ءىز

مەن بىلەمىن نە تابۋدى, نەنى ىزدەپ, ەڭبەك قانا ەلدىڭ ۇلى دەگىزبەك.

مۇزافار الىمباەۆ.

“مەن وسكەن ءوڭىر – اسپانتاۋ ولكەسى تۋرالى اڭگىمە بولەك تە, ەرەك. جانىما جاقىن, جۇرەگىمە تىم ىستىق وسىناۋ تاۋلى ولكەدەن ءسال ۇزاپ سىرتقا شىقسام, قايتىپ جىلى قۇشاعىنا ورالعانشا اسىعىپ تۇرا­مىن. ءبىر باستاپ جاتقان ءىسىم ءسال عانا كىدىرىپ مەنى كۇتىپ تۇر­عان­داي, ءبىر نارسەمدى جوعالتىپ العان­داي, ءاي­تەۋىر كەلۋىمدى كۇتكەن ءبىر جاعداي ما­زالاعانداي اڭسارىم اۋىپ, اسىعىپ تۇرامىن. سوسىن سالقىن بەلى, سايالى جەلى, كەڭ قۇشاق ەلىنە كەل­گەننەن كەيىن كوڭىلىم دەمدەل­گەن­دەي كۇيگە تۇسەمىن. مۇنىڭ ءبارى تۋعان جەردىڭ شارا­پاتى, وعان دەگەن پەر­زەنتتىك ماحاب­باتىمىز ەكەنى داۋسىز”. بۇل بۇگىنگى اڭگىمەمىزدىڭ باس كەيىپكەرى – بايعوجا نۇر­عو­جا­ ۇلى­نىڭ ىشتەگى ىشكى سىرى – جۇرەگىن جارىپ شىققان جان جىلۋى. مەن بۇل سوزدەرگە بار دىلىممەن سەنەمىن. سەبەبى – سىرتى نۇرلى, ءىشى سىرلى وسى ءبىر ازاماتتى ءبىراز جىلداردان بەرى بىلەمىن. ونىڭ جان جارى قاي قيىندىقتى دا قابىرعاسى قايىسپاي, ءومىردىڭ تالاي سىنىندا مايىسپاي, سىنباي ونەگەلى ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان قازاقتىڭ سابىر­لى دا سالماقتى, قايراتتى دا قايسار قىزى – گۇلبارشىنمەن دە, باي­عوجا مەن گۇلبارشىننىڭ ۇياعا قوندىرعان ۇلدارى داۋرەنمەن دە, رۋسلانمەن دە, قياعا ۇشىرعان قىزى بوتامەن دە, كۇيەۋ بالاسى ايدار­مەن دە تانىسپىن. اياق-تاباق ارا­لاسقان ەتجاقىن تۋىس-تۋعان بول­ماساق تا وسى ءبىر ءجۇزى جىلى, جانى جومارت جاندار جانىما جاقىن. الىس جاقىن شەت ەلدەردى شار­لاپ, تۋ سوناۋ افريكاعا دەيىن بار­عانىمدا الماتىنىڭ ىرگەسىندەگى كەگەنگە جول تۇسپەپتى. سالەمنىڭ دە ءساتى بار. جەر ءجانناتى جەتىسۋدىڭ كەرميىق قارقاراسىنا بارۋدىڭ ءساتى وتكەن عاسىردىڭ سوڭىنا قاراي ءتۇستى. بايعوجا نۇرعوجا ۇلىمەن العاش سول جولى تانىستىم. ول كەزدە ول كەگەن اۋدانىنىڭ اكىمى ەكەن. مۇزبالاق اقىن مۇقاعاليدىڭ اۋىلىندا كەزدەسۋ وتكىزىپ, قارا­ساز­دا قونىپ قالعان بايعوجا ەكەۋمىز ءبىر بولمەدە بىرگە جاتىپ, ءتۇنى بويى اڭگىمە­لەس­تىك. بۇل ومىردە قالتارىسى كوپ, قات­پارى قالىڭ ادامنىڭ جان دۇنيە­سى­نەن كۇردەلى نە بار؟ قىزىق قۇ­بى­لىس. پالەن جىل ارالاس-قۇ­را­لاس بولعان ەمەس, بىرگە جۇمىس ءىس­تەگەن ادام­دارمەن دە كوسىلە سويلەپ, كوپ سىر اشىسا بەرمەيسىڭ. ال, بايعوجا بولسا بىرەر كۇن جولسەرىك بولا سالىپ اڭگىمە تيەگىن اعىتتى. جاي اشەيىن اعىتىپ قانا قويعان جوق, جان سىرىن جايىپ سالدى. كەيىن ءبىل­دىم, ول ۇناتپاعان اداممەن سالقىن, رەسمي, قىسقا عانا ءتىل قا­تى­سىپ, جان دۇنيەسى قابىلداعان كى­س­ىمەن اعىل-تەگىل اقتارىلا ءاڭ­گىمە­لە­سەدى ەكەن. مەنىڭ مىنەزىم­نىڭ دە وس­ىنداي ءبىر قىرى بار. سول جاعىنان ەكەۋمىز تۋماي تۋىسادى ەكەنبىز. سودان بولار تاڭ اتقانشا سىر­لاس­تىق. سول سىرلاسۋ ەرتەسىندە جول ءۇست­ىندە, ودان مەن قاشان كەتەر كەت­كەنشە تاعى جالعاستى. سونداعى كو­كەيىمە تۇيگەنىم, بايعوجا نۇر­عوجا ۇلىنىڭ بارى مەن نارى, ارى مەن جانى ءوزى تۋىپ-وسكەن ەلى مەن جەرى, سول جەردى مەكەندەگەن حالقى ەكەن. كەيىنىرەك ونى جاڭا ءبىر قى­رىنان تانىدىم. بايعوجا ءىستىڭ رەتىن بىلەتىن, ادامدارمەن ءتىل تابىسا الاتىن بىلىكتى باسشى عانا ەمەس, ۇلتتىق رۋحتى كوتەرەتىن ادە­بيەت پەن ونەردىڭ دە بىلگىرى, جان­اشى­رى, قام­قور­شىسى ەكەن. وعان ونىڭ الماتى وبل­ىسىنىڭ ءبىر ەمەس, بىرنەشە اۋدا­نىندا جىلدار بويى ءبىرىنشى باسشى بولىپ ءجۇرىپ ارتىنا قالدىرعان ءىزى ايقىن ايعاق. ءسوزىمىز جالاڭ بولماس ءۇشىن سول ىزگىلىكتى ىزدەردىڭ ءبىر پا­را­سىن عانا, وندا دا ءبىر عانا رايىم­بەك اۋدانىندا جۇزەگە اسىرعان ونە­گەلى ىستەرىن ەسكە الساق تا جەتكىلىكتى. سونىڭ ءبىر كورىنىسى مىنانداي. ۇلى جىراۋ جامبىلدىڭ جاس شاعى جايلى كوركەم فيلم تۇسىرگەن تالانتتى كينورەجيسسەر قانىبەك قاسىمبەكوۆكە كورسەتكەن بايعو­جا­نىڭ كومەگىن, 1926 جىلى وراز جاندوسوۆ ىرگەتاسىن قالاعان ەر­ەۋ­ىل­­توبەنىڭ 80 جىلدىعىندا سول توبەنى اسقاقتاتقان ازاماتتىعىن, ۇزاق باتىردىڭ 90, رايىمبەك با­با­مىز­دىڭ 300 جىلدىعىن تويلاۋ كەزىندەگى جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي جان سالا جاساعان جەمىستى دە جەڭىستى جۇمىسىن, ماقاتاەۆ مۇ­را­جايىن كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزگەن, مەشىت تۇرعىزۋداعى ەرەن ەڭبەگىن, ەركىن ءىبىتانوۆ باستاعان باس اقىن­دار مەن قاراسازدا وتكەن جاس اقىن­داردىڭ وبلىستىق ءمۇشاي­را­سى­نىڭ باس جۇلدەگەرى, شالكودەدە تۋعان, تۇز­باستاۋ اۋىلىندا تۇراتىن جاس اق­ىن ارمان وكتيابروۆكە دە­يىن­گى تا­لانتتار مەن كوركەمونەرپازدار ءۇيىر­­­مەسىنە قاتىسۋشىلارعا ج­ا­سالعان قام­قورلىعىن, سوعىس ار­دا­گە­رى, جا­زۋشى-جۋرناليست ءالنۇر مە­يىر­بەكوۆ پەن ەرەجەسىز جەكپە-جەك­تەن الەم چەم­پيونى ارداق نا­زا­روۆقا, قات­ار­داعى قاراپايىم ەڭ­بەك ادامدارىنا دەگەن ءىلتيپاتىن, ەڭ ارعىسى امازون توتىسى مەن تىر­نالارىن ساقتاۋعا دەيىنگى سەر­گەك­تىگىن, كىسىلىگى مەن كىشىلىگىن باي­عوجانىڭ ءوزى ەمەس, ونى جاقسى ءبى­لە­تىن وزگەلەر سىر عىپ, جىر عىپ ايتادى... بايعوجا نۇرعوجا ۇلى شەرتكەن كوپ سىردىڭ ءبىرى مىناۋ: “وي – ادامنىڭ سەرىگى. وزىمە ۇلكەن سەنىم ارتىلىپ, كوتەرەر جۇگىم دە اۋىر­لاپ, ەل مەن جەر ءۇشىن ەڭ­بەكتەنىپ جۇرگەنىمدە قىزمەت بابىنداعى جول­ساپارلار ءجيى جالعاسادى. ۇزاق جول­داردا تەرەڭ-تەرەڭ ويلاردىڭ تەڭىزىن كەشەمىن. جانارىم جازىلىپ جات­قان ۇزاق سونار جولدا بولسا, كو­ڭىلىم ارعى-بەرگى جاعى ءۇش ءجۇز شا­قى­رىمعا سوزىلىپ جاتاتىن اۋدا­نىم­نىڭ اۋماعىندا جۇرەدى. سوناۋ قى­تايمەن شەكارا بويىنداعى ءسۇم­بە مەن ەكىنشى ءبىر قيىر – قىرعىز ەلىمەن شەكتەسەتىن ساتىنىڭ جاع­دا­يى ويىما ورالدى. بۇرىننان دا مە­رەيى مەن مارتەبەسى, اتى مەن اتا­عى الىس كەتكەن تاۋلى اۋداننىڭ ءالى دە ەڭسەسىن بيىك, شاڭىراعىنىڭ تۇل­عالى, جۇلدىزىنىڭ جارىق, ەڭب­ە­گى­نىڭ ەرەن بولىپ تۇرعانىن بار جا­نىممەن قالايمىن. ارقانى كەڭگە سالىپ, الاڭسىز ۇيىقتايتىن كەزىم از. ايتەۋىر مازالاعان ويلار كوپ. “باتىر بابا اۋىلىنىڭ وت­تارىنا” جىلىنا وتىرىپ ايتىلعان سىرلار وسىلاي جالعاسا بەرەدى. سول سىرلاردان جانى جومارت, جالى بيىك, اقيىق ازامات – بايعوجا نۇرعو­جا­ ۇلىنىڭ جالتاڭى جوق جان دۇنيەسىن جازباي تانيسىڭ. تانيسىڭ دا: “شىركىن-اي, باسشى بولساڭ وسىنداي بول!” دەپ سۇيسىنەسىڭ. بايعوجانىڭ حالىق قويعان ەكىنشى اتى – اقان. ەلى بىلەتىن, جا­قىندارى سۇيسىنە ايتاتىن بۇل ەسىم­دە دە ءبىر سىر بولۋى كەرەك. ول سىر ونىڭ اقان سەرىدەي سال-سەرىلىگىنە ەمەس, ونەردى جانىنداي سۇيەتىن, وعان ۇنەمى قامقورشى بولىپ ءجۇ­رەتىن, قاجەت بولسا ءوز قالتاسىن قا­عىپ بەرەتىن ەرلىگىنە بايلانىستى بو­لار. نە دە بولسا, جامان ەمەس, جاقسى ات. الپىستان اسسا دا اتتان تۇسپەي وبلىستىق اۋىل­شا­رۋا­شىلىق باسقار­ما­سىنىڭ تىزگىنىن ۇستاپ وتىرعان, وبلىستىڭ ءبىر ەمەس, بىرنەشە اۋدانىن باسقارعان, جاي باسقارىپ قويماي باعىن جاندىرعان بايعوجا نۇرعوجا ۇلى تاۋلى اۋداننىڭ تاۋ تۇلعالى ازاماتى! ازامات ارقالاعان جۇك قاشان جەڭىل بولىپ ەدى؟ ەل ءۇشىن ەڭبەك ەتىپ, حالقىنىڭ قاجەتىنە جاراۋدان اسقان باقىت بار ما؟ سول باقىتىڭ باياندى بولسىن, بايعوجا! ءسابيت دوسانوۆ, جازۋشى, م.شولوحوۆ اتىنداعى حالىقارالىق سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى. الماتى وبلىسى.