تاريحتىڭ سارعايعان بەتتەرى
«دۇنيە شىركىن تەگەرمەش, اينالىپ الدىڭنان كەلمەس دەيسىڭ بە!» دەيتىن ۇلكەندەر. تاريح دوڭگەلەگى قانشا اينالسا دا جاراتۋشىنىڭ جۇمىلماس جانارىنان سىرت قالار وقيعا بولار دەيمىسىز؟!
ماماي قانشا جەردەن جانىبەك حاننىڭ بالاسى بەردىبەكتىڭ كۇيەۋ بالاسى بولسا دا شىڭعىسحاننىڭ تىكەلەي ۇرپاعى ەمەستىگىنەن حاندىق بيلىككە جەتپەگەنى, ال وسى بيلەۋشىنىڭ كوزى تىرىسىندە ليتۆا كنيازدەرىمەن وداقتاسقانى دا ءمالىم. 1380 جىلى ماماي بالاسى مانسۇر-قيات كەيبىر دەرەكتەردە مانسۇر-حاسان دنەپر بويىندا گلينيتتسا قالاسىنىڭ نەگىزىن سالىپ, ونىڭ بيلەۋشىلەرى گلينسكي كنيازدەرى دەپ اتالادى. وسى گلينسكي اۋلەتىنىڭ قىزى ەلەنا گلينسكايا ورىستىڭ ۇلى كنيازى ۆاسيلي III-گە ۇزاتىلىپ, بۇل نەكەدەن ايگىلى قاھارلى يۆاننىڭ دۇنيەگە كەلگەنى تاريحتان بەلگىلى.
تاريحتىڭ سارعايعان بەتتەرى
«دۇنيە شىركىن تەگەرمەش, اينالىپ الدىڭنان كەلمەس دەيسىڭ بە!» دەيتىن ۇلكەندەر. تاريح دوڭگەلەگى قانشا اينالسا دا جاراتۋشىنىڭ جۇمىلماس جانارىنان سىرت قالار وقيعا بولار دەيمىسىز؟!
ماماي قانشا جەردەن جانىبەك حاننىڭ بالاسى بەردىبەكتىڭ كۇيەۋ بالاسى بولسا دا شىڭعىسحاننىڭ تىكەلەي ۇرپاعى ەمەستىگىنەن حاندىق بيلىككە جەتپەگەنى, ال وسى بيلەۋشىنىڭ كوزى تىرىسىندە ليتۆا كنيازدەرىمەن وداقتاسقانى دا ءمالىم. 1380 جىلى ماماي بالاسى مانسۇر-قيات كەيبىر دەرەكتەردە مانسۇر-حاسان دنەپر بويىندا گلينيتتسا قالاسىنىڭ نەگىزىن سالىپ, ونىڭ بيلەۋشىلەرى گلينسكي كنيازدەرى دەپ اتالادى. وسى گلينسكي اۋلەتىنىڭ قىزى ەلەنا گلينسكايا ورىستىڭ ۇلى كنيازى ۆاسيلي III-گە ۇزاتىلىپ, بۇل نەكەدەن ايگىلى قاھارلى يۆاننىڭ دۇنيەگە كەلگەنى تاريحتان بەلگىلى.
1580 جىلى يۆان جيەن سارايشىققا كەلىپ, ونى قيراتىپ, ۇلى جىبەك جولىنىڭ تارماعىنداعى گۇل جايناعان قالانى جەرمەن جەكسەن ەتەدى. دالانىڭ جيەندەرى تۋراسىنداعى اڭگىمەگە الدا تاعى دا ورالارمىز, ازىرگە سارايشىقتا ماڭگىلىك تىنىس تاپقان جەتى حاننىڭ ءبىرى ءجۇسىپ حان ۇرپاقتارىنا قاتىستى تاريحتى قوزعاپ كورەيىك.
ۇلى بيلەۋشى شىڭعىسحان دۇنيە سالعاننان كەيىن التىن وردانىڭ باسىنا قونعان باعى ۇشىپ, بۇرىنعى الىپ يمپەريا الدەنەشەگە بولىنگەندە تۋعان وردانىڭ ءبىرى نوعاي ورداسى بولاتىن. ولار ەدىل مەن ەرتىس اراسىندا, كاسپي مەن ارال تەڭىزدەرىنەن سىبىرگە دەيىنگى ارالىقتى مەكەن ەتەدى. وردانىڭ ورتالىعى جايىق وزەنى ساعاسىنداعى سارايشىق قالاسى بولىپ, رۋلىق قۇرامى ماڭعىت, قىپشاق, قوڭىرات, ارعىن, قارلۇق, قاڭلى, كەڭگەرەس, الشىن, تاما سياقتى تۇركى تايپالارىنان تۇرعان بۇل ورداعا ەدىگە بي مەن ونىڭ ۇرپاقتارى بيلىك ەتەدى. بىراق ەل ىشتەن ىرىسە, ۇلتاندى جۇرتتىڭ ءبولىنۋى ارى قاراي جالعاسا بەرمەي مە. اقىرىندا سول الاۋىزدىقتى ءتيىمدى پايدالانعان ورىس پاتشاسى ەدىلگە كەلىپ قول سالعان. اعايىندىلار بىرىمەن ءبىرى الىسىپ, اقىرى ءجۇنىس حاندى ءىنىسى يسمايىل ءولتىرىپ تىنادى. ول ازداي ونىڭ ۇلدارى ەلمىرزا مەن ىبىرايىمدى 1565 جىلى ورىس پاتشاسىنا ادالدىعىمىزدىڭ كەپىلى بولاسىڭدار دەپ اماناتقا جىبەرەدى. ال وسى ءجۇسىپ حاننىڭ قىزى سۇيىنبيكە سونىڭ الدىندا, 1520 جىلى قازان حانى ەنالىعا ۇزاتىلعان ەدى. بۇل تاتار حالقىنىڭ تاريحىنداعى باسقىنشىلىققا قارسى كۇرەستە اتى اڭىزعا اينالعان اتاقتى «سۇيىنبيكە مۇناراسى» سالىناتىن سۇيىنبيكە حانىم.
رەسەي پاتشالىعىنا العاش امانات رەتىندە كەلگەن ءجۇسىپ اۋلەتى وسى ەلدىڭ تاريحىندا بەلگىلى ورىن الاتىن كنياز يۋسۋپوۆتار اۋلەتىنىڭ نەگىزىن سالادى.
العاشىندا ءجۇسىپ بالالارى ورىس پاتشاسىنا قىزمەت ەتكەنىمەن وزدەرىنىڭ سالت-داستۇرلەرىن ۇستاپ, مۇسىلمان قىزدارىنا ۇيلەنىپ, دىندەرىن تازا ساقتايدى. الايدا, بىردە ءجۇسىپ نەمەرەسى ابدۋل مىرزا ءوز يەلىگىنە بەرىلگەن رومانوۆ قىستاعىندا پاتريارح يواكيم اكەيدى قوناق ەتەدى. ورىستاردىڭ ءدىني ءراسىم بويىنشا ەت ونىمدەرىن جەۋگە تىيىم سالىناتىن ۋاقىتى بولسا كەرەك. يواكيم اكەيگە داستارقانعا قويىلعان بالىق كەرەمەت ۇناپ, ءۇي يەسىنەن تاعامنىڭ قانداي بالىقتان جاسالعانىن سۇرايدى. سوندا ابدۋل مىرزا وتىرىپ: «مەنىڭ اسپازىم كەرەمەت شەبەر, ءتىپتى قازدىڭ ەتىنەن بالىق جاسايدى», دەيدى. ءدىنباسى اشۋعا بۋلىعىپ: «سەن ماعان ەت جەگىزىپ كۇناعا باتىردىڭ», دەپ قاتتى رەنجىپ, شاپانىن سىلكىپ شىعىپ كەتەدى. بۇل وقيعا پاتشا فەدور الەكسەەۆيچكە جەتىپ, قاھارىنا مىنگەن ول ابدۋل مىرزانى بار بايلىعىنان ايىرادى. قاتتى قامىققان ءجۇسىپ نەمەرەسى ءۇش كۇن ويلانىپ بارىپ: «قوي, رەسەيدە شوقىنباساڭ, وزىڭە دە, ۇرپاعىڭا دا قيىن ەكەن», دەپ پراۆوسلاۆيەنى قابىلداپ, دميتري سيۋەۋشوۆيچ يۋسۋپوۆ بولىپ شىعا كەلەدى.
ءدىنىن وزگەرتىپ, ازان شاقىرىلعان اتىن وزگەرتىپ, ۇيقىعا كەتكەن دميتري تاڭەرتەڭ تۇرعاندا تۇندە وزىنە ەلەستىڭ كەلىپ داۋىستاپ: «سەن دىنىڭنەن بەزدىڭ, ەندى سەنىڭ ۇرپاعىڭنىڭ ءار بۇتاعىندا تەك ءبىر عانا ەر بالا بولادى, ال ەكەۋ بولسا, وندا 26 جاستان اسپايدى», دەگەنىن ەستىگەنىن ايتادى. ارتىنشا سۇيەۋىش ۇلى دميتري كنياز قىزى تاتيانا فەدوروۆناعا ۇيلەنەدى. وسى نەكەدەن گريگوري ەسىمدى جالعىز ۇل تۋادى. گريگوريدەن دە جالعىز پەتر دۇنيەگە كەلەدى. پەتردەن دە جالعىز بوريس تۋىپ, ول كەيىن ماسكەۋ گۋبەرناتورى بولادى. بوريس بالاسى نيكولاي ەرميتاجدىڭ ەڭ العاشقى ديرەكتورى, يتالياداعى پاتشا وكىلى, كرەمل ەكسپەديتسياسى مەن قارۋلار پالاتاسىن باسقارىپ, ماسكەۋ تۇبىندەگى «ماسكەۋ ۆەرسالى» اتانعان ارحانگەلسكوە يمەنيەسىن سالدىرىپ, نەگىزىنەن پەتەربۋرگتە تۇرىپ, كوز جۇمعانىندا ونىڭ دا ارتىندا جالعىز ۇل نيكولاي قالعان بولاتىن. ال وسى نيكولاي ءجۇسىپ ۇرپاعىنىڭ ەركەك كىندىكتى سوڭعىسى ەدى. الايدا, رەسەي تاعىنا ءجۇسىپحان ۇرپاعى ەتكەن ادال ەڭبەكتى ۇمىتپاعان اق پاتشا نيكولايدىڭ جالعىز قىزى زينايدانى كۋتۋزوۆتىڭ شوپشەگى, پرۋسس كورولىنىڭ نەمەرەسى, ورىس گرافى فەليكس سۋماروكوۆ-ەلستونعا ۇزاتىلعانىندا گرافقا يۋسۋپوۆ فاميلياسىن قاتار الىپ جۇرۋگە ءامىر ەتىپ, بۇدان بىلاي وسى اۋلەتتىڭ تۇڭعىش ۇلى وسى فاميليانى يەلەنەتىنىن ايتادى.
بۇل نەكەدەن نيكولاي جانە فەليكس اتتى ەكى ۇل دۇنيەگە كەلىپ, ەلدىڭ ءبارى باياعى قارعىس كۇشىن جويدى-اۋ دەپ قۋانىپ جۇرگەندە, 26 جاسقا تولايىن دەپ تۇرعان نيكولاي كۇيەۋى بار ايەلدى جاقسى كورىپ قالادى. ونى ءبىلىپ قالعان كۇيەۋى كنياز يۋسۋپوۆتى دۋەلگە شاقىرىپ, نيكولاي 26-عا تولۋىنا شامالى كۇن قالعاندا كوز جۇمادى. ەندى يۋسۋپوۆ تەگى كىشى ۇل فەليكسكە اۋىسادى.
فەليكس يۋسۋپوۆ, گراف سۋماروكوۆ-ەلستون نيكولاي II-ءشىنىڭ اپاسى يرينا الەكساندروۆناعا ۇيلەنىپ, پاتشا وتباسىمەن تۋىسادى. ال وسى فەليكس يۋسۋپوۆ, قايناعاسى ۇلى كنياز دميتري پاۆلوۆيچ جانە ۆلاديمير پۋريشكەۆيچ ۇشەۋى تاق مۇراگەرىنىڭ گەموفيليا اۋرۋىنا بايلانىستى كومەك كورسەتىپ, اياعىندا مەملەكەتتى باسقارۋ ىسىنە ارالاسقان شالا ساۋاتتى گريگوري راسپۋتين ىسىنە توسقاۋىل قويامىز دەپ ونى ولتىرمەك بولادى. راسپۋتين ءوز ءولىمىن الدىن الا بولجاپ: «ەگەر مەن ديناستيا وكىلدەرى قولىنان اجال قۇشسام, مەن ولگەن سوڭ ديناستيا قۇريدى», دەگەن. 1916 جىلدىڭ 30 جەلتوقسانىندا جوعارىدا اتى اتالعان ۇشەۋ ءراسپۋتيندى ولتىرەدى. ودان كەيىنگى وقيعا جالپىعا ءمالىم. تاريح دوڭگەلەگى, تاعدىر دوڭگەلەگى ءبىر ساتتە شىر اينالىپ, دۇنيە استاڭ-كەستەڭ بولعان.
وسىلايشا سارايشىقتى دالانىڭ جيەنى قاھارلى يۆان قۇلاتسا, ءجۇسىپ پاتشانىڭ جيەنى فەليكس يۋسۋپوۆ جاناما تۇردە بولسا دا پاتشا تاعىنىڭ وپىرىلا قۇلاۋىنا اتسالىستى. (يۋسۋپوۆتار اۋلەتىنەن قازىر دە ەركەك كىندىكتى ازامات جوق.)
سارايشىق جايىنداعى العاشقى جازبا دەرەكتەردى قالدىرعان اراب ساياحاتشىسى يبن باتۋتا بولىپتى. شاھار جونىندە ول: ء«بىز ات جەگكەن اربامەن ون كۇن جول ءجۇرىپ, سارايجۋك قالاسىنا جەتتىك. بۇل ۇلىسۋ دەپ اتالاتىن ۇلكەن, تەرەڭ, اعىسى قاتتى وزەننىڭ جاعاسىنداعى گۇلدەنگەن اسەم قالا ەكەن جانە دۇنيە جۇزىندەگى باعدادتان كەيىنگى ەكىنشى جۇزبەلى كوپىر وسىندا ەكەن» دەپ 1334 جىلعى ساياحاتىنىڭ جازباسىندا كەلتىرگەن دەيدى. ال سارايشىقتىڭ كارتاعا ءتۇسىرىلۋى اعىلشىن كوپەسى ەنتوني دجەنكينسوننىڭ 1558-1560 جىلدارى ورتا ازياعا جاساعان ساپارى بارىسىندا جۇزەگە اسىرىلعان. «بەتىمىزدى وڭتۇستىك-شىعىسقا بەرىپ ءجۇرىپ وتىرىپ, جايىق دەگەن كاسپي تەڭىزىنە قۇياتىن باستاۋىن سىبىردەن الاتىن ۇلكەن وزەننىڭ جاعاسىمەن جۇردىك. وسى وزەننىڭ بويىمەن جوعارىعا ءبىر كۇن جۇرگەندە ورىس پاتشاسىمەن دوستاس يسمايل مىرزانىڭ بيلىگىندەگى سارايشىق اتتى قالاعا كەلدىك», دەپ جازىپ, كارتاعا تۇسىرەدى.
قالاعا جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى ونىڭ نەگىزىنىڭ شىڭعىسحاننىڭ نەمەرەسى باتۋدان بۇرىن قالانعانىنان دا دايەك بەرەدى. سارايشىق جايىنداعى دەرەكتەردى ىزدەستىرۋشىنىڭ ءبىرى ج.عيزاتوۆ ورتا عاسىرلىق كەزەڭدە ءۇش جارىم عاسىرداي ءومىر سۇرگەن تاريحي قالانىڭ ءۇش ءتۇرلى مەملەكەت كەزىندە ءومىر ءسۇرىپ, ونىڭ باستى ورداسى بولعانىنا توقتالادى. ولار: ءحىىى-ءحىV عاسىرلاردا داۋىرلەگەن التىن وردا مەملەكەتى, حV-ءحVى عاسىرلاردا داۋىرلەگەن نوعاي ورداسى جانە ءحVى عاسىردىڭ باس كەزىندە وسى قالانى استانا ەتكەن قازاق حاندىعى دەسە, رەسپۋبليكا عىلىم اكادەمياسىنىڭ 1950 جىلى باتىس قازاقستانعا جۇرگىزگەن ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسىنىڭ قورىتىندىسى نەگىزىندە بەلگىلى ارحەولوگتار س.پ. تولستوۆ پەن گ.ي. پاتسەۆيچ: «سارايشىق XI عاسىرداعى اراب تاريحشىلارى ەڭبەكتەرىندە اتالاتىن, ورتا عاسىردا ءومىر سۇرگەن ساكسين قالاسىنىڭ ورنىندا بوي كوتەرىپ, جاڭا اتاۋعا يە بولعان قالا. ساكسين X-XI عاسىرلاردا حورەزم تۇتقىندارىنىڭ كومەگىمەن ساۋدا جولىنىڭ بويىنا سالىنعان ەدى», دەيدى دە سارايشىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ءداۋىرىن شارتتى تۇردە ءۇش كەزەڭگە بولەدى: 1.X-XI عاسىرلاردا قالا ىرگەسىنىڭ قالانىپ بوي كوتەرۋى. 2.XIII-XIV عاسىرلاردا التىن وردا ءومىر سۇرگەن كەزەڭدەگى ەۋروپانى, ورتا ازيا, قازاقستاندا, موڭعولدار جانە قىتايمەن جالعاستىرعان ءىرى ساۋدا ورتالىعى بولۋى, ياعني قالانىڭ گۇلدەنىپ, وركەندەۋ ءداۋىرى ەدى دەيدى. قالاي دەگەندە دە قالانىڭ دامۋ تاريحىنىڭ ءتۇرلى كەزەڭدەردى باستان كەشكەنى حاق.
1580 جىلى جازدا نوعاي ورداسىنىڭ استاناسى سارايشىققا ورىس كازاكتارى تۇتقيىلدان شابۋىل جاسايدى. «اتامانى جە ميتيا بريتوۋس, يۆان يۋرەۆ, يۆان كولتسو ي باربوشا سپۋستيليس ك كاسپيسكومۋ موريۋ, گدە حوديلي ۆ مورسكيە پوحودى «زا زيپۋنامي», ت.ە. گرابيت كۋپتسوۆ ي پوسلوۆ زاحاجيۆالي ۆ يايك, گدە وبەكتوم يح چاستىح ناپادەني ستالي نوگايسكيە ۋلۋسى».
نوعاي بەكزاداسى ورىس (بۇل دا ورىس تاريحىنداعى كنياز ۋرۋسوۆتار ديناستياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى) قالانى قورعاي الماي, تاستاپ قاشىپ, سارايشىقتىڭ حالقىن قىرىپ, قازىنا ىزدەگەن كازاكتار مولالاردى تونايدى. ول تۋرالى ن.م.كارامزين بىلاي دەيدى: «داجە ستوليتسۋ نوگايسكۋيۋ, گورود سارايچيك, نە وستاۆيلي تام كامنيا نا كامنە ي ۆىشلي س زناتنويۋ دوبىچەي, راسكوپاۆ سامي موگيلى, وبناجيۆ مەرتۆىح». سارايشىقتى جايىق كازاكتارىنىڭ وسى توناۋىنان سوڭ, قالا قايتا بۇرىنعى دارەجەسىنە كوتەرىلە المايدى.
سارايشىقتىڭ شىراقشىسى
كونەدەن تەربەپ سىر شەرتەر, جايىقتىڭ جاعاسىندا, وزەن سۋىنا تۇنعان شەجىرەسى شايىلىپ جاتقان شاھار ورنىنىڭ توپىراعىن باسىپ تۇرىپ, جادىگەرلەردى بويىنا سىيدىرعان سارى دالانىڭ قانشا جۇمباعى ءالى دە اشىلماي جاتىر-اۋ دەپ تولقيسىڭ. ءون بويىڭدى بابالار تاريحىن قۇرمەتتەگەن ەرەكشە سەزىم بيلەيدى. وسى ويىڭمەن اتىراۋدان شىعىپ سارايشىققا دەيىنگى جولدا تەربەلىپ, قاسيەتتى توپىراققا تابانىڭ تيگەندە مىنا جەرلەردى حالقىمىزدىڭ تالاي مارقاسقا پەرزەنتتەرى باستى-اۋ, ەگەر توپىراق پەن مىنا وزەنگە, تابيعاتقا ءتىل بىتسە قانداي تاريح, قانداي سىر شەرتىلەر ەدى دەيسىڭ؟!
ماحامبەت اۋدانىنداعى “حان وردالى سارايشىق” مۇراجاي-قورىعىنىڭ ديرەكتورى مولداش بەردىمۇراتوۆ اعا اتىراۋدان سارايشىققا جەتكەنگە دەيىن كوكەيدە بولعان سان ءتۇرلى وي مەن ساۋالدارعا جاۋاپ تاۋىپ بەرەتىن كوشەلى, جەر تاريحىن جادىنا جاتتاپ, قاتتاپ كيەلى جەرگە دەگەن قۇرمەتىڭدى ەسەلەي تۇسەتىن جان ەكەن. قاسيەتتى ورىننىڭ شىراقشىسىنداي مولداش اعانى اڭگىمەگە تارتتىق.
– كەلىپ تۇرعان جەرىڭىزدى «سارايشىق» ەلدى مەكەنى دەپ اتايدى. ال سارايشىق قازاق دالاسىنداعى ەڭ كيەلى ورىنداردىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. بۇل جەرگە كەزىندە قازاقتىڭ ءۇش ءجۇزى تولىقتاي مويىنداعان 12 اۋليە جەرلەنگەن. كەزىندە سارايشىقتا 100-دەن استام حان حاندىق قۇرعان. مىنا 17 مەتر بيىكتىكتە قويىلىپ وتىرعان ەسكەرتكىش سول حانداردىڭ رۋحىنا كەيىنگى ۇرپاق تاعزىم ەتسىن دەگەن ويدان تۋعان. وسىندا جەتى حاننىڭ سۇيەگى, ءبىر حاننىڭ باسى جاتىر. سول سەبەپتەن مۇندا موڭكە تەمىر (1266-1282 ج.ج), توقتاعۋ (توقتى) (1291-1312 ج.ج.), جانىبەك (1343-1353 ج.ج.), ءامىر وقاس (14…-1447 ج.ج), قاسىم حان (1511-1518 ج.ج), شەيح ماماي (1549-1554 ج.ج), ءجۇسىپ حاندارعا (1549-1554 ج.ج) ارنالىپ 7 قۇلپىتاس قويىلعان. الدىڭعى ءۇش حان التىن وردانىڭ حاندارى, ياعني شىڭعىسحاننىڭ جوشىدان تاراعان بۇتاعىنان, ال كورسەتىلگەن جىلدارى حاندىق ءداۋىر سۇرگەن كەزەڭدەرى.
سارايشىققا 1334 جىلى كەلگەن يبن باتۋتا سودان كەيىن جازىلعان «ومىرلىك ساياحات» اتتى كىتابىندا ءوزىنىڭ جەر-جيھاندى ارالاعانىن, سوندا سارايشىق قالاسىنىڭ باعدادتان كەيىنگى ۇلكەن قالا ەكەنىن جازىپ, مۇنداعى كوپىردى, حان سارايىن, مەشىت پەن كوپتەگەن قوناقۇيلەردى كورگەنىن جازادى. «بىراق مەن ولارعا تاڭدانبادىم, ال مەنى تاڭ قالدىرعانى, مۇندا سۋ ءاربىر ۇيگە ءوزى بارادى ەكەن», دەيدى. ويتكەنى سارايشىقتا سۋ قۇبىرلارى بولعان. قالانىڭ ورنىنا قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەندە 1999 جىلى 45 بولمەلى قوناقۇيدىڭ ەكىنشى قاباتى قازىلدى, ال كەلەر جىلى ءبىرىنشى قاباتىن قازعاندا ونىڭ قاسىنان ءحىىى عاسىرداعى مونشا تابىلدى. تابانىنا قازىرگى كافەل ءتارىزدى تاس توسەلگەن, بوياۋلارى سول قالپىنداعى كارىزدىك جولدارى مەن كادىمگىدەي سەپتيگى دە بار بولىپ شىقتى.
ءحVىى عاسىردىڭ اياعىندا باتىس وڭىردە قاتتى سۋ تاسقىنى بولىپ, جايىقتىڭ ارناسى بۇزىلۋىنا بايلانىستى قالانىڭ 6/5 بولىگى سۋدىڭ استىندا قالعان. سارايشىقتى 1937 جىلى العاش قازعان ن.ارزيۋتوۆ دەگەن ورىس عالىمى, ال 1950 جىلى مۇندا ءا.مارعۇلان ەكسپەديتسيامەن كەلەدى. كەيىنىرەك ز.ساماشەۆ تا قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزدى. ارزيۋتوۆ قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەندە قالانىڭ 100 بەن 80 مەتردەي بولىگىنىڭ سۋدىڭ استىندا قالعانىن جازادى. ونىڭ ۇستىنە جىلدا كوكتەمدە سۋ تاسىعان سايىن 5-10 مەتردەيى قۇلاپ, كەرتىلىپ جاتىر. بۇل جايىندا ۇكىمەت الدىنا ماسەلە قويىلىپ, قازىر جاعانى بەكىتۋ ماسەلەسىنىڭ شارۋاسى قاراستىرىلدى. ەگەر وڭىنان جۇرگىزىلىپ كەتسە, اشىق اسپان استىنداعى مۇراجاي ءىسىن قولعا الماقپىز.
مىناۋ 1996 جىلدان بەرگى تابىلعان ارتەفاكتىلەر. ال بۇعان دەيىنگىلەرى بىزدە جوق, ساراتوۆ مۋزەيىندەگى سارايشىقتان قازىلىپ الىنعان جادىگەرلەردى سۇراتىپ ەدىك, جوق, ول كەزىندەگى وداقتىڭ قاراجاتىنا قازىلىپ الىنعان دۇنيەلەر, قايتارا المايمىز دەپ جۋىقتاتپادى,– دەدى مولداش اعا.
سارايشىقتىڭ تاريحي قاباتىندا جاتىپ, بۇگىنگى كۇنگە جەتىپ, كوز الدىمىزعا وتكەن مىڭجىلدىقتى ەلەستەتكەن جادىگەرلەر شىنىندا دا تاڭعالارلىق. نۋميزماتيكالىق ءتۇرلى تەڭگەلەرمەن قاتار سارايشىق تۇرعىندارىنىڭ كۇندەلىكتى ومىرلەرىندە پايدالانعان قىشتان جاسالعان بۇيىمدار (قۇمان, شىعىر, قۇمىرالار, كوزەلەر, شىراقتار, تۇبەكتەر, كەسە) وسىمدىكتەر مەن زوومورفتى ورنەكتەر جانە ءتۇرلى اراب ارىپىمەن جازىلعان بەدەرلى بۇيىمدار, سونىمەن بىرگە, تراپەزۋند جانە قىرىم امفورالارىنىڭ بولشەكتەرى, قىتاي فارفورىنان جاسالعان تاباق, ايەلدەردىڭ اشەكەي زاتتارى, بالا بەسىكتە جاتقاندا پايدالانىلاتىن شۇمەك, اسىقتار, ءتىپتى ەكى ورتاسىنا اۋا قالدىرىلعان سول كەزدىڭ تەرموستارى –سفەرا كونۋستار دەيسىز بە, تولىپ جاتقان ەكسپوناتتار قالا مادەنيەتىنىڭ قانداي دەڭگەيگە وسكەنىن, ونىڭ سول كەزدەگى استانالىق مارتەبەگە لايىق وزىق قالا بولعانىن تانىتقانداي.
مولداش اعانىڭ سارايشىققا قاتىستى ايتار اڭگىمەلەرىنىڭ دە ۇشى-قيىرى جوقتاي. جەتى حانعا ورناتىلعان قۇلپىتاستاردىڭ قاسىنا قاشان قۋراعانى بەلگىسىز ۇلكەن اعاش قويىلىپتى. ونىڭ كەيۋانانىڭ ەتى جوق تارامىس ساۋساقتارىنداي جالاڭاش بۇتاقتارىنا كەلۋشىلەر اقتىق بايلاپ كەتكەنىن كورىپ سىرىن سۇرادىق.
– 1935 جىلدان بەرى سارايشىق تۇبىندە وسى اتىراۋ ءوڭىرىن المامەن قامتىعان 70-80 گەكتار جەردە باق بولاتىن. جەكەشەلەندىرۋ تۇسىندا دۇرىس يە تابىلماي باق جايىنا قالدى دا قۋرادى. وسى كەشەندى سالۋدىڭ جۇمىسىمەن ماڭعىستاۋعا بارا جاتقاندا جولدا تۇركىمەنستاننان كوشىپ كەلگەن تولەپبەرگەن دەگەن اقساقالمەن بەينەۋگە دەيىن بىرگە باردىم. جول ۇستىندە الگى قاريا:
– شىراعىم, قاسيەتتى ءبىر ورمان وسىرىپسىڭدەر, سونىڭ راحاتىن كورىپسىڭدەر, بىراق سول ورماندى جازىقسىزدان-جازىقسىز وزدەرىڭ قۇرتىپسىڭدار, حالىق يگىلىگىن كورگەن زاتتىڭ كيەسى بولادى, سونىڭ ەسەسىن يەسى سەندەردەن الىپ وتىر. سول جەردەگى ەڭ ەسكى اعاشتى قازىپ الىپ, جۇرت زيارات ەتەتىن جەرلەرىڭە اپارىپ ەگەسىڭدەر. سوندا جەرگىلىكتى جەردەگى وزىنە-ءوزى قول سالۋ تىيىلادى, ال ايتپەسە ول تاعى دا 7 جىلعا سوزىلادى, – دەدى. ول اعاشتى مەن قالاي تابامىن, – دەگەندە ونىڭ بەلگىسى بولادى دەدى تولەپبەرگەن قارت. سول بەلگى بويىنشا وسى اعاشتى قالاي اكەلىپ قويدىق, سولاي اسىلىپ ءولۋ تىيىلدى, – دەگەن اعادان ول بەلگى قالاي بەرىلگەنىن ايتىپ بەرۋدى سۇرادىق.
– 1999 جىلى وسى كەشەندى سالۋ ءىسى ءبىتتى. ەلباسى كەلەدى دەپ كۇتىپ ءجۇرمىز. الدىندا سول كەزدەگى وبلىس اكىمى يمانعالي تاسماعامبەتوۆكە تولەپبەرگەن اقساقالمەن كەزدەسكەنىمدى اڭگىمەلەپ بەرگەن سوڭ ءارحيۆتى اقتارىپ ءبىراز ىزدەستىرىپ كورىپ ەدىك, بىراق ەڭ كونە اعاشتىڭ قايسى ەكەنىن تابا المادىق. اعاش تابىلماعان سوڭ كوڭىل-كۇيىم ءتۇسىپ ءجۇر ەدىم, بىردە اۋىلدىڭ ءبىر بالاسى كەلىپ: «اتا, سىزگە مەنى اپام جىبەردى. ءسىز ءبىر اعاش ىزدەپ ءجۇر دەيدى. مەن كۇندە ەسكى باققا بارىپ, قوي جايامىن, 3 كۇن بولدى ءبىر اعاشتىڭ تۇبىنەن قوياندار شىعىپ, قويىممەن بىرگە جايىلادى. ال يتتەرىم قوياندى كورە سالىسىمەن قاشىپ كەتەدى», دەدى. قايتالاپ سۇراپ: «قالاي دەيسىڭ, قويان قاشا ما, يت قاشا ما؟» دەدىم. «جوق, اتا, يتتەر قاشادى, ال قوياندار ءتىپتى قورىقپايدى», دەدى. سودان بالاعا مەنى سول اعاشقا الىپ بار دەدىم. بارساق, اعاشتىڭ تۇبىندە قويان ەمەس, ايۋ كىرەتىندەي ۇلكەن اپان تۇر. ە, بالام, مىنا اپاننان قويان ەمەس, قاسقىر شىققان عوي, يتتەر سونى كورىپ قاشقان عوي دەسەم, جوق, اتا مەن كەتكەندە بۇل جەردە ەشقانداي اپان بولعان جوق دەيدى. ءبىر عاجابى, جاڭادان قازىلعانداي بولىپ سۋلانىپ تۇرعان اپاننىڭ جيەگىندە ءبىر ۋىس توپىراق جوق. بالادان: «سەن بالكىم قاتەلەسىپ تۇرعان بولارسىڭ, باسقا اعاش ەمەس پە؟» دەسەم, بالا: «جوق, مىنە بەلگى رەتىندە بايلاپ كەتكەن ورامالىم», – دەيدى. شىنىندا دا اعاشتا ورامال بايلاۋلى تۇر. سالىپ ۇرىپ اۋىلعا كەلىپ, كوپتى كورگەن قادىرلى اقساقالىمىز شايدوللاعا باردىم. سوندا ول كىسى: «ەە, الدىمەن سەنىڭ ءوزىڭ سىنالىپسىڭ عوي. قايتەر ەكەن, كورىنگەن اعاشتى اپارىپ وتىرعىزىپ قويار ما ەكەن دەگەن عوي. سەن بۇگىن ەمەس, ءبىر مالىڭدى سويىپ, باتا جاساپ, ەرتەڭ ال», دەدى. قاريا ايتقانداي جاساپ, ەرتەڭىنە اعاشقا بارساق, كەشەگى اپاننىڭ ءىزى دە جوق. سودان بەرى اعاش وسى جەردە تۇر. ەلباسى وسى اڭگىمەدەن حاباردار بولسا كەرەك, سارايشىققا كەلگەندە جينالعان حالىقتان كەشىرىم سۇراپ, الدىمەن وسى اعاشتىڭ باسىنا كەلدى.
مولداش اعا جوعارىدا ايتىلعان قوناقۇيدى قازعاندا 7 مەتردەي تەرەڭدىكتەن شىققان قۇمىرا مەن كەسەنى دە ادەمى اڭگىمەلەيدى. «قۇمىرانىڭ قاسيەتى – تاڭەرتەڭگى بوياۋى ءبىر بولەك, تۇستەگى ءتۇرى ءبىر باسقا, كەشكە مۇلدە باسقا رەڭكتە. قۇبىلمالى قۇمىرانىڭ بۇيىرىندە: «بۇعان ادامنىڭ كوز جاسى قۇيىلماسىن», دەگەن ارابشا جازۋ بار. دۇنيە ءجۇزى بويىنشا مۇنداي قۇمىرا ەكەۋ عانا, سونىڭ ءبىرى سارايشىقتان تابىلىپ وتىر. ال كەسەنىڭ قاسيەتى سوندا, ىشىنە بىرەۋ ايارلىقپەن لاس نارسە سالىپ جىبەرسە, كەسەنىڭ ءتۇسى سول ساتتە وزگەرىپ سالا بەرەدى», دەيدى. راسىندا, سارايشىق قىشىنىڭ قۇپياسى مول ءتارىزدى. مولداش اعا شەتەلدەرگە كونفەرەنتسيالارعا بارعاندا اپاراتىن قىش ىدىستى الىپ كورسەتتى. ونىڭ قۇپياسى سول, ۇستاپ تۇرىپ, ءبىر پاراق قاعاز قۇرلى سالماعىنىڭ جوقتىعى قايران قالدىرادى. سەنىڭ ۇعىمىڭدا ابدەن قالىپتاسقان قىش ىدىستىڭ اۋىرلىعى تاس-تالقان بولادى. قولىڭا قىش ەمەس, قاعاز ۇستاعاندايسىڭ.
مولداش اعامەن اڭگىمەدەن كەيىن: «قاسيەتتى توپىراعىنا تالاي تاريحتى قاتتاعان كونە سارايشىقتى زەرتتەۋدە ەل بولىپ, مەملەكەت بولىپ قولعا الاتىن كوپ جۇمىستار جاتىر-اۋ. جانىندا 1-2 كومەكشىسى بار 75 جاستاعى قاريانىڭ موينىنا اۋىر جۇكتى ارقالاتىپ, شىرىلداتىپ قويعان ەلدىككە جاراسپايدى-اۋ. سارايشىق تاريحىن كەشەندى تۇردە زەرتتەپ, اشىق اسپان استىنداعى ەل تاريحىن سويلەتەر مۋزەي سالساق», دەگەن ادەمى وي مازا بەرمەي-اق قويدى
انار تولەۋحانقىزى,«ەگەمەن قازاقستان».
اتىراۋ وبلىسى,
ماحامبەت اۋدانى.