جوعارى دەڭگەيدەگى سەگمەنت دەگەننىڭ ماعىناسى بارلىق ەلدەردىڭ وكىلدەرى قاتىسقان سەزد دەگەنگە كەلەدى. شىنىندا دا وسى كۇنى جەنەۆاداعى ۇلتتار سارايىنا بۇۇ-عا مۇشە بارلىق ەلدەردىڭ وكىلدەرى جينالدى. بارلىق ءناسىلدىڭ ءجۇزدەگەن تىلدە سويلەيتىن وكىلدەرى كەڭ سارايدىڭ ءىشىن تۇرلەندىرىپ جىبەردى. 13 سەسسيانىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى سەگمەنتى بۇرىن بۇۇ-نىڭ باس اسسامبلەياسى ءوتىپ كەلگەن ۇلكەن ءماجىلىس زالىندا ۇيىمداستىرىلدى. ايتا كەتەرلىگى, بۇۇ-نىڭ شتاب پاتەرى نيۋ-يورككە كوشكەنگە دەيىن وسى عيماراتتا بولعان.
قانات ساۋداباەۆ سەسسيانىڭ جۇمىسى باستالعانعا دەيىن بۇۇ-نىڭ ادام قۇقىقتارى جونىندەگى جوعارعى كوميسسارى ناۆانەتەم پيللاي حانىممەن كەزدەستى. ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر مينيسترى قانات ساۋداباەۆتى جايدارى جۇزبەن قارسى العان ناۆانەتەم پيللاي – وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسىنىڭ وكىلى. ول ۇزاق جىلدار بويى وسى ەل جوعارعى سوتىنىڭ, رۋاندا حالىقارالىق قىلمىستىق ىستەر تريبۋنالىنىڭ ءتورايىمى سياقتى قىزمەتتەردى ابىرويمەن اتقارعان بىلىكتى زاڭگەر ساناتىنان ەكەن. قازىرگى قىزمەتىنە 2008 جىلدىڭ شىلدە ايىنان كىرىسكەن كورىنەدى.
وسى جەردە ادام قۇقىقتارى ءجونىندەگى كەڭەستىڭ ءوزى تۋرالى دا ايتا كەتەيىك. ول بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ كومەكشى ورگانى رەتىندە قۇرىلعان. قازىرگى كەڭەس 2006 جىلدىڭ 15 ناۋرىزىنان باستاپ جۇمىس ىستەيدى. بۇعان دەيىنگى وسى مىندەتتى اتقارعان اتتاس ورگان اسىرە ساياسيلانىپ كەتۋى جانە قارالاتىن ماسەلەلەرگە ادىلەتتى كوزقاراس تانىتا الماعانى ءۇشىن تاراتىلىپتى. جالپى, اتالعان كەڭەس ادام قۇقىقتارىنىڭ ماسەلەلەرى جونىندەگى تاقىرىپتىق ماسەلەلەردى تالقىلايتىن فورۋم بولىپ تابىلادى. ول بۇۇ باس اسسامبلەياسىنا ادام قۇقىقتارىنا قاتىستى ماسەلەلەر بويىنشا حالىقارالىق قۇقىقتى دامىتۋعا بايلانىستى ۇسىنىستار جاسايدى. كەڭەس ءوزىنىڭ وتىرىستارىنا جىل بويى جينالىپ تۇرادى. قازىر ونىڭ قۇرامىنا 47 مۇشە مەملەكەتتىڭ وكىلدەرى ەنگىزىلگەن. مۇشەلەرى باس اسسامبلەيادا جاسىرىن داۋىسپەن سايلانادى. ايماقتىق توپتارعا ورىندار مىنا تارتىپپەن بولىنگەن: افريكا ەلدەرىنە – 13, ازيا مەملەكەتتەرىنە – 13, شىعىس ەۋروپا مەملەكەتتەر توبىنا – 6, لاتىن امەريكاسى مەن كاريب باسسەينىندەگى ەلدەرگە – 8, باتىس ەۋروپا جانە باسقا مەملەكەتتەرگە 7 ورىن. كەڭەسكە مۇشەلەر ءۇش جىلدىق مەرزىمگە سايلانادى. باس اسسامبلەيا ءوزىنىڭ ۇشتەن ەكى داۋسىمەن ادام قۇقىن جۇيەلى تۇردە بۇزعان كەيبىر ەلدەردى مۇشەلىكتەن شىعارىپ تاستاي الادى.
وسى ورگاننىڭ 2012-2015 جىلدار ارالىعىنداعى مۇشەلىگىنە وتۋگە قازاقستان دا ءوزىنىڭ كانديداتۋراسىن ۇسىنىپ قويعان. وعان داۋىس بەرۋ بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 2012 جىلدىڭ مامىر ايىنداعى 66 سەسسياسىندا بولادى.
كەڭەستىڭ اتقارۋشى ورگانى ن.پيللاي باسقارىپ وتىرعان جوعارعى كوميسساردىڭ باسقارماسى دەپ اتالادى. ونىڭ شتاب-پاتەرى جەنەۆادا, ال ودان باسقا 20-دان ارتىق ەلدە وكىلدىكتەرى اشىلعان. سونىڭ ىشىندە 8 ەلدە وكىلدىك, 9 ەلدە ايماقتىق كەڭسە, 2 ەلدە ءوزىن ءوزى باسقاراتىن وكىلدىك جانە 1 ەلدە بايلانىستار بيۋروسى ورنالاسقان. بىزگە ەڭ جاقىن ايماقتىق كەڭسە بىشكەك قالاسىندا.
جوعارعى كوميسسار ن.پيللاي مەن قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ق.ساۋداباەۆتىڭ كەزدەسۋى ءبىرتالاي ۋاقىتقا سوزىلدى. وندا الدىمەن قانات ساۋداباەۆ ەلىمىزدە ادام قۇقىقتارىن ساقتاۋ مەن نىعايتۋ باعىتىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار تۋرالى ايتىپ بەردى. سونىڭ ىشىندە, 2012 جىلعا دەيىن قابىلدانعان جۇمىس جوسپارى بار ەكەنىن, ونىڭ حالىقارالىق قوعامداستىقپەن ىنتىماقتاستىقتا بەلسەندى تۇردە ورىندالىپ جاتقانىن جەتكىزدى. ودان ءارى ادام قۇقى باعىتىنداعى بارلىق حالىقارالىق كونۆەنتسيالاردىڭ قازاقستاندا قابىلدانىپ, ىسكە اسىرىلۋ ۇستىندە ەكەنى ايتىلدى. “قازىر وسى كونۆەنتسيالارعا بايلانىستى قابىلدانعان قوسىمشا حاتتامالارعا دا ەنگەلى وتىرمىز”, دەدى ول. سونداي-اق قازاقستاننىڭ ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ اقپان ايىنىڭ باسىندا بۇۇ-دا ادام قۇقىقتارى جونىندەگى امبەباپ كەزەڭدىك قارالىمىنان ابىرويمەن وتكەندىگى جانە بىلتىر وسى ماسەلەمەن ەلىمىزگە كەلگەن ونىڭ ارناۋلى ەكى وكىلى قابىلدانعانى قاپەرگە سالىندى. ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى رەتىندە قانات ساۋداباەۆ قازاقستان ونىڭ ءۇش سەبەتىنىڭ دە جۇمىستارى قاتار جۇرگىزىلەتىندىگىن, سونىڭ ىشىندە ادام قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋى مەن نىعايۋىنا ۇلكەن كوڭىل بولىنەتىندىگىن ايتا كەلىپ, سونىڭ ءبىر ايعاعى رەتىندە بيىلعى جازدا استانادا وتكىزىلەتىن توزىمدىلىك جانە كەمسىتۋگە جول بەرمەۋ ماسەلەلەرىن قاراستىراتىن كونفەرەنتسيانىڭ بولاتىندىعىن جەتكىزدى جانە ونىڭ جۇمىسىنا ن.پيللاي حانىمدى رەسمي تۇردە شاقىردى. بۇل شاقىرۋ ريزاشىلىقپەن قابىل الىندى. ن.پيللاي حانىم ءوز كەزەگىندە قازاقستاننىڭ ادام قۇقىقتارىن ساقتاۋ مەن نىعايتۋ باعىتىنداعى جۇمىستارىن قولدايتىندىعىن جانە وعان وڭ باعا بەرەتىندىگىن ءبىلدىرە كەلىپ, ەلىمىزگە جوعارعى كوميسساردىڭ باسقارماسىنا قارجىلاي كومەكتەسكەنى ءۇشىن ريزاشىلىعىن جەتكىزدى. ء“بىزدىڭ الداعى ەكى جىلعا ارناعان جۇمىس جوسپارىمىزداعى نەگىزگى تاقىرىپ كەمسىتۋگە جول بەرمەۋگە جانە ءدىني توزىمسىزدىكپەن كۇرەسكە باعىتتالىپ وتىر. بۇل جۇمىستارىمىز قازاقستاننىڭ ماقساتىمەن وزەكتەس بولعانىنا ءبىز قۋانىشتىمىز”, دەدى جوعارعى كوميسسار ءسوزىنىڭ قورىتىندىسىندا.
وسىدان كەيىن 13 سەسسيانىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى سەگمەنتىنىڭ جۇمىسى باستالدى. وندا قانات ساۋداباەۆ ءۇشىنشى بولىپ ءسوز سويلەدى. ول ءوزىنىڭ ءسوزىن جۋىردا بولعان تابيعات اپاتىنان زارداپ شەككەن چيلي حالقى مەن ۇكىمەتىنە كوڭىل ايتۋدان باستادى.
ءوزىنىڭ قۇرىلعان كۇنىنەن باستاپ, دەدى ودان ءارى ق.ساۋداباەۆ بۇۇ ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى كەڭەسى العا قويعان ماقساتىن ءتيىمدى تۇردە اتقارىپ كەلە جاتىر. سوندىقتان دا قازاقستان بۇل قۇرىلىممەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتۋعا مۇددەلى جانە بۇۇ جوعارعى كوميسسارىنىڭ ادام قۇقى جونىندەگى باسقارماسىنىڭ ءرولى نىعايا ءتۇسكەنىن قالايدى. ءبىز اتالعان كەڭەستىڭ كەلىسىمدى ورگاندارىمەن, بىشكەكتەگى ايماقتىق كەڭسەسىمەن تىعىز ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا ۇمتىلا ءتۇسۋدەمىز. باسقارمانىڭ بيۋدجەتىنە قوساتىن ەرىكتى جارنامىزدى بۇدان ءارى دە تولەۋدى جالعاستىرامىز. بۇل قازاقستاننىڭ ەلدى ودان ءارى دەموكراتيالاندىرۋعا جانە ادام بوستاندىعى مەن قۇقىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋگە ۇمتىلعان تالپىنىسىنىڭ اجىراماس بولىگى بولىپ تابىلادى.
ودان ءارى ق.ساۋداباەۆ ەلىمىزدەگى دەموكراتيانى دامىتۋ, زاڭداردىڭ ۇستەمدىگى, ادامنىڭ بوستاندىعى مەن قۇقىن قورعاۋ باعىتىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار جونىندە باياندادى. سونىڭ ىشىندە قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ بيىلعى جولداۋىندا ەلدەگى قۇقىق قورعاۋ, سوت جۇيەسىن حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي جەتىلدىرۋ جۇمىستارىنا باعىتتالعان قۇقىقتىق رەفورمانىڭ جۇرگىزىلۋى, حالىقارالىق قىلمىسقا قارسى باعىتتالعان شارالار جاسالۋى تۋرالى نۇسقاۋلار بەرىلگەنىن ايتا كەلىپ, وسى جانە باسقا شارالار ءبىزدىڭ ادام قۇقى سالاسىنداعى 2009-2012 جىلدارعا ارنالعان ۇلتتىق ءىس-ارەكەت جوسپارىمىزدا جانە 2010-2012 جىلدارعا ارنالعان قۇقىقتىق ساياساتىمىزدىڭ تۇجىرىمداماسىندا كورىنىس تاپقانىن اتاپ كورسەتتى. ودان ءارى وسى سالادا ىسكە اسقان جۇمىستاردى دا سانامالاپ بەردى. سونىڭ ىشىندە كوپتەگەن زاڭداردىڭ جەتىلدىرىلگەندىگى, گەندەرلىك تەڭدىككە دەگەن ۇمتىلىستىڭ جەمىستەرى, بالالار مەن ءجاسوسپىرىمدەر قۇقىن قورعاۋ ماسەلەلەرىنىڭ جانداندىرىلعاندىعى اتالىپ ءوتتى.
سونىمەن قاتار, “بوسقىندار تۋرالى” ارنايى زاڭ قابىلدانىپ, ولاردىڭ قۇقىن حالىقارالىق تالاپتارعا سايكەس قورعاۋ بەلگىلەنگەنى كولدەنەڭ تارتىلدى. ودان ءارى قانات ساۋداباەۆ باق, ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىن دامىتۋ سالالارىنداعى وڭ وزگەرىستەردى دە اتاي كەتتى. جاقىن ۋاقىتتاعى جوسپارىمىزدا ومبۋدسمەن ينستيتۋتىن پاريج قاعيداتتارىنا سايكەس جەتىلدىرۋ دە جوسپارىمىزدا بار, دەدى.
ودان ءارى الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ سالدارى ادام قۇقىنىڭ بۇزىلۋىنا دا اسەر ەتەتىنىن ايتا كەلىپ, بۇل باعىتتا قازاقستاننىڭ وسىناۋ ناۋبەتكە توتەپ بەرىپ, ادامدى الەۋمەتتىك قورعاۋدا, ونىڭ بوستاندىعى مەن قۇقىن ساقتاۋدا ۇلكەن تابىستارعا جەتىپ كەلە جاتقانىن تىلگە تيەك ەتتى. 2009 جىلى داعدارىستى ەڭسەرۋگە ارنالعان باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 6,3 پايىزعا تومەندەتىلىپ, 400 مىڭ ورىندىق جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلدى. سونىڭ ىشىندە ايەلدەر باستاماسىن قولداۋ ءۇشىن ولاردىڭ بيزنەسىنە ارنايى شاعىن نەسيەلەر ءبولۋ جۇمىسى قولعا الىندى. زەينەتاقىنىڭ بازالىق كولەمى 25 پايىزعا ۇلعايتىلدى, ال مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك جاردەماقى كولەمى 14 پايىزعا ارتتى. وسىنىڭ ءبارى ءومىر ءسۇرۋ سالاسىندا ادام قۇقى مەن بوستاندىعىنىڭ بۇزىلماۋىن قامتاماسىز ەتكەن شارالار بولدى, دەدى شەشەن.
ق.ساۋداباەۆ كەلەسى كەزەكتە قازاقستاننىڭ ادام قۇقى مەن بوستاندىعى ماسەلەلەرىندەگى حالىقارالىق قوعامداستىقپەن ىنتىماقتاستىعى تۋرالى ايتتى. سونىڭ ىشىندە ءۇستىمىزدەگى جىلدىڭ اقپان ايىندا بۇۇ-نىڭ ادام قۇقىقتارى ءجونىندەگى كەڭەسىندە ەلىمىزدىڭ امبەباپ كەزەڭدىك قارالىمنان وتكەندىگى كولدەنەڭ تارتىلىپ, قازاقستاننىڭ ودان ءارى دە وسى قۇرىلىم تالاپتارىن مۇلتىكسىز ورىنداۋعا ۇمتىلاتىندىعى جەتكىزىلدى. وسى ورايدا بىلتىر ءبىز بۇۇ-نىڭ زورلىق-زومبىلىق جونىندەگى جانە ۇلتتىق ازشىلىقتار تۋرالى ارناۋلى وكىلدەرى م.نوۆاك پەن گەي ماك دۋگالدى قابىلداعان ەدىك. ال بيىلعى ءساۋىر ايىندا تۇرعىن ۇيمەن قامتىلۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى ارناۋلى وكىل راحەل رولنيكتى قابىلداپ, بارلىق قاجەتتى مۇمكىنشىلىكتەردى جاسايتىن بولامىز. وسىنىڭ ءبارى ءبىزدىڭ ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كەڭەستىڭ جۇمىستارىن قولدايتىندىعىمىزدى جانە وعان قولىمىزدان كەلگەن جاعدايىمىزدى جاسايتىندىعىمىزدى كورسەتكە كەرەك, دەدى مينيستر.
ق.ساۋداباەۆ ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى رەتىندە ۇيىمنىڭ وسى باعىتتاعى اتقارىپ جاتقان جۇمىستارىنا دا توقتالا كەتتى. سونىڭ ىشىندە بيىلعى جىلدىڭ 29-30 ماۋسىمىندا استانادا توزىمدىلىك جانە كەمسىتۋگە جول بەرمەۋ ءجونىندەگى كونفەرەنتسيانىڭ وتەتىندىگىن اۋىزعا الدى. بۇل شارا دا ادام قۇقى مەن بوستاندىعىن ساقتاۋعا وزىندىك ۇلەس قوسار دەگەن ۇمىتتەمىز. قازاقستان ەقىۇ الەۋەتىن وسى ماسەلەدە تولىعىمەن قولدانۋعا تىرىساتىن بولادى. وسى ورايدا پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ 2010 جىلى ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەر مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ءسامميتىن وتكىزۋ تۋرالى باستاما كوتەرىپ وتىر. وندا ادام قۇقى مەن بوستاندىعى ماسەلەسى الدىڭعى كەزەكتە قارالاتىنى ءسوزسىز. بۇل شارانى قازىردىڭ وزىندە فرانتسيا, يتاليا, يسپانيا, ۆاتيكان, تۇركيا, رۋمىنيا, رەسەي جانە تمد-نىڭ باسقا دا ەلدەرى قولداپ وتىر, دەدى قانات بەكمىرزا ۇلى. جانە دە سۇحباتتاسىن قازاقستاننىڭ ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىعىن قولداۋ مەن قورعاۋ ماسەلەسىندە ۇنەمى الدىڭعى قاتاردان تابىلاتىندىعىنا سەندىردى.
قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ءسوزى ۇلكەن ىجداھاتپەن تىڭدالدى. ءبىزدىڭ جانىمىزداعى شەتەلدىك جۋرناليستەر دە ونىڭ نەگىزگى تەزيستەرىن وزدەرىنە جازىپ وتىرعاندارىنىڭ كۋاسى بولدىق.
جوعارى دەڭگەيدەگى سەگمەنت جۇمىسىنان شىققان سوڭ قانات ساۋداباەۆ بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى, باس ۇيىمنىڭ جەنەۆاداعى بولىمشەسىنىڭ باس ديرەكتورى سەرگەي وردجونيكيدزەمەن كەزدەستى. كەزدەسۋ بارىسىندا قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى كەزىندەگى ەكى الەمدىك بەدەلدى ۇيىمدار اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ پەرسپەكتيۆالارى تالقىلاندى. س.وردجونيكيدزە قازاقستاننىڭ وزىنە جۇكتەلىپ وتىرعان وسىناۋ زور دا جاۋاپتى ءمىندەتتى ابىرويمەن اتقارىپ شىعۋىنا تىلەكتەستىگىن جانە قازاقستاننىڭ توراعا بولعان كەزىندە ەكى ۇيىم اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق ارتا بەرەتىنىنە سەنىمىن ءبىلدىردى. كەلىسسوز بارىسىندا تاراپتار الەمدەگى قارۋسىزدانۋ باعىتىندا مازمۇندى پىكىر الماستى. قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتقان ەل ەكەندىگى ەسكەرىلىپ, ونىڭ تاجىريبەسىن تاراتۋ قاجەتتىگى ايتىلدى.
بۇگىن جەنەۆا قالاسىندا قارۋسىزدانۋعا ارنالعان دۇنيەجۇزىلىك كونفەرەنتسيا بولادى. قانات ساۋداباەۆ ونىڭ جۇمىسىنا دا قاتىسىپ, ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى ءتوراعاسى رەتىندە ءسوز سويلەيدى, دەپ كۇتىلۋدە. س.وردجونيكيدزەمەن كەزدەسۋ كەزىندە وسى كونفەرەنتسيانىڭ جۇمىسى تۋرالى دا پىكىر الماسىلدى. سونداي-اق, كەزدەسۋ بارىسىندا ق.ساۋداباەۆ س.وردجونوكيدزەنى قازاقستاندا جازدا بولاتىن توزىمدىلىك پەن كەمسىتۋگە نارازىلىق جونىندەگى كونفەرەنتسيانىڭ جۇمىسىنا قاتىسۋعا شاقىردى. ايتا كەتەرلىگى, بۇعان دەيىن بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى استانادا ءۇش مارتە ءوتكەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارى سەزدەرىنىڭ جۇمىسىنا جۇيەلى تۇردە قاتىسقان بولاتىن.
كەشە قانات ساۋداباەۆ جەنەۆادان شۆەيتساريا كونفەدەراتسياسىنىڭ استاناسى – بەرن قالاسىنا كەلدى. مۇندا ول وسى ەلدىڭ باسشىلىعىمەن, اتاپ ايتقاندا, شۆەيتساريا پارلامەنتى ۇلتتىق كەڭەسىنىڭ پرەزيدەنتى پ.برۋدەرەر ۆيسس, سىرتقى ىستەر جونىندەگى فەدەرالدىق كەڭەسشى م.كالمي-رەي جانە شۆەيتساريانىڭ فەدەرالدىق پرەزيدەنتى د.لويتحاردپەن كەزدەسىپ, ەكىجاقتى كەلىسسوزدەر جۇرگىزدى.
جاقسىباي سامرات – جەنەۆادان.