بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناستارىنداعى اۋىزبىرلىك, تاتۋلىق, سىيلاستىق, ءتوزىمدىلىك سياقتى يگىلىكتەر وزدىگىنەن قالىپتاسا سالعان دۇنيە ەمەس. وكىنىشكە قاراي, كوپشىلىك وسى باعا جەتپەس قۇندىلىقتاردى تابيعي جاعدايدا پايدا بولدى دەپ تۇسىنەدى. بالكىم, ونىڭ سەبەبى كەشەگى كەڭەس داۋىرىندە وداقتاس ەلدەردىڭ ءبىرتۇتاس حالىق بولىپ, ءبىر-بىرىمەن ىنتىماقتاستىقتا ءومىر سۇرگەنىن ارقاۋ ەتەتىندىكتەن بولار.
جۋىردا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە زور ماڭىزعا يە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ كەزەكتى سەسسياسى ءوتكەنى كوپشىلىككە ءمالىم. اسسامبلەيانىڭ القالى جيىنىندا ۇلتارالىق قاتىناستار سالاسىنا قاتىستى ءبىرقاتار وزەكتى ماسەلەلەر قاراستىرىلدى. اتاپ ايتار بولساق, سەسسياعا جينالعان قاۋىم نازارىنا “قازاقستاننىڭ ەل بىرلىگى دوكتريناسى” ۇسىنىلدى.
بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناستارىنداعى اۋىزبىرلىك, تاتۋلىق, سىيلاستىق, ءتوزىمدىلىك سياقتى يگىلىكتەر وزدىگىنەن قالىپتاسا سالعان دۇنيە ەمەس. وكىنىشكە قاراي, كوپشىلىك وسى باعا جەتپەس قۇندىلىقتاردى تابيعي جاعدايدا پايدا بولدى دەپ تۇسىنەدى. بالكىم, ونىڭ سەبەبى كەشەگى كەڭەس داۋىرىندە وداقتاس ەلدەردىڭ ءبىرتۇتاس حالىق بولىپ, ءبىر-بىرىمەن ىنتىماقتاستىقتا ءومىر سۇرگەنىن ارقاۋ ەتەتىندىكتەن بولار.
وسىعان بايلانىستى يۋگوسلاۆيا مەملەكەتىنىڭ تاريحىنان ءبىر مىسال كەلتىرگىم كەلەدى. كەڭەس وداعى تۇسىندا يۋگوسلاۆياعا جۇرتشىلىق اسا ءبىر قىزىعۋشىلىقپەن قارايتىن. سەبەبى, سول جىلدارى ول شىعىس ەۋروپاداعى قارقىندى دامىعان, ءوسىپ-ونگەن مەملەكەتتەردىڭ قاتارىندا بولدى. بۇل ەلدە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى ەداۋىر جوعارى ەدى. ءارى كاپيتاليزمنىڭ دە, ءسوتسياليزمنىڭ دە نىشاندارى بايقالاتىن. كەڭەس عالىمدارى يۋگوسلاۆيانىڭ ۇلگىسىن, تاجىريبەسىن ەلىمىزدە پايدالانۋ ءتيىمدى بولادى دەگەن ءپىكىرگە كەلۋى وسىعان بايلانىستى. ونىڭ ۇستىنە, اتالمىش ەل تاريحى باي, كوپ ۇلتتى مەملەكەت بولىپ سانالدى.
كەزىندە ساياسي باسشىلىققا, بيلىككە كەلگەن ادامداردىڭ كورەگەن ساياساتىنىڭ ارقاسىندا وركەندەگەن حالىق XX عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىندا ءبىر-بىرىمەن قاقتىعىسقا تۇسە باستادى. جازىقسىز قان توگىلىپ, بەيكۇنا جاندار قۇرباندىققا شالىندى, مىڭداعان ادام ەلىنەن بەزۋگە ءماجبۇر بولدى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن بۇل ايماقتا تولىققاندى تۇراقتىلىق ورناعان جوق. تەك قانا شەت مەملەكەتتەر كىرىسىپ, ولاردىڭ قارۋلى كۇشتەرى ارالاسقان سوڭ عانا قاقتىعىستار باسەڭدەدى.
ۇلتارالىق تاتۋلىقتى باعالاۋعا قاتىستى تاعى ءبىر مىسالدى گرۋزيانىڭ باسىنا تۇسكەن احۋالدان بايقاۋعا بولادى. گرۋزيا دا كەزىندە دامىعان, وركەندەگەن رەسپۋبليكا بولعانى بارشاعا بەلگىلى. ال سوڭعى جىلدارى بۇل ەلدىڭ ساياسي ساحناسىندا اۋىس-تۇيىستەر ورىن الىپ, بيلىككە بەلگىلى ءبىر تۇلعالار كەلگەننەن كەيىن كەزىندە وركەندەگەن گرۋزيادا ازاماتتىق سوعىس ءورتى تۇتاندى. حالىق الاساپىراننىڭ ورتاسىندا قالدى. جەرگىلىكتى جۇرتشىلىق اتام زاماننان مەكەندەپ كەلگەن جەرلەرىن تاستاپ, باسقا ايماقتارعا كەتە باستادى. ناتيجەسىندە, ءوز الدىنا وتاۋ تىگىپ, جەكە مەملەكەت بولعان گرۋزياعا ءوز ىشىندە جىككە ءبولىنىپ, ىدىراۋ قاۋپى ءتوندى. بۇگىندە بۇكىل الەم جۇرتشىلىعى بۇرىنعى گرۋزيا مەملەكەتىنىڭ اۋماعىندا جاڭا تەرريتوريالىق قۇرىلىمداردىڭ پايدا بولعانىن كورىپ وتىر. قازىر گرۋزيادان ىرگەسىن اۋلاق سالۋعا تىرىسىپ جاتقان تەرريتوريالىق قۇرىلىمدار بولاشاقتا ونىڭ قۇرامىنا قايتادان قوسىلا ما, جوق پا؟ بۇل ساۋالدىڭ جاۋابىن تابۋ قيىن.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى ءبىزدىڭ ەل .ءۇشىن وتە اۋىر كەزەڭدەردىڭ ءبىرى بولدى. سول اۋىر كەزەڭدە حالىقتىڭ اراسىنداعى توزىمدىلىكتى ساقتاپ, تاتۋلىق پەن دوستىقتى نىعايتۋ, قوعامدى تىعىرىقتان ءساتتى الىپ شىعۋ ۇلكەن ەرلىكپەن تەڭ. سەبەبى, كەڭەس وداعى كەلمەسكە كەتىپ, قۇرامىنداعى ەلدەر ءوز الدىنا وتاۋ تىككەن تۇستا كوپتەگەن ۇلىس وكىلدەرى, سونىڭ ىشىندە ورىستار وزدەرىن وتانسىز قالعانداي سەزىنگەنى راس. كەزىندە ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا كۇن كەشكەن حالىقتىڭ ساناسىندا ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىم ازايىپ, كوكەيلەرىندە قوبالجۋ پايدا بولعان ەدى.
وسى تۇستا بىرقاتار ەتنوستاردىڭ وزدەرىنىڭ تاريحي وتاندارىنا ورالۋى, ماسەلەن, ورىستاردىڭ – رەسەيگە, نەمىستەردىڭ – گەرمانياعا كوشۋى سياقتى قۇبىلىس بەلەڭ الدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, كوشى-قون ءۇردىسى كۇشەيدى. الايدا, سوعان قاراماستان ەلىمىزدە حالىقتىڭ اۋىزبىرلىگىن, تاتۋلىعىن ساقتاپ قالۋ ۇلكەن ساياسي شەبەرلىكتىڭ بەلگىسى دەپ ويلايمىن. سول كەزەڭدە قوعام ءۇشىن وتە قاجەت ءارى ۇتىمدى يدەيا دۇنيەگە كەلگەن بولاتىن. ول — ەلباسىمىزدىڭ 1995 جىلى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن قۇرۋ يدەياسى. بۇرىن-سوڭدى الەمدىك تاجىريبەدە مۇنداي ۇيىم بولماعاندىعىن ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون. ەلباسىمىزدىڭ بۇل ۇسىنىسى ءوز كەزەڭىندەگى كەزەك كۇتتىرمەيتىن وزىق يدەيا بولعانى ءسوزسىز.
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ەلىمىزدەگى بارلىق ۇلىس وكىلدەرىنىڭ بەتكە ۇستار ازاماتتارىنىڭ باسىن بىرىكتىرگەن, توپتاستىرعان ۇيىم بولدى. ۇيىم جانىنان ۇلت وكىلدەرىنەن قۇرالعان كەڭەس جاساقتالدى. مەملەكەت باسشىسى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ومىرلىك توراعاسى بولىپ سايلاندى. بۇگىندە كەڭەس اياسىندا ۇلتارالىق قارىم-قاتىناس, ەتنومادەني, تىلدىك ەرەكشەلىكتەردىڭ ساقتالۋى, توزىمدىلىك پەن تاتۋلىقتى, دوستىقتى نىعايتۋ سياقتى وزەكتى ماسەلەلەر شەشىمىن تابۋدا.
1995 جىلدان بەرگى ارالىقتا اسسامبلەيا ۇلتارالىق كەلىسىمدى نىعايتۋ جانە ۇلت مۇددەلەرىن توعىستىرۋ ماسەلەسىندە, ءتۇرلى ەتنوستار مەن كونفەسسيالاردىڭ بەيبىت ءومىر ءسۇرۋىن قامتاماسىز ەتۋدە كوپتەگەن جەتىستىكتەرگە جەتتى. ماسەلەن, 2007 جىلدان باستاپ ساياسي رەفورمالار اياسىندا اسسامبلەيادان ۇسىنىلعان پارلامەنت ماجىلىسىندە 9 دەپۋتات سايلاۋ قۇقىعىنا يە. ۇلتارالىق قاتىناستار ىسىندەگى جەتىستىكتەرگە قاراماستان, بۇل سالادا ءالى دە بولسا جەتە كوڭىل ءبولۋدى تالاپ ەتەتىن ماسەلەلەر بار. اسسامبلەياسىنىڭ تاجىريبەسىن قازىرگىدەن دە جوعارى دەڭگەيگە كوتەرۋ قاجەت. ويتكەنى, بۇل ماسەلە ەلىمىزدىڭ تىنىس-تىرشىلىگىندەگى ەڭ باستى ماسەلەلەردىڭ قاتارىندا ەكەندىگىن ەستەن شىعارماعان ءجون.
“قازاقستاننىڭ ەل بىرلىگى دوكتريناسىنىڭ” جوباسى ءبىزدىڭ قوعامىمىزعا وتە قاجەت ءارى دەر كەزىندە جاسالعان قۇجات بولىپ تابىلادى. ەجەلگى قىتاي فيلوسوفى كونفۋتسيدىڭ: “العا قاراي جۇرمەگەن ادام كەرى كەتەدى” دەگەن دانالىق ءسوزى بار. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, بۇل ماسەلەدە ءبىر ورىندا تۇرىپ قالماعانىمىز ابزال. بولاشاقتا ۇلتارالىق, ەتنوسارالىق قارىم-قاتىناستاردى ودان ءارى ىلگەرىلەتىپ, جاڭا كەزەڭنىڭ جاڭا تالاپتارىنا ساي بولۋ ءۇشىن وسى سالادا باستاعان ءىستى ءساتتى جالعاستىرۋ ءۇشىن اتالمىش دوكترينا جوباسىنىڭ قاجەتتىلىگى وتە زور.
“قازاقستاننىڭ ەل بىرلىگى دوكتريناسى” جوباسىندا كوتەرىلگەن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى — جالپىقازاقستاندىق سايكەستىكتى نىعايتۋعا باعىتتالعان تۇجىرىمدار. وسى ۇعىمنىڭ مازمۇنىنا تەرەڭ ۇڭىلەر بولساق, ونىڭ ءمانىسىن بىلايشا قاراستىرۋعا بولادى. ەلىمىزدىڭ حالقى بەلگىلى ءبىر ۇلتتىڭ, ۇلىستىڭ وكىلى بولا تۇرسا دا, وزدەرىن قازاقستانمەن سايكەستەندىرۋىندە, مەملەكەتتى ءوزىنىڭ, بالالارىنىڭ بولاشاعىمەن بايلانىستىرۋىندا جاتىر. ءاربىر ازامات ءوزىن ەڭبەك ەتىپ, تۇرمىس كەشىپ جاتقان ەلىنىڭ پاتريوتى رەتىندە سەزىنۋى كەرەك. ياعني قازاقستاننىڭ دامۋىنا, كوركەيۋىنە ءوز ۇلەسىن قوسىپ, تاعدىرىن وسى ەلمەن بايلانىستىرۋعا دايىن بولۋعا ءتيىس. مىنە, جالپىقازاقستاندىق سايكەستىلىك دەگەن ۇعىمنىڭ ءتۇپ-توركىنى وسىعان كەلىپ تىرەلەدى.
بۇگىنگى تالاپتىڭ بيىگىنەن قارايتىن بولساق, دوكترينا جوباسىنداعى جالپىقازاقستاندىق سايكەستىلىك ءماسەلەسى بايىپتىلىقپەن, پاراساتتىلىقپەن, كورەگەندىكپەن قويىلىپ وتىرعان دۇنيە. ارينە, بۇل ماسەلە الداعى ۋاقىتتا وسى سالادا كوپ ەڭبەك ەتۋدى قاجەت ەتەتىندىگى تۇسىنىكتى. ونىڭ كۇردەلى جاقتارىنىڭ ءبىرى – جالپىقازاقستاندىق سايكەستىلىكتى بارلىق ۇلىستاردىڭ ساناسىنا ۇيالاتۋ, مەنتاليتەتىنە ەنگىزۋ. جالپىقازاقستاندىق سايكەستىلىكتى ەل باسىنا اۋىرتپالىق تۇسكەن جاعدايدا تەك قازاق ۇلتىنىڭ وكىلدەرى عانا ەمەس, وزگە ۇلىس وكىلدەرىنىڭ دە وتانىنا, اتا-بابالارىنىڭ ءومىر سۇرگەن جەرىنە, ەلىمە قاۋىپ ءتوندى دەپ ءتۇسىنۋى, ونى قورعاۋ بارشانىڭ ازاماتتىق بورىشى ساناۋى دەپ بىلەمىن. قازاقستاندى مەكەندەيتىن ءار ۇلىستىڭ وكىلى كەلەشەگىن وسى ەلمەن ۇشتاستىرۋعا ءتيىس. ءاربىر ازامات ءوز بويىندا وسىنداي سەزىمدى تاربيەلەي بىلسە, قۇبا-قۇپ.
دوكترينادا قاراستىرىلىپ وتىرعان ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – ۇلتتىق ءبىرلىكتىڭ باستى قاعيداتتارىن بەلگىلەۋ. سونداي-اق اتالعان قۇجاتتا ۇلتتىق بىرلىك دەگەنىمىز, ەتنوستىق قوعامداستىقتىڭ ءبىرتۇتاس مەملەكەت قۇرامىندا ءومىر ءسۇرۋى, ەل ازاماتتارىنىڭ قازاقستاننىڭ قۇندىلىقتارى مەن مۇراتتار جۇيەسىمەن سايكەستەندىرىلۋى دەپ تۇسىندىرىلەدى. قازاقستان حالقى ۇلتتىق بىرلىگىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىنا قۇندىلىقتار ورتاقتىعىن, ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنا جەتەلەيتىن ورتاق تاريحىمىزدى جاتقىزۋعا بولادى.
تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, قازىرگى تاڭدا قازاق حالقىنىڭ ءداستۇرىن, ءتىلىن, ءدىلىن, بارلىق مەنتاليتەتىن بويىنا سىڭىرگەن, تابيعي بولمىسى قازاقتارمەن بىتە-قايناسىپ كەتكەن ۇلت وكىلدەرى از ەمەس. ماسەلەن, بارلىق ەتنوستاردىڭ اراسىنداعى تىعىز مادەني بايلانىستىڭ نەگىزىندە وزگە ۇلىس وكىلدەرى قازاقتىڭ قوناقجايلىلىق, وتباسى ينستيتۋتىن ەرەكشە قادىر تۇتۋ, ۇلكەندى قۇرمەتتەۋ, كىشىگە ىزەت كورسەتۋ سياقتى قاسيەتتەرىن ءوز بويلارىنا ءسىڭىرىپ جاتقاندىعىن بايقايمىز. ياعني, قازاق جەرىنە كەلگەن ەتنوستاردىڭ مەنتاليتەتى وزگەرىسكە ءتۇسىپ, مەملەكەتتى قۇراۋشى ۇلتتىڭ ءداستۇرىنە, تاريحي تانىمىنا بەيىمدەلۋدە. دەمەك, قازاق مەنتاليتەتى, ءتىلى, ءدىلى وزگە ۇلىستاردى بىرىكتىرۋشى فاكتوردىڭ مىندەتىن اتقارىپ وتىر. ورتاق بولاشاققا جەتۋ تۋرالى جاۋاپكەرشىلىك تە ۇلتارالىق بىرلىكتىڭ نەگىزگى فاكتورلارىنىڭ ءبىرى دەۋگە تولىق نەگىز بار. ولاي بولسا, ءاربىر ازامات تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدى قۇرۋعا قاتىسى بار ەكەندىگىن ايقىن سەزىنىپ, بولاشاق ۇرپاقتىڭ تاعدىرى ءۇشىن ورتاق جاۋاپكەرشىلىكتى ارقالايتىندىعىن جەتە تۇسىنگەنى ابزال.
ال تاريحتىڭ ورتاقتىعى ماسەلەسىنە كەلەر بولساق, ارينە, قازاقستان تاريحى – ەڭ الدىمەن قازاق ەلىنىڭ تاريحى. ول – تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ اۋماعىندا ءومىر سۇرگەن العاشقى مەملەكەتتەردىڭ, ورتاعاسىرلىق مەملەكەتتەردىڭ تاريحى. ونىڭ ىشىندە قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ نەگىزى بولىپ تابىلاتىن اق وردانىڭ تاريحى. ءماسەلەن, وسى اق وردا مەملەكەتى مەن ونىڭ سول كەزدەگى استاناسى سىعاناق اتاۋلارى بۇگىنگى استانامىزدىڭ تورىنەن ورىن الىپ وتىرعانى تاريحي تاعدىرىمىزعا دەگەن قۇرمەتتىڭ نىشانى. سونداي-اق مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ تەرەڭنەن باستاۋ الاتىندىعىنىڭ ايقىن كورىنىسى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, تاعدىردىڭ جەلى ايداپ, قازاق حالقىمەن ءبىر ەلدە, ءبىر جەردە ءومىر سۇرۋگە ءماجبۇر بولعان وزگە ۇلىستاردىڭ تاريحى قازاقستان تاريحىنىڭ اجىراماس بولىگى رەتىندە قاراستىرىلعانى ءجون. ەندەشە, سوڭعى ەكى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە قازاقستانعا قونىس اۋدارعان ەتنيكالىق توپتار مەن قازاقتاردىڭ تاريحى ورتاق دەۋگە تولىق نەگىز بار.
تاريحي فاكتورلاردىڭ سالدارىنان قازاقستانعا كەلگەن ۇلىس وكىلدەرى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن كوتەرۋگە, مادەنيەت پەن عىلىم سالاسىن وركەندەتۋگە زور ۇلەس قوسقاندىعىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. بۇل دا حالقىمىزدىڭ تاريحىنىڭ ورتاقتىعىن, ماقسات-مۇددەلەرى مەن بولاشاعىنىڭ ءبىر ەكەندىگىن ايقىندايدى.
دوكترينادا اتالعان تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلە — ەتنوسارالىق قاتىناستاردى جۇيەلى جانە ماقساتتى ءتۇردە زەرتتەيتىن ورتالىق قۇرۋ. بۇل ورتالىق اسسامبلەيا جانىنداعى عىلىمي-ساراپتامالىق كەڭەستىڭ بازاسىندا بوي كوتەرمەك. ارينە, ءدال وسىنداي قۇرىلىمنىڭ اسسامبلەياعا وتە قاجەت ەكەندىگى انىق. دەگەنمەن, وسى ورايدا ءبىر تۇسىنىكسىز جايتتىڭ تۋىنداعانىن دا ايتپاي كەتە المايمىز. بۇل ماسەلە 2005 جىلى ەلباسىنىڭ شەشىمى بويىنشا اسسامبلەيانى كۇشەيتۋ جونىندەگى شارا رەتىندە قابىلدانعان جارلىقتا ايقىندالعان بولاتىن. وسى جارلىقتا ۇلتارالىق قاتىناستاردى, ەتنيكالىق ماسەلەلەردى زەرتتەۋ جونىندەگى ورتالىق اشۋ تۋرالى ناقتى نۇسقاۋلار بەرىلگەن ەدى. مەنى وسى ماسەلەنىڭ نەلىكتەن قايتا كوتەرىلىپ وتىرعانى ويلاندىرادى. كەزىندە اشۋعا نۇسقاۋ بەرىلگەن ورتالىق نەلىكتەن كۇنى بۇگىنگە دەيىن قۇرىلماعانى, جۇمىس ىستەپ جاتپاعانى ءتۇسىنىكسىزدەۋ بولىپ تۇر. ارينە, الداعى ۋاقىتتا بۇل ورتالىقتى قۇرىپ, ونىڭ قىزمەتىن جولعا قويۋ كەرەك.
ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ قۇرامىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا, فيلوسوفيا جانە ساياساتتانۋ ينستيتۋتتارىن ەتنوسارالىق كەلىسىم, ەتنومادەني توزىمدىلىك, ەتنوسارالىق, كونفەسسياارالىق ماسەلەلەر سياقتى ءوزەكتى تاقىرىپتاردى زەرتتەۋگە پايدالانۋعا بولادى. سونداي-اق, فيلوسوفيا جانە ساياساتتانۋ ينستيتۋتىنىڭ جانىنداعى الەۋمەتتانۋ ءبولىمىنىڭ زەرتتەۋ جۇمىسىنا مەملەكەتتىك تاپسىرىستاردى كوبەيتسەك, سونىڭ ارقاسىندا جوعارىدا ءسوز بولعان ەتنيكالىق ماسەلەلەردى تەرەڭىرەك زەرتتەۋگە مۇمكىندىك تۋار ەدى.
ەلىمىزدىڭ ەتنيكالىق احۋالىن ءسوز ەتكەندە, ءتىل ماسەلەسىن اينالىپ وتە المايمىز. جاسىراتىنى جوق, كەڭەس وداعى تۇسىندا قازاق ءتىلى جويىلىپ كەتۋگە شاق قالعانى بەلگىلى. قازاق ءتىلى تەك قازاقى ورتالاردا, قازاق اۋىلدارىندا, قازاق باسىلىمدارىندا قولدانىس تاپتى, تۇرمىستىق ءتىلدىڭ دەڭگەيىندە قالىپ قويدى. الايدا, ءتاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن انا تىلىمىزگە مەملەكەتتىك مارتەبە بەرىپ, ونىڭ قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋدى قولعا الدىق. بۇل سالادا اتقارىلاتىن جۇمىستار ءالى دە بولسا جەتەرلىك. ايتقىمىز كەلگەنى, دوكترينادا مەملەكەتتىك تىلمەن قاتار, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىنە دە كوڭىل بولىنگەن. جالپى, انا ءتىلىڭدى جەتىك بىلە وتىرىپ, شەتەل تىلدەرىن مەڭگەرۋ ادامنىڭ رۋحاني بايلىعىن بىلدىرەتىن كورسەتكىشتەردىڭ ءبىرى. وسى ورايدا, ءۇش تۇعىرلى ءتىل يدەياسى ءبىزدىڭ ازاماتتاردىڭ الەمدىك عىلىم-ءبىلىمدى مەڭگەرىپ, وزىق ءمادەنيەتپەن سۋسىنداۋىنا جول اشارى انىق.
ورىس تىلىنە قاتىستى وي-پىكىرىمىزدى ورتاعا سالار بولساق, بۇل وتە باي ءتىل, عىلىم-ءبىلىمنىڭ ءتىلى ەكەندىگىن ۇمىتپاعانىمىز ءجون. ورىس ءتىلى ارقىلى ۇلى اباي الەمدىك ادەبيەتتى تانىدى. بۇل الەمدە كەڭ تارالعان تىلدەردىڭ ءبىرى. بۇگىنگى تاڭدا مادلەن ولبرايت, مارگارەت تەتچەر, كولين پاۋەل سىندى الەمدىك ساياساتتاعى بەلدى تۇلعالاردىڭ ەڭبەكتەرىن, باسقا دا سالالارداعى ايتۋلى دۇنيەلەر جارىققا شىعىسىمەن, از ۋاقىت ءىشىندە ورىس تىلىنە ءتارجىمالاندى. وكىنىشكە قاراي, وسى تەكتەس ۇلكەن ەڭبەكتەردى قازاق تىلىنە اۋدارۋ ماسەلەسى تولىققاندى جولعا قويىلىپ ۇلگەرگەن جوق. ياعني, وقىرماندارىمىز قازاق تىلىنە ءتارجىمالانىپ ۇلگەرمەگەن ءدۇنيەلەردى وقۋ ءۇشىن ورىس ءتىلىنىڭ كومەگىنە جۇگىنەدى. ال اعىلشىن ءتىلىنىڭ مارتەبەسى قانشالىقتى بيىك ەكەندىگى ەڭبەكتەگەن بالادان, ەڭكەيگەن كارىگە دەيىن تۇگەل ءمالىم. قوعامتانۋ, ساياساتتانۋ عىلىمدارىنىڭ كوپشىلىگىنىڭ تەوريالىق نەگىزى, ادىستەمەسى اعىلشىن تىلىندە تۇزىلگەن. ءتىپتى, اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرمەيىنشە, ازاماتتارىمىزدىڭ حالىقارالىق كەڭىستىكتە ەمىن-ەركىن ءجۇرىپ-تۇرۋى, ءبىلىم الۋى, مادەني-عىلىمي تۇرعىدا ىقپالداسۋى وتە قيىنعا تۇسەدى.
ءۇش تۇعىرلى ءتىل يدەياسىنا قاتىستى مىنا جايدى باسا ايتقان ءجون. مەملەكەت باسشىسى ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىن مەڭگەرۋگە جاعداي تۋعىزىلا وتىرىپ, ەڭ الدىمەن قازاق ءتىلىنە باسىمدىق بەرىلەتىندىگىن ايقىن جەتكىزگەن بولاتىن. ولاي بولسا, ءبۇگىنگى قازاقستان ازاماتتارىنىڭ پارىزى – “وزگە ءتىلدىڭ ءبارىن مەڭگەرىپ, مەملەكەتتىك ءتىلدى قۇرمەتتەۋ” دەپ بىلەمىز.
دوكترينادا كونفەسسياارالىق قاتىناستار ماسەلەسىنىڭ دە قامتىلعانى وتە ورىندى. قوعامدا دىنارالىق ءۇندەسۋ مەن ءوزارا تۇسىنىكتى دامىتۋ, تۇراقتىلىقتى نىعايتۋ جانە كەلەشەك ۇرپاقتىڭ دىنگە قاتىستى ماعلۇماتىن, ءبىلىم دەڭگەيىن كوتەرۋ ماقساتىندا ورتا مەكتەپتەردە ء“دىنتانۋ نەگىزدەرى” مىندەتتى وقۋ كۋرسىن جۇرگىزۋ قاجەتتىلىگى كورسەتىلگەن. بۇل كۋرستى مەكتەپ قابىرعاسىندا ەنگىزۋ دۇرىس دەپ ەسەپتەيمىن. سەبەبى, ۇلتارالىق جانە كونفەسسياارالىق قارىم-قاتىناس ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستاعى ءدۇنيەلەر. بۇگىندە ەلىمىزدەگى ۇلىستاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ءوزىنىڭ قۇندىلىقتارى, ءداستۇرى, نانىم-سەنىمى بار. قازاقتار يسلام ءدىنىن, ورىستار حريستياندىق پراۆوسلاۆيە ءدىنىن, ەۆرەيلەر ءيۋدايزمدى ۇستانسا, باسقا دا ۇلىستار 40-تان استام ءدىني اعىمدار مەن سەنىمدەرگە بوي ۇسىنعان. سوندىقتان حالىق اراسىندا ءبىر-ءبىرىنىڭ ۇستانعان ءدىنىن قۇرمەتتەپ, وعان توزىمدىلىك تانىتۋعا جەتەلەيتىن ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ارتىقتىق ەتپەيدى. سوندىقتان بۇل ءپاندى وقىتۋ وتە قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز.
دوكترينادا مەكتەپتەردە قازاقستان حالىقتارىنىڭ تاريحىن, ەڭبەكتەگى جانە مايدانداعى ەرلىكتەرىن دارىپتەيتىن مۇراجاي جۇيەسىن كالىپتاستىرۋ قاراستىرىلعان. ارينە, بۇل باستامانى دا قولداۋعا بولادى. اسىرەسە, بۇل جۇمىستى كوپتەگەن ەتنوس وكىلدەرىنىڭ شوعىرلانعان جەرلەردە جۇرگىزۋ تيىمدىرەك بولماق. قۇجات جوباسىندا كوتەرىلگەن ماسەلەلەردىڭ ءبىر توپتاماسى جىل سايىن قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى كۇنىنە ارنالعان “مەنىڭ ەلىم” اتتى حالىقتىق-پاتريوتتىق اكتسيالاردى وتكىزۋگە باعىتتالعان. بۇل شارانىڭ وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ, جاستاردىڭ اراسىندا ەتنوستىق جانە ءدىني ءتوزىمدىلىك يدەيالارى مەن ءداستۇرلەرىن ءارى قاراي نىعايتۋعا نەگىز بولارى ءسوزسىز. بولاشاقتا اكتسيا ءداستۇرلى سيپاتتى يەلەنەدى دەگەن ويدامىز.
تاعى دا ءبىر كوتەرىلگەن ءماسەلە – ەتنوستىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا قولداۋ كورسەتۋ. بۇگىنگى تاڭدا رەسپۋبليكامىزدا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان ۇلتتىق ساياساتتى حالىققا جەتكىزۋ, تاراتۋ ماقساتى وڭاي جۇمىس ەمەس ەكەندىگى كوپشىلىككە ءمالىم. بۇل قىرۋار شارۋا كوزگە كورىنبەسە دە, تىڭعىلىقتى قولعا الۋدى قاجەت ەتەدى. ارينە, ەتنوستىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ۇلتارالىق قاتىناستارداعى, ۇلت ساياساتىنداعى جەتىستىكتەرگە, ۇتىمدى شارالارعا كوبىرەك كوڭىل ءبولۋى قاجەت. ۇلتارالىق جانە كونفەسسياارالىق قاتىناستاردى ساياساتقا اينالدىرۋعا بولمايدى.
ەندىگى كوڭىل بولەتىن ماسەلە – ەتنوسارالىق سالاعا قاتىستى عىلىمي-قولدانبالى بازانىڭ ۇعىمدارىن جەتىلدىرۋ. وسىعان بايلانىستى “ۇلت” دەگەن ۇعىمنىڭ بۇگىنگى قولدانىس اياسىنا قاتىستى پىكىرىمدى بىلدىرە كەتەيىن. “ۇلت” ۇعىمىن ەكى ءتۇرلى ماعىنادا قاراستىرۋعا بولادى. ەڭ الدىمەن, بۇل ۇعىمدى ورىستاردىڭ ءوزى ەۋروپادان العاندىعىن ەسكەرۋىمىز قاجەت. كەڭەس ۇكىمەتى تۇسىندا ول “ەتنوس” ماعىناسىندا قولدانىلدى. مىسالى, ورىس, وزبەك, قازاق, ۋكراين, تاعى باسقا ەتنوستار كەڭەس وداعىندا “ناتسيا”, ياعني, “ۇلت” دەپ قاراستىرىلدى.
ال باتىس عالىمدارىنىڭ انىقتاماسىنا سۇيەنسەك, ونىڭ ماعىناسى ەتنوستان گورى الدەقايدا كەڭ. ماسەلەن, اقش-تا وسى ەلدى مەكەندەگەن ءتۇرلى حالىقتار “امەريكالىق ۇلت” دەگەن ۇعىمنىڭ اياسىنا ۇيىپ وتىر. ياعني ولار ءۇشىن “ۇلت” دەگەن ۇعىمنىڭ ماعىناسى “ەتنوستان” گورى الدەقايدا تەرەڭ دەگەن ءسوز. سونىڭ ارقاسىندا كوپتەگەن ەتنوستار اقش تۋىنىڭ استىنا بىرىككەن. وسىدان شىعاتىن قورىتىندى, “ۇلت” ۇعىمىنىڭ نەگىزگى ماعىناسى “حالىق” دەگەنگە كوبىرەك كەلەدى. ياعني, “ۇلت” — ءبىر مەملەكەتتىڭ قۇرامىنداعى حالقى, سول مەملەكەتتىڭ ازاماتتارى دەگەندى بىلدىرەدى. ەندەشە, ورىستىڭ “ناتسيا” دەگەن قوس ماعىناسى بار (ساياسي جانە ەتنيكالىق) ءسوزىن قازاق تىلىندەگى قولدانىستا ارا-جىگىن اجىراتىپ العانىمىز ءجون. بۇل كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە. سەبەبى, قازىردىڭ وزىندە ەتنوسارالىق, ۇلتارالىق قاتىناستاردى زەرتتەۋ بارىسىندا عالىمدار اراسىندا وسى ۇعىمعا قاتىستى پىكىرتالاستار تولاستاماي وتىر.
دوكترينادا كوشى-قون ماسەلەسىنە دە نازار اۋدارىلعان. بۇل دا قازىرگى قوعامداعى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى ەكەندىگى انىق. كوشى-قون سالاسىندا ۇلتتىق زاڭنامانى جەتىلدىرۋ ۋاقىت تالابىنا ساي كوتەرىلىپ وتىر. ءويتكەنى, قازاقستان جەر كولەمى اسا كەڭ, قويناۋىنداعى بايلىعى مول, ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك دامۋى جوعارى, ساياسي تۇراقتىلىعى مىعىم مەملەكەت بولىپ تابىلادى. گەوساياسي تۇرعىدان العاندا, ەلىمىز ءبىر تاراپىندا الىپ قىتايمەن, ەكىنشى تاراپىندا الپاۋىت رەسەيمەن, سونداي-اق ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىمەن ىرگەلەس جاتىر. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, وسى ەلدەردە ورىن الىپ جاتقان ساياسي, الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, دەموگرافيالىق ۇردىستەر ءبىزدىڭ ەلدى دە الاڭداتپاي قويمايتىنى تۇسىنىكتى. اسىرەسە, بۇگىنگى تاڭدا شەت مەملەكەتتەر مەن قازاقستان اراسىندا كوشى-قون ءۇردىسى قارقىن الۋدا.
قازاقستان كوشى-قون ءۇردىسىن رەتتەپ وتىرۋ ماسەلەسىندە كانادا, اۆستراليا, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى, كۋۆەيت سياقتى ەلدەردىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنگەنى دۇرىس دەگەن ويدامىز. بۇل ەلدەردىڭ كوشى-قون سالاسىنا قاتىستى زاڭناماسى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ قۇقىن, مەملەكەتتىڭ ەگەمەندىگىن قورعايتىن مىعىم زاڭدارعا نەگىزدەلگەن. سوندىقتان قازاقستاندا دا كوشى-قون ءۇردىسىن قاتاڭ قاداعالايتىن, مەملەكەتىمىزدىڭ ەگەمەندىگىن قامتاماسىز ەتە الاتىن, دايەكتى, سالماقتى زاڭناما قاجەت-اق.
بۇل ماسەلە باسا نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەدى. سەبەبى, سوڭعى ساناقتىڭ ءناتيجەسىنە كوز جۇگىرتسەك, قازاقستانداعى قازاقتاردىڭ ۇلەس سالماعى 67 پايىزدىق دەڭگەيدى جاڭا عانا باعىندىرىپ جاتىر. بۇل مەجەنى ءالى دە بولسا ءوسىرۋ كەرەك. ەندى كوشى-قون ۇردىسىنە قاتىستى گەرمانيانىڭ تاجىريبەسىنە كوز جۇگىرتىپ كورەيىك. نەمىستەر گەرمانيادا قالۋدى ماقسات ەتەتىن ازاماتتار ءۇشىن بىرنەشە تالاپ قويدى. سونىڭ ءبىرى – نەمىس تىلىنەن جانە نەمىس تاريحىنان ەمتيحان تاپسىرۋ. نەمىستىڭ ءتىلى مەن تاريحىن بىلمەيتىن ادام گەرمانيادا قالا المايدى. وسى تاجىريبەنى قازاقستانعا قونىس اۋدارۋدى كوكسەيتىن شەتەلدىكتەرگە قاتىستى نەگە قولدانباسقا؟ قازاقستاندى مەكەندەگىسى كەلەتىن كەز كەلگەن ازامات ءبىزدىڭ ەلدىڭ تاريحىن, مەملەكەتتىك ءتىلىن, سونداي-اق جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ءداستۇرىن قانشالىقتى بىلەتىندىگىن ەمتيحان تاپسىرۋ ارقىلى دالەلدەۋگە ءتيىس. بۇل ءوز كەزەگىندە كوشى-قون ءۇردىسىن رەتتەۋگە عانا ەمەس, قازاقستاندا تۇراتىن ازاماتتاردىڭ وي-ساناسىن تاربيەلەۋگە دە يگى ىقپالىن تيگىزەتىنى ءسوزسىز.
قورىتا كەلگەندە, دوكترينا اياسىندا كوپتەگەن وزەكتى ماسەلەلەر كوتەرىلگەندىگىنە كوز جەتكىزدىك. نەگىزىنەن دوكترينا ارقىلى قوعام نازارىنا تالقىلاۋعا ۇسىنىلعان ۇستانىمدار, قاعيدالار ۋاقىت تالابىنان تۋىنداعانى انىق. عالىمدار, ساياساتتانۋشىلار, فيلوسوفتار, سونداي-اق كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ قاراپايىم ازاماتتار تاراپىنان وسى ماڭىزدى قۇجاتقا قاتىستى وي-پىكىرلەر ءالى دە ايتىلاتىندىعىنا سەنىمىمىز مول. ءسوز جوق دوكترينا ەتنوسارالىق كەلىسىمدى, توزىمدىلىكتى, تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە ءوز ىقپالىن تيگىزەدى. بۇل قوعامعا وتە قاجەت ءارى زامان تالابىنا ساي قۇجات دەپ ەسەپتەيمىز.
كامال بۇرحانوۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور.