سارسەنبى, 29 تامىز 2012 7:15
بالانى ەرجۇرەكتىلىككە, باتىلدىققا, پاتريوتتىق ىستەرگە, قايسارلىققا, تاباندىلىققا تاربيەلەۋگە ۇلكەن ءمان بەرەتىن كەڭەس مەكتەپتەرىندە «ومىردە ارقاشان دا ەرلىككە ورىن بار» دەگەن قاعيداتتى كوپ ايتاتىن. جوعارعى سىنىپتاردا وقىپ, ومىردەن وزىڭشە وي تۇيە باستاعان كەزدەردە: ميليتسيادا قىزمەت ەتكەندەر قاۋىپتى قىلمىسكەردى قۇرىقتاعاندا بولماسا, باسقا ۋاقىتتا بەيبىت زاماندا قانداي ەرلىك بولۋشى ەدى دەپ ىشتەي وعان قارسىلىق بىلدىرەتىنبىز. ال شىن مانىندە ەرلىك ىستەرگە ومىردە ءار كۇن سايىن ورىن بار ەكەنىن ەندى ءبىلىپ وتىرمىز.
سارسەنبى, 29 تامىز 2012 7:15
بالانى ەرجۇرەكتىلىككە, باتىلدىققا, پاتريوتتىق ىستەرگە, قايسارلىققا, تاباندىلىققا تاربيەلەۋگە ۇلكەن ءمان بەرەتىن كەڭەس مەكتەپتەرىندە «ومىردە ارقاشان دا ەرلىككە ورىن بار» دەگەن قاعيداتتى كوپ ايتاتىن. جوعارعى سىنىپتاردا وقىپ, ومىردەن وزىڭشە وي تۇيە باستاعان كەزدەردە: ميليتسيادا قىزمەت ەتكەندەر قاۋىپتى قىلمىسكەردى قۇرىقتاعاندا بولماسا, باسقا ۋاقىتتا بەيبىت زاماندا قانداي ەرلىك بولۋشى ەدى دەپ ىشتەي وعان قارسىلىق بىلدىرەتىنبىز. ال شىن مانىندە ەرلىك ىستەرگە ومىردە ءار كۇن سايىن ورىن بار ەكەنىن ەندى ءبىلىپ وتىرمىز.
1984 جىلى ءبىر كەسەلمەن الماتىنىڭ ورتوپەديا-تراۆماتولوگيالىق ورتالىعىنا جاتۋعا تۋرا كەلدى. مۇندا كەيبىرەۋلەردىڭ سىنىقتان دۇرىس سالىنباي, اياقتارى اقساق نەمەسە قولدارى قيسىق بولىپ قالعاندارىن دا تۇزەيدى ەكەن. ال ەمى تىم قاراپايىم, شور بوپ بىتكەن سىنىقتى قايتا سىندىرىپ, دۇرىس سالىپ, گيپستەپ قويادى. سونىڭ ىشىندە سۇيەگى قىسقارىپ كەتكەندەرگە يليزاروۆتىڭ اپپاراتىن سالىپ, بىرنەشە اي بويى بۇراندامەن «وسىرەدى». ايتايىن دەگەنىم, سول كەزدە سىنعان جامباسى دۇرىس بىتپەي, قايتا سىندىرىپ, ءتۇزۋ ەتىپ سالۋعا تۋرا كەلگەن ءبىر جىگىتتىڭ قايعىسى ەدى. الگى اۋرۋحاناعا سالعاننان زارلاپ كىردى. جامباسىن قايتا سىندىرادى دەگەندى ەستىگەندە ءتىپتى بوتاداي بوزدادى. ودان گيپستە 40 كۇن جاتۋعا تۋرا كەلەدى دەگەندى ەستىگەندەگى ونىڭ كۇيزەلىسىن جان بالاسىنا بەرمەسىن… قارعانىپ, ومىردەن ءتۇڭىلىپ ايتپاعان ءسوزى جوق. اراسىندا «وسىنشالىق كۇيگە سالعان قۇدايعا» دا ءتىلى ءتيىپ كەتەدى. بۇكىل اۋرۋحانا بولىپ كوڭىلىن اۋلاپ, ۋاتىپ جاتسا دا ۋايىمىن ىركە الماي, ەڭگەزەردەي ەركەك قاشان كورسەڭ ەكى كوزىنە ەرىك بەرىپ وتىرعانى. قاسىندا وزىندەي ادامداردىڭ جاتقانىن كورسە دە جاسىنان جانىن وبەكتەپ وسكەن بوركەمىك نەمە بولسا كەرەك, ءوزىن باسقالاردان ارتىق ساناپ, ايتەۋىر مازاسى بولعان جوق. مىنە, ومىردە مۇندايلار دا از بولمايدى. شىدامسىزدىق پەن كۇيگەلەكتىككە بوي العىزعان وندايلار ءوزى عانا ەمەس, وزگەنىڭ دە مازاسىن الىپ, اقىرى كىسىلىك قادىرىن كەتىرىپ تىنادى. ۇلى ۇستاز ىبىراي ءالتىنساريننىڭ «اۋىرعاننان اياعان كۇشتىرەك» دەگەن ءبىر اڭگىمەسى بار. وندا اياعىن سىندىرىپ العان جاس بالا قانشا قينالسا دا جايراڭداي ك ۇلىپ جاتىپتى. سىنىعىن سالىپ جاتقان دارىگەر ونىڭ بۇل قىلىعىنا تاڭ قالىپ, اياعىڭ اۋىرماي ما دەپ سۇراعاندا: اۋىرماق تۇگىل جانىم كوزىمە كورىنىپ تۇر. بىراق مەن قينالسام اجەم ەكى ەسە قينالادى عوي دەپ شىداپ جاتىرمىن دەگەن ەكەن. وسى ءتامسىل دە ۇققان جاننىڭ ەسىندە ماڭگى قالارى ءسوزسىز. بۇل دا ءبىر ەرەسەن ەرلىكتىڭ ءتۇرى. ال ءبىز مىسالعا الىپ وتىرعان جىگىت وزىنەن باسقا ەشكىمدى ويلاماي, جانتىنىشتىعىن عانا كۇيتتەگەن جان ەكەنى كورىنىپ تۇردى. مۇندايلاردان ەزدىك شىقسا شىعار, بىراق ەرلىك ەشقاشان شىقپايدى, ارينە.
جۋىردا, ومىردە ەرەكشە ەرلىك جاساپ جاتقان ءبىر جانمەن جولىقتىم. قولىما قالام الۋعا سەبەپشى بولعان دا سول كىسىنىڭ تاعدىرى ەدى. ەندى سول تۋرالى اڭگىمەلەپ بەرەيىن.
ءشامار سالجىگىتوۆا اپايىمىز قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ مۇعالىمى بولاتىن. ول ءوز ماماندىعىن جان-تانىمەن سۇيگەن ءارى ناعىز ۇستازعا لايىقتى ءتالىمى دە كۇشتى جان. ءوزى سولتۇستىكتىڭ ءبىر قيىرىندا تۋسا دا جوعارى ءبىلىمدى سەمەيدەن الىپ, ۇلىلار ەلىنىڭ اۋاسىن جۇتقان, اباي اۋىلىنىڭ جاستارىمەن جاقىن ارالاسقان جان. مەكتەپتى كۇمىس مەدالعا بىتىرگەن سوڭ, سول كەزدەگى جۇرتتىڭ ادەتىمەن ماسكەۋدىڭ ءبىر جوعارعى وقۋ ورنىنا قۇجاتتارىن جىبەرىپتى. التىن, كۇمىس مەدال العانداردى ول كەزدە ەمتيحانسىز قابىلدايتىن. ءشاماردىڭ وقۋعا قابىلدانعانى تۋرالى شاقىرتۋى مەكتەپكە كەلگەن ەكەن, بىراق سول كەزدەگى ۇلتى باسقا ديرەكتور قاراۋلىق قىلىپ, ونى ۋاقىتىندا كورسەتپەي, تىعىپ قويعان. ءسويتىپ, جاز بويى توسىپ, سول جىلى جوعارى وقۋ ورنىنا باراتىن ۋاقىتتى وتكىزىپ الادى. ال كەلەسى جىلى سەمەي پەدينستيتۋتىنىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ ماماندارىن دايارلايتىن فاكۋلتەتىنە تۇسكەن ەكەن. ول جىلدارى مۇنداي فاكۋلتەتتەر تەرىستىك وبلىستاردا مۇلدە جوق, تەك ەلىمىزدىڭ 3-4 قالاسىندا عانا بولاتىن.
وقۋدى قىزىل ديپلومعا بىتىرگەن قىز وزىنەن باسقا قاراسار ادامى بولماعان سوڭ كارى اتا-اناسىنىڭ جاعدايىنا قارايلاپ, تۋعان اۋىلىنان شىقپاي, وسىنداعى مەكتەپكە ءوز ماماندىعى بويىنشا قىزمەتكە تۇرادى. اۋداندىق, ءتىپتى وبلىستىق ءبىلىم بولىمدەرى ۇلكەن مەكتەپتەرگە بارۋ تۋرالى تالاي ۇسىنىس جاساسا دا, ول اۋىلدان شىقپايدى. سودان بەرى قىرىق جىلعا جاقىن ءشامار قۋاندىققىزى اۋىلداستارىنا قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ قىر-سىرىن ۇيرەتىپ, جاستارعا ونى تەرەڭىرەك ءبىلدىرۋ جولىندا تەر توكتى. جولداسى سەرعالي سيبانباەۆ تا ءومىر جولىن ۇستازدىققا ارناعان جان ەدى. ەكەۋى ءتورت ۇل مەن قىز ءوسىرىپ, ولاردى ءۇلگىلى ازاماتتار قاتارىنا قوستى. ۇلكەن قىزى گۇلمايرا مەن ۇلكەن ۇلى مۇرات قازمۋ-ءدىڭ مەحانيكا جانە قولدانبالى ماتەماتيكا فاكۋلتەتتەرىن بىتىرگەن ماماندار. قازىر بالالارىنىڭ ءبارى دە ۇلگىلى وتباسى بولىپ وتىر.
ءشامار اپامىزدىڭ ءوز اتا-اناسىمەن قوسا قايىن اتاسى مەن ەنەسىن قولىندا باعىپ, ءبارىنىڭ دە العىسىن الىپ, ومىردەن ريزاشىلىقتارىمەن ۇزاتقانىن بارشا اۋىلداستارى جاقسى بىلەدى. بارلىق قىلىعى ءسۇيكىمدى, ۇلاعاتتى ۇستاز, يبالى كەلىن, يناباتتى اتا-انا, جۇعىمدى كورشى بولا بىلگەن ونى بۇكىل اۋىلداستارى وزدەرىنە ۇلگى ەتىپ, قاتتى سىيلايدى.
سويتكەن جان الپىس جاستىڭ ورتاسىنا ەندى ەنە بەرگەن 2003 جىلدان بەرى اياعىن باستىرمايتىن كەسەلگە تاپ بولىپ, توسەك تارتىپ قالدى. الدىمەن ءۇي ىشىندە قابىرعاعا سۇيەنىپ, ەپتەپ قوزعالا الاتىن بولسا, 2007 جىلى قۇلاپ, جامباس سۇيەگى شىتىناعاننان سوڭعى بەس جىلدا وتىرا دا الماي تەك شالقاسىنان جاتادى. بەس جىل بويى قىرىنا دا قوزعالا الماي, شالقادان ءتۇسىپ جاتۋ دەگەننىڭ قانشالىقتى ازاپ ەكەنىن اركىم ءوز الىنە قاراي سالماقتار.
«ءبىر باسۋ ەكى اياقتى مۇڭ بولىپ تۇر, جارىق كۇن جارقىراعان ءتۇن بولىپ تۇر. داۋاسى وسى دەرتتىڭ تابىلمادى جىگەرىم ابدەن جاسىپ, قۇم بولىپ تۇر. تۇسىمدە ءجۇرىپ كەتتىم – قۇلامادىم, ەشكىمنەن ءتىپتى كومەك سۇرامادىم. ويانسام, ءتۇسىم ەكەن, امال قانشا, جالعاستى كۇنى بويى جىلاعانىم», دەگەن ولەڭ جولدارىن دا شىعارىپتى. تاڭ بوزارىپ اتادى, كۇن قىزارىپ باتادى. جۇرت تىرشىلىكتىڭ قامىمەن ۇنەمى قيمىل, قوزعالىس ۇستىندە. بىرەۋ ۇيگە كىرىپ, بىرەۋ شىعىپ جاتادى. دالادان دا قىزۋ تىرشىلىكتىڭ دابىسى بىلىنەدى. ال ول تەك ءۇيدىڭ توبەسىن عانا كورىپ, شالقاسىنان جاتىر… بەس جىل بويى… تاڭ اتىپ كەلە جاتقاندا تاڭمەن بىرگە تۇرىپ كەتەر مە ەدى دەپ قيالدانامىن, دەيدى. بىراق… قيىن, وتە قيىن…
ول كىسىنىڭ جانىندا تاپجىلماي, اڭگىمەسىن تىڭداپ 3-4 ساعات وتىردىم. جادى جاڭىلماعان, كەۋدەسى سايراپ تۇر, ءبارىن بىلەدى, بارىنەن دە حاباردار. اڭگىمەلەرى تۇششىمدى, اۋىل ءۇيدىڭ اراسىندا ايتىلاتىن سىپسىڭ سوزدەر ەمەس, ورەلى ويدىڭ ءورىستى پىكىرلەرى. ۇيىنە كەلگەن گازەتتى قالدىرماي وقيدى, قولىن تالدىرمايتىن جەڭىل كىتاپتاردى قارايدى. باسقا ادام بولسا قارعانار ەدى. قارتتاردان العان العىس-باتام وسى ما دەپ ومىردەن تۇڭىلەر ەدى. قانداي كۇنام ءۇشىن وسىنداي كۇيگە تاپ قىلدىڭ دەپ قۇدايىنا دا ءتىل تيگىزەر ەدى. ال ول: «اللاعا ريزامىن, جاقسى, سانالى بالالار بەردى, سولار كۇتىپ جاتىر دەپ تاۋبەسىن ايتىپ قويادى. سەنىڭ ماقالالارىڭدى دا «ەگەمەننەن» جىبەرمەي وقىپ تۇرامىن» دەپ ماعان دا ءبىرشاما سالماقتى سىندار ايتتى. ساۋىتبەك ابدراحمانوۆتىڭ تانىمدىق سيپاتتاعى ماقالالارىن ەشقاشان جىبەرمەي, قاشان وقىپ بولعانشا تىنىم تاپپايمىن, دەيدى. شىعارعان ولەڭدەرى دە كوپ ەكەن. ولاردىڭ ءبىرازىن قىزى گۇلمايرا جيناق قىلىپ, قۇراستىرۋعا تالپىنىپ جاتقان كورىنەدى. «ءساۋىر ايى بولعاندا, ساي-سالا سۋعا تولعاندا. اققۋدى كورۋ ءبىر باقىت – ايدىنعا كەلىپ قونعاندا», دەپ باستالاتىن اققۋلارعا ارنالعان ءبىر ۇزاق ولەڭىنەن ساعىنىش, دالانى, تابيعاتتى اڭساۋ مۇڭى سەزىلەدى. وعان ارنالعان سىرلى اۋەندى ءانى دە بار ەكەن.
تاعدىر تاۋقىمەتىنە مويىماي, ومىرگە قۇشتارلىقتىڭ ەرەن ۇلگىسىن كورسەتكەن رۋحى مىقتى جاندار ادامزات قاۋىمىندا كوپ ەمەس. سونىڭ ءبىرى كەشەگى وتكەن نەمات كەلىمبەتوۆ اعامىز ەدى. ول كىسىنىڭ ەرلىگىن بۇگىنگى كۇنى بۇكىل الەم بىلەدى. بىراق سونداي ۇلگىنى قايتالاعان جانداردى كوپ ادام بىلە بەرمەيدى, بۇگىنگى كۇنى قىزىلجارلىق ءشامار اپايىمىز دا سول قاھارمانداردىڭ ءبىرى مە دەپ وتىرمىز. اللا وزىڭە قۋات بەرسىن, رۋحى مىقتى جان, دەپ تىلەدىك ءبىز.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان».