سەيسەنبى, 20 ناۋرىز 2012 7:43
تەگى جاقسىنىڭ جۇزىنەن نۇر توگىلىپ تۇرادى. كىسىلىگى مەن كىشىلىگى تەڭ جۇرەدى. ءوي-ولشەمى, پاراسات-پايىمى شالشىقتاي شاعىن ەمەس, مۇحيتتاي تەرەڭ بولادى. وسى قادىرلى قاسيەتتىڭ ءبارىن بويىنا جيعان ءبىر اسىل اعاعا ءىلتيپات بىلدىرەتىن كەز كەلگەندەي. ول كەرەعارىس ماڭدايلى, كوز شاراسى كەڭ, ءتۇر-تۇلعاسى ءبۇتىن – نۇرپەيىس قاسىم ۇلى اعامىز ەدى. ول بۇگىندە ارامىزدا جوق. باقيلىق.
سەيسەنبى, 20 ناۋرىز 2012 7:43
تەگى جاقسىنىڭ جۇزىنەن نۇر توگىلىپ تۇرادى. كىسىلىگى مەن كىشىلىگى تەڭ جۇرەدى. ءوي-ولشەمى, پاراسات-پايىمى شالشىقتاي شاعىن ەمەس, مۇحيتتاي تەرەڭ بولادى. وسى قادىرلى قاسيەتتىڭ ءبارىن بويىنا جيعان ءبىر اسىل اعاعا ءىلتيپات بىلدىرەتىن كەز كەلگەندەي. ول كەرەعارىس ماڭدايلى, كوز شاراسى كەڭ, ءتۇر-تۇلعاسى ءبۇتىن – نۇرپەيىس قاسىم ۇلى اعامىز ەدى. ول بۇگىندە ارامىزدا جوق. باقيلىق.
نۇراعاڭ ەسكە تۇسكەندە ۇلى عابەڭ – عابيت ءمۇسىرەپوۆتىڭ «كىشىلەر قاتارىندا ءۇلكەن ەمەس ءبىر جان ەدى-اۋ!» دەگەن ءسوزى ءتىل ۇشىنا ورالا بەرەتىنى بار.
وتكەن عاسىردىڭ 70-80- 90-جىلدارى كوزى اشىق, كوڭىلى وياۋ قازاق جۇرتىنىڭ بويىندا سۇمدىق سىلكىنىس بولعانىن سول كەزدەگى ەل-جۇرت جاقسى بىلەدى. ول كيەر كيىم, ىشەر اس, جايلى ءومىر بولعانمەن, ۇلتتىق سانانىڭ قۇلدىراۋى, ءتىلدىڭ ءمۇكىستەنۋى تامىرلانىپ, رۋحاني قۇندىلىقتاردى وزگەلەردىڭ وزەۋرەگەن «ۇلگىسى» جۇتىپ بارا جاتقاندا ودان ۇرپاقتى قورعاپ قالۋعا دەگەن ۇمتىلىس ەدى. ونىڭ التىن ارقاۋىندا قازاق مەكتەبىن اشۋ جونىندەگى كەرەمەت تالپىنىس جاتتى. مۇنىڭ كوشباسىندا ۇلتشىل اقىن, حالىقشىل ازامات, الارى كەتسە دە, ۇرپاق ءۇشىن ايتارىن ايتىپ, ۇيىتقى بولۋدان ءبىر ءسات تە تابان تارتپاعان, قايتا شيرىعىپ شامىرقانعان شونا سماحان ۇلى ءجۇردى. وسى جەردە ول كىسىنىڭ ءوز اۋزىنان ەستىگەن مىنا ءبىر جايدى ايتا كەتسەك دەيمىز. جەلتوقسان كوتەرىلىسىنەن كەيىنگى الاساپىراندا بارىمىزگە اقىلشى بولىپ, قالعىپ كەتسەك سەرگىتىپ جىبەرەتىن اقىن اعامىز: «مەن سۇراپىل سوعىستا دا جاسقانباعان ادام ەدىم. ەندى قاتتى ويلانىپ ءجۇرمىن. الداعى تىرلىگىمىز قالاي بولار ەكەن؟ بىزگە ديمەكەڭ قولۇشىن سوزۋشى ەدى. ءۇش ءارىپ سوڭىمىزعا ءتۇسكەندە اسقار (قوناەۆ) بار, قارىنداستارى بار, سولار ارقىلى اعاعا جەتكىزىپ, جانىمىز قالۋشى ەدى. اسىل ەر شەن تاعىپ, شەكپەن كيگەندەرگە «نە ءبۇلدىرىپ جىبەرەدى دەيسىڭ, كوپتىڭ ىشىندەگى ءبىر ازامات قوي», دەپ ولارعا توقتاۋ ايتادى ەكەن. ەندى كىم بىلەدى, ءبىر ءۇمىتىم اناۋ نۇرپەيىستە عانا قالىپ تۇر», دەپ ءوزىنىڭ قوناەۆتار تۋرالى كىتاپ جازعانىن, سول ارقىلى الىپتار اۋلەتىمەن ارالاسىپ, وزىنەن بۇرىن ۇلتىنا سەپتىگى ءتيىپ جۇرگەنىن ايتقانى بار ەدى.
سول تۇستاعى زيالى قاۋىمنىڭ سان سالاداعى وسىنداي تىرلىگى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى جىلدارىنا ىرگەتاس بولىپ قالانىپ, سەپتىگىن تيگىزدى دەسەك, قاتەلەسە قويماسپىز. سەبەبى, ەلدىگىمىزدى العان كۇننەن باستاپ تۇسالعان ءتىلىمىزدىڭ تيەگى اعىتىلعاندا, ۇلتتىق دۇنيەلەرىمىز قۇستاي قاناتىن قاققاندا, بۇرىننان باستالعان جاقسى ءىس جالعاسىن تاۋىپ جۇرە بەردى. وعان دەيىن ۇلتىم, جۇرتىم دەگەن ازاماتتار ساياساتتا حالىق پەن ۇستەم بيلىكتىڭ اراسىندا ەكى وتتىڭ ورتاسىندا جۇرگەندەي كۇي كەشسە, ەندى ولار ۇلت قىزمەتىنە بەل شەشىپ كىرىستى. سولاردىڭ قاتارىندا ءبىز ماقالاعا ارقاۋ ەتىپ وتىرعان نۇرپەيىس قاسىم ۇلى دا بار ەدى. ول الماتى قالاسىنىڭ ءبىلىم باسقارماسىنا ءۇش رەت كەلىپ, ءۇش رەت كەتتى. كەلۋى مەن كەتۋىنىڭ ارتىندا سانسىز سۇراق قالاتىن.
نۇرەكەڭ ءبىلىم باسقارماسىنا باستىق بولىپ وتىرعاندا جاڭا عيماراتتار قازاق مەكتەبى مەن قازاق بالاباقشاسىنا بەرىلەتىن. بۇل قالاي دەگەندەرگە قانداستارىنىڭ تسك-دان باستاپ, ءبىراز مەكەمەنى «بومبىلاعان» ارىز-شاعىمىن كورسەتىپ, قۇتىلىپ كەتىپ وتىراتىن. مۇنداي ىشكى ەسەبى بار «ۇلتشىلدىق» ول كەزدە جوعارىعا ۇناي قويسىن با؟ ەسەبىن تاۋىپ, ازاماتتى جىلى ورنىنان جىلجىتىپ جىبەرەدى. بىراق ادامدىعى مەن ادالدىعىنا, ىسكەرلىگىنە, جۇرتپەن ءتىل تابىسىپ كەتەتىن مەنى كەم, الدى كەڭ كەمەلدىگىنە ءتانتى بولعان باسشىلار, قالاداعى داۋ-شاردى توقتاتۋ ءۇشىن نۇرەكەڭدى ورنىنا قايتادان اكەلەتىن.
نۇرپەيىس قاسىم ۇلىمەن اڭگىمە-دۇكەن قۇرۋدىڭ ءوزى ءبىر عانيبەت ەدى. ەستىگەنىن ءومىر بويى ۇمىتپايتىن. قالتاسىندا تەلەفون جازاتىن بلوكنوت بولمايتىن. تانىس-ءبىلىستىڭ مەكەن-جايىن, تەلەفونىن سۇراساڭ شاراسى كەڭ كوزىن اۋدارىپ-ءتوڭكەرىپ تۇرىپ سارت ەتكىزەتىن, «ءبارى ميدا تۇرۋ كەرەك», دەيتىن. «شاراسى كەڭ باسىڭىزعا كومپيۋتەر ورناتىپ العانسىز با؟» دەسەك, رياسىز جىميىپ الىپ, «كومپيۋتەر دا ادام ميىنىڭ جەمىسى ەمەس پە؟!» دەۋشى ەدى. حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ نەبىر ۇلگىلەرىن جاتقا ايتاتىن. اۋىزەكى اڭگىمەگە شەشەن, شەبەر ەدى. اياق استىنان ءسوز تاۋىپ, قىسىلتاياڭنان جول سالىپ شىعىپ كەتەتىن. ول كىسىنىڭ اۋزىنان شىققان نەبىر حالىقتىق اڭگىمەلەردى قازاقتىڭ احاڭى – اقسەلەۋ سەيدىمبەك جازىپ الىپ جۇرەتىنىن ءبىلۋشى ەدىك. كەيىن «قاسىموۆتان قالعان» ولەڭ مەن قارا ءسوز دەپ كىتاپتارىنا قوسىپتى. سونى وقىپ وتىرعاندا زەردەلى جانداردىڭ زەرەكتىگىنە ءتانتى بولعاندايسىڭ.
كەڭەس داۋىرىندە الماتىدا قازاق مەكتەبىن اشۋ شاڭدى داۋىلدان كەم بولمايتىن. ءبىر جىلى قازىرگى ءمۇسىلىم بازارباەۆ اتىنداعى №138 مەكتەپكە قاتىستى تارتىس تۋىپ, شونا سماحان ۇلى قاۋمالاعان حالىقتى تسك-داعى مىقتىلارعا بارماسا, بۇل ارادا شەشىلمەيدى دەپ قىرانداي شاڭق ەتە تۇسكەندە, تالانتتى جازۋشى جاقسىلىق ءتۇمەنباەۆ «سەندەردە قان جوق!» دەپ قالعاندا نۇراعاڭ جانارى جارق ەتىپ, قاتارلاستارىنان جارتى قادام العا وزىپ: «مەندە قان بار, مەنىڭ ءتىلىم ءتۇزۋ. «بىلىمدىلىكتىڭ ەڭ باستى فاكتورى تۋعان تىلدە سويلەۋ مەن ونى سىيلاۋدان باستالادى» دەگەن عوي گەگەل. سول سەكىلدى قازاق ءتىلىن سىيلاۋعا كەلگەندە مەن كەم دە, كەندە دە ەمەسپىن, بىراق بيلىكتىڭ بيشىگى سىزدەر باراتىن جاقتا», دەدى يمەنبەي. سونداعى ول كىسىنىڭ باراتىن جەرلەرىڭىز دەپ تۇرعانى تسك-نى مەڭزەگەنى ەدى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇسىندا نۇرپەيىس قاسىم ۇلى قايتادان ءبىلىم باسقارماسىنا ورالدى. ەندىگى جەردە ول ۇلت مەكتەبىنە دەگەن قىزمەتىن اشىق جۇرگىزدى. ءبىر جولى جاڭا مەكتەپ جايى جونىندە ءوتىنىشىمىزدى ايتىپ بارعاندا: «ەندى ىقتاسىنعا جۇگىرمەيمىز. انىق قادامعا بارامىز. ءدال ءبۇگىنگە دەيىن 25 قازاق مەكتەبى جۇمىس ىستەپ جاتىر. بۇل از. ەڭ بولماعاندا 3-4 جىلدىڭ كولەمىندە 50-گە جەتكىزۋىمىز كەرەك. ونىڭ جوبا-جوسپارى, مىنە!» دەپ قالانىڭ قاي تۇسىنان جاڭا مەكتەپ, بالاباقشا سالىناتىنىن, ارالاس ءبىلىم ۇيالارىن قازاق مەكتەپتەرىنە كوشىرۋدىڭ جاي-جاپسارىن الدىمىزعا تارتقان ەدى. ول كەزدە ءبىر ءبىلىم ۇياسىنا ارنالعان عيماراتتىڭ ەسىگىن ەكى جاعىنان شىعارىپ, قازاق جانە ورىس مەكتەپتەرىن اشۋ ءۇردىسى كەڭ قانات جايعان ەدى. ول ءوز جەمىسىن بەرگەن. سونداي ءبىلىم ۇيالارى ءالى جۇمىس ىستەپ جاتىر. اشىلعان مەكتەپكە ۇلت زيالىلارىن, اسىرەسە, اقىن-جازۋشىلاردى ءوزى باستاپ بارىپ: «ءسىزدەردىڭ اتتارىڭىزدى, شىعارمالارىڭىزدى ءبىلىپ قانا قويماي, جىلى جۇزدەرىڭىزدى دە كورسىن», دەيتىن. جاقسىنىڭ وسىنداي ۇلگىسى ءتاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ءتىپتى ەرەكشە كورىنىس تاۋىپ ەدى.
نۇرپەيىس قاسىم ۇلى قاراپايىم اۋىل مۇعالىمىنەن سول زامانداعى تسك-نىڭ لاۋازىمدى قىزمەتىنە, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ كوميتەت توراعاسىنا, قالالىق, وبلىستىق ءبىلىم باسقارمالارىنىڭ باستىعى دارەجەسىنە جەتكەنىن زامانداستارى جاقسى بىلەدى. ءومىر جولى سان تاراۋ عوي. ءبىر كەزدەرى جۇمىسسىز دا قالىپ قويعانى بار. ەل سىيلاعان اسىل ازاماتقا سول تۇستا الماتى وبلىسىن باسقارعان ز.نۇرقادىلوۆ جاسىتپاي جانىنا شاقىرىپ, وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسىنا جەتەكشىلىك جاساعانىنان حاباردارمىز.
«ابايدىڭ الىپتىعى قىلكوپىردىڭ ۇستىندە تۇرعاندىعى, ەكى قولىمەن, ەكى ومىرمەن الىسقاندىعى», دەپ ۇلى ماعجان اقىن ايتقانداي, كەڭەس داۋىرىندە, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ۇلتتىڭ ءتىلى – جۇرتتىڭ بولاشاعى دەپ ءتۇن ۇيقىسىن ءتورت بولگەن اسىل ازاماتتاردى اندا-ساندا ەسكە الىپ وتىرساق, بۇل كەيىنگىگە ۇلگى بولارى ءسوزسىز. سەبەبى, وتكەنسىز بۇگىن بولمايدى. «بۇل قوعام – كەشەگى قوعامنىڭ بالاسى, ەرتەڭگى قوعامنىڭ اتاسى» دەپ احمەت بايتۇرسىن ۇلى بەكەر ايتپاسا كەرەك. ەندەشە, سول وتكەن كەزەڭنىڭ اسىل ازاماتتارىنىڭ قاتارىندا قازاق بىلىمىنە, تىلىنە, رۋحاني قۇندىلىقتارىنا ەرەكشە سەرگەكتىك تانىتقان نۇرپەيىس قاسىم ۇلى دا بولىپ ەدى. ول كەڭەس داۋىرىندە قالالىق ءبىلىم بەرۋ ءىسىن جەتىلدىرۋگە كۇش سالسا, تاۋەلسىزدىك تۇسىندا مينيسترلىكتەگى ورتا ءبىلىم كوميتەتىنە باسشىلىق جاساپ, بۇكىل وتانىمىز بويىنشا ءبىلىم ۇيالارىن ەگەمەندىك تالابىنا قاراي قايتا قۇرۋ ىسىنە ءوزىنىڭ ولشەۋسىز ۇلەسىن قوستى. ەندەشە, وسىنداي جانى جايساڭ جاننىڭ ەڭبەگىن اركەز ەستە جاڭعىرتىپ وتىرساق, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.
سۇلەيمەن مامەت.