاس پەن كوزدىڭ اراسىندا بولاتىن وسى ءبىر ءساتتى ۇلى اقىن ولەڭ-سۋرەتپەن بەينەلەگەندە قۇسبەگىلىكتىڭ بۇكىل بولمىسى مەن مۇن­دا­لاپ تۇرعانى حاق. سول داۋىردەگى قازاق جاق­سىلارىنىڭ ومىرىنە بويلاساڭ, قىران تاع­دىرلاس بول­عانىن, زامان شەتكە قاعىپ, زامانداسى نە تىندىرار دەيسىڭ دەپ اۋزىن باققاندا استىنداعى اتىنا, قولىنداعى قۇ­سىنا, ەرتكەن تازىسىنا مۇڭىن شاعىپ, بەبەۋلەگەن عوي. اقان سەرىنىڭ «قاراتورعايى», «كوكجەندەتى» سوزىمىزگە دالەل.

ساياتشىلدىق تاريحىن بەلگىلى ءبىر جىلمەن شەكتەۋ ارتىق بولار. ادامزاتپەن بىرگە جاساپ كەلە جاتقان كاسىپ دەسەك, قاتەلەسە قويماسپىز. «سەن-داعى جەردەن ءنار الدىڭ, مەن-داعى جەردەن ءنار الدىم. بىرەۋدەن سەن دە جارالدىڭ, بىرەۋدەن مەن دە جارالدىم… سۇرەيىك ءومىر الماسىپ», دەپ اقىن مۇقا­عا­لي ماقاتاەۆ ايتقانداي, قىرانمەن قاناتتا­سىپ, كۇن كەشىپ كەلە جاتقان قازاق – قىران­دى باعالاۋداي-اق باعالاعان. كەيىن عوي زا­مانعا كۇيلەيمىز دەپ سايابىرسىتىپ العا­نى­مىز. وعان قازاق ۇلتىنىڭ التىن تامىرى بولىپ سانالاتىن سالت-ءداستۇر, ادەت-عۇرپى­مىزدىڭ شىراق­شىسى بولىپ, ارتىنا ولمەس مۇرا قال­دىرعان اكادەميك الكەي مار­عۇلان­نىڭ مىنا ءبىر تولعامىن وقىپ كورەلىك: «قازاق­ستاننىڭ كوپتەگەن ەجەلگى مادەني ەسكەرت­كىشتەرىنىڭ ىشىندە كەيىنگى كەزدە نازار­عا اسا كوپ ىلىنبەي جۇرگەن بىرەۋى بار دەگىم كەلەدى. ول – ساياتشىلدىق ونەرى… سايات­شىلدىق­تىڭ, اسىرەسە, قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا, مادەني دامۋىندا ماڭىزى زور بولعانى بەلگىلى. قازاق تىلىندە وسى سايا­ساتشىلدىققا بايلانىستى تۋعان مىڭ جارىمداي ءسوز بار, ولار قازىر دە نەبىر تاريحي جازبالاردا, كوركەم ادەبيەتتە كەڭى­نەن قول­دانىلادى. ساياتشىلدىقتى حالىق ەجەلدەن ونەردىڭ ءبىر ءتۇرى دەپ باعالاعان. ونى پايدا تابۋ نەمەسە كۇن كورىس كوزى ساناماعان. ءبىز ءبىر كەزدەردە قالىڭ جۇرتتى قايران قال­دىرىپ, تالاي­لاردىڭ تاڭدايىن قاقتىرعان وسىناۋ ونەر­دىڭ بىرتىندەپ سيرەپ, قايتالان­باستاي بولىپ, جوعالىپ بارا جاتقانىنىڭ كۋاسى بولىپ وتىرمىز. سايات­شىلدىق – عاجاپ قۇبىلىس, ۇلكەن ونەر, زور عىلىم. ول حالىق جۇرەگىنە جول تاپ­قان كوپتەگەن ادەبي, مادەني جانە مۋزى­كالىق شىعارمالار تۋدىردى… ال دامۋ­دىڭ شىرقاۋ بيىگىنە شىق­قان, قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان ءبىزدىڭ زامانىمىزدا سول ساياتشىلدىق جو­عالىپ بارا جاتقانىنا قايتىپ وكىنبەسكە. ساياتشىلىق ونەر ارقىلى حالىق تابيعاتپەن قويان-قول­تىق ارالاسىپ, وعان جاقىندىعىن سەزىنەتىن, ەندى وسى سەزىم سەيىلسە, ءبىر كەزدە دامىپ قانات جايعان حالىق مادەنيە­تىنىڭ دە ءبىر بولشەگى ۇمىتىلعانى ەمەس پە؟» دەپتى. وسى ارادا ۇلى عالىمنىڭ احمەت باي­تۇرسىنوۆ ايتقان: «جۇرت ۇقپاسا, ۇقپاسىن, جابىق­پايمىن, ەل – بۇگىنشىن, مەنىكى ەرتەڭگى ءۇشىن» دەپ بۇگىندى ەمەس, ەرتەڭگە الاڭ بولعان كورەگەندىگى كوسەمدىك قوي. ءدال قازىر عۇلا­مانىڭ …«بوزتورعاي جۇمىرتقا­لاعان ءبىزدىڭ زامانىمىزدا…», دەگەن ءسوزىن ەسكە ءتۇسىرىپ, تاۋەلسىزدىك تۇ­سىن­دا ساياتشى­لىق ونەردى الەم­دىك دەڭ­گەيگە شىعارساق, ونىڭ دا ال­عاشقى باستاۋى قازاق جۇرتىندا شىعار دەگەن الداعى بايلامىمىز اقيقاتقا اينالاتىنىنا يمانىمىز كامىل.

قازاق قىراندى باپتاپ, قۇماي تازىنى جۇگىرتۋمەن شەكتەلگەن جۇرت ەمەس. زەرەك­تىگى مەن زەردەلىگىنەن شىعار, قۇستىڭ دا, يەسىنە ادال ءيتتىڭ دە «ءتىلىن» بىلگەن. قىران بولار بالاپاندى قيادان, ۇشقىر تازىنى ۇيادان تانىعان. بالاپاندى باۋلىپ, جەتىل­دىرىپ تۇلەككە جەتكىزىپ تۇلەتىپ ۇشىرعان.

ءيا, قۇسبەگىلىك ەكىنىڭ بىرىنە ەرمەك ونەرى ەمەس. قاسيەتى ەرەن, كيەسى بولەك. اقىلىڭا ايلاڭ ساي بولماسا, قۇس سالىپ يت جۇگىر­تەمىن دەۋ بوس دالباسا. قۇس ءتىلىن تاپپاساڭ, باۋلىپ باعىن اشپاساڭ, تەگەۋ­رىنىن قايى­رىپ, تۇياعىن مۇقالتىپ, قياعىن جۇتاتىپ, قاناتىن قوبىراتىپ, شاقار شاڭقىلىن قارعانىڭ قاڭقىلىنا اپارۋىڭ مۇمكىن.

قازاق دالاسىنان قىرانمەن بىرگە سامعاپ شىققان تالانتتى قۇسبەگىلەر از بولماعان. سولاردىڭ بىرەگەيى: «اسپاندا ۇشا بەرسەم قاناتىم تالادى, جەرگە قون­سام جالايىر شورا الادى», دەپ زار شەككەن قىراننىڭ بۇكىل بولمىسىن الاقا­نىنداعىداي تانىعان جالايىر شورا كوز الدىنداعىنى قويىپ, كوز ۇشىندا ۇشىپ بارا جاتقان قۇستىڭ قاسيەتىن ءبىلىپ, قايدا قوناتىنىن ايتىپ, العىر ەكەن, الىپ كەلىڭدەر, نە قويانعا دا شاماسى جەتپەيتىن جارعا قونار جاپالاق سەكىلدى اۋرە بول­ماڭدار, دەيدى ەكەن. تىنەي قۇسبەگى تۋرالى دا اڭىزعا بەرگىسىز اڭگىمەلەر بارشىلىق. ونىڭ سارىقۇسى قاسقىر, تۇلكى, بۇعى, مارال, ايۋعا تۇسەدى ەكەن. ومىردەن كوزى اشىق وتكەن ەتنوگراف, ساياتشىلىق تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا كۇندى كۇنگە, ءتۇندى تۇنگە جال­عاپ ءسوز قوزعايتىن جاعدا بابالى­ق ۇلى: «تىنەيدەگى قاسيەت – ۇيالاس ەكەن سارىقۇس­پەن, شوراداعى قاسيەت – تىلدەس ەكەن بار قۇسپەن», دەپ وتىراتىن. مۇنداي ايتۋلى بۇركىتشىلەر تۋرالى ايتا بەرۋگە بولادى. بىراق ساياتشىلىقتىڭ قۇپياسىن اشىپ, ەلدىك