وڭتۇستىكتەن – سولتۇستىككە قونىستانۋشىلار ءۇشىن باسپانا سالىنادى

ەلىمىزدى اينالىپ وتپەيتىن بۇل جاعىمسىز ۇدەرىس تەرىسكەي ايماقتار ءۇشىن قاۋىپتى ءارى قالىپتى قۇبىلىسقا اينالىپ بارا جاتقانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. الىسقا بارمايىق, قى­­زىلجار ءوڭىرىنىڭ بيىلعى الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق دا­­­­مۋ قورىتىندىلارىنا كوز جۇ­گىرتەتىن بولساق, قۋانتارلىق كورسەتكىشتەرمەن قاتار كوڭىل قۇلازىتاتىن جايتتار دا از كەزدەسپەيدى. بۇل كوبىنە ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ تاپشىلىعى مەن دەموگرافيالىق احۋالدىڭ تومەندىگىنە كەلىپ تىرەلەدى. اسىرەسە وسى ەكى ماسەلەنىڭ جىل وتكەن سايىن ءتۇيىندى پروبلەماعا اينالىپ بارا جاتقانى تولعانتادى. ونى تىرشىلىك قازانى قايناپ, ءتۇزۋ ۇشقان ءتۇتىنى ءبىر سەيىلمەگەن اۋىلداردىڭ «بولاشاعى جوق» ساناتىنا قوسىلۋى, ەڭبەككە جارامدى ادامدار مەن كاسى­بي مامانداردىڭ, بىلىكتى كادرلاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى, تابيعي ءوسىم, بالا تۋ كورسەت­كىشتەرىنىڭ تومەندەپ, كوشىپ كەلۋشىلەردەن باسقا جاققا كەتۋشىلەردىڭ سانى كوبەيىپ كەتكەنى انىق اڭعارتادى. وسى سەبەپتى پرەزيدەنت بەل­گى­لەپ بەر­گەن اۋقىمدى سترا­تە­گيا­لىق قۇجاتتار ىشىندە ىشكى كوشى-قون ساياساتىن رەتتەۋگە, باسى ارتىق جۇمىس كۇشى بار وڭىرلەردەن وزگە جەر­لەرگە جۇمىس كۇشىن ۇت­قىرلىقپەن تارتۋعا ەرەكشە باسىمدىق بەرىلىپ وتىر. وڭ­تۇستىك ايماقتاردا رەسپۋب­ليكا حالقىنىڭ 40 پايىزعا جۋىعى تۇرسا دا, جالپى وڭىر­لىك ونىمدەگى ۇلەسى 17 پا­يىزدى عانا قۇرايتىنىن, ال سولتۇستىك جاقتا بۇل كور­سەت­كىشتەر سايكەسىنشە 17 جا­نە 13 پايىز ەكەنىن ەسكەرسەك, جاعداي وسىلاي جالعاسا بەرسە, 2050 جىلعا تامان كۇن­گەي تۇرعىندارى 5 ميلليون ادامعا ارتادى, كەرىسىنشە, تەرىسكەي حالقى ءبىر ميلليون ادامعا ازايادى, جۇمىسسىزدىق, دەموگرافيالىق ءدۇمپۋ ءتىپتى زورايا تۇسەدى دەگەن بولجام بار. گەوگرافيالىق, تا­بي­عي-كليماتتىق ورنا­لا­­سۋى جاعىنان وتە قو­لايلى تۇركىستان وبلىسىن­دا سوڭعى بەس جىلدا حا­لىق سانى 24 پايىزعا كو­بەي­­گەن. تەك ماقتاارال مەن سارىاعاش اۋداندارى تۇر­عىندارىنىڭ سانىن قوسا ەسەپتەگەندە قىزىلجار حال­قىمەن دەڭگەيلەس. دەمەك, «وڭتۇستىكتەن – سولتۇستىككە» جو­با­سىنىڭ ىشكى ەڭبەك نارى­عىن رەتتەۋدەگى, ەڭبەك ميگرانت­تارىن ىنتالاندىرۋداعى ەكو­نوميكالىق ىقپالى وتە زور دەگەن ءسوز. مەملەكەتتىك قول­­داۋ شەڭبەرىندە اتقا­رىل­عان كەشەندى شارالاردىڭ ارقاسىندا ەلىشىلىك كوشى-قوننىڭ ءبىرتۇتاس جۇيەسى قۇ­رىلىپ, تەپە-تەڭدىكتىڭ ساق­تالۋىنا ىقپال ەتە­تىن قو­نىستاندىرۋ جۇمىس­تارى­نىڭ ۇتقىرلىعى مەن ۇتىمدىلىعى وڭ سيپاتقا يە بولا باستاعانىن جەرگىلىكتى تاجىريبە كورسەتىپ كەلەدى. 700-گە جۋىق وتباسى كۆوتا ارقىلى ەكولوگيالىق جاعىنان تازا, تابيعاتى اسەم ايماقتان جايلى تۇراق تاپتى. ءوز كاسىبىمەن اينالىسقىسى كەلەتىندەرگە جەر تەلىمدەرى مەن جەڭىلدىكتى نەسيەلەر ۇسى­نىلدى. جۇمىسپەن قام­تۋدى ۇيلەستىرۋ جانە الەۋ­مەتتىك باعدارلامالار باسقار­ماسىنىڭ ءبولىم جەتەكشىسى الما ماحمەتوۆانىڭ ايتۋىنشا, كوشى-قون ساياساتى تۇجىرىمداماسىندا قو­نىس­تاندىرۋ پروبلەمالارىن شەشۋ ءۇشىن بوس جۇمىس ورىندارى مەن ەڭبەكپەن قامتۋدىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرى, جۇمىس بە­رۋشىلەردىڭ سۇرانىسى نەگى­زىندە كەپىلدىكتى ىنتالاندىرۋ شارالارى كەشەندى تۇردە قاراستىرىلعان. «نا­تيجەلى جۇمىسپەن قامتۋ­دىڭ جانە جاپپاي كاسىپ­كەرلىكتى دامىتۋدىڭ 2017-2022 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسى» اياسىندا ءاربىر وتباسى مۇشەسىنە 35 اەك مولشەرىندە وتەماقى جانە وتباسى قۇرامىنا بايلانىس­تى ءبىر جىل بويى تۇرعىن ءۇي جالداۋ شىعىندارى وتەلەدى. بۇدان باسقا تۇرعىنداردىڭ كەلىسىمىنە سايكەس ءۇي جالداۋعا قاراستىرىلعان قاراجات ەسە­بىنەن باسپانا ساتىپ الۋ ءۇشىن بىرجولعى تولەم تولىق اۋدارىلادى. جاڭا ەرەجەگە سايكەس بەس ازاماتتى كو­شىرىپ اكەلىپ, ءۇش جىل بويى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتكەن كاسىپكەر ارقايسىسى ءۇشىن ءبىر ميلليون تەڭگە شاماسىندا سۋبسيديا الادى. بۇل باس­تامانى 18 جۇمىس بەرۋشى قوستاپ وتىر. ءوز شارۋاسىن كەڭەيتەمىن دەگەندەرگە 100 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش كولەمىندە قايتارىمسىز گرانت بەرىلەدى. سونداي-اق اۋدانداردا جەر تەلىمدەرى ءبولىنىپ, ەگىنشىلىكپەن, مال شارۋاشىلىعىمەن, ارا وسى­رۋمەن, باعباندىقپەن, جەكە كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋعا مۇمكىندىكتەر تۋادى. بيىل 1500 ادامدى قابىلداۋ ءۇشىن مەكتەپ, بالاباقشا جۇمىس ىستەيتىن, 1058 بوس جۇمىس ورنى بار 226 اۋىل تاڭداپ الى­نىپ,  كوشىپ كەلۋشىلەر ورنالاستىرىلدى. 

جۋىردا ءوڭىر باسشىسى قۇمار اقساقالوۆ تۇركىستان وبلىسىندا بولىپ, شىمكەنت قالاسىنىڭ اكىمى عابيدوللا ءابدى­راحىموۆتىڭ, وبلىس, قالا ءماسليحاتتارى دەپۋتات­تارىنىڭ, جۇمىسپەن قام­تۋدى ۇيلەستىرۋ جانە الەۋ­مەتتىك باعدارلامالار باس­قارماسى باسشىلارىنىڭ, كاسىپكەرلەردىڭ, جاستاردىڭ, ۋاقىتشا جۇمىسسىز تۇرعىن­داردىڭ قاتىسۋىمەن ىشكى كوشى-قون ۇدەرىسىنە قاتىس­تى ساليقالى اڭگىمە قوزعال­دى. جينالعانداردى ءوز ىق­تيارىمەن كوشىپ كەلەتىن وتبا­سىلارعا جاسالاتىن الەۋ­مەت­تىك ماسەلەلەر كوبىرەك قىزىق­تىردى.

– «وڭتۇستىكتەن – سول­تۇس­تىككە» باعدارلاماسى وبلىستا قارقىندى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. ەلىمىزدىڭ ءار قيىرىنان قونىستانعان 2700-دەي ادام­نىڭ جارتىسىنا جۋىعى وسى ايماقتان. جەرگىلىكتى بيلىك تاراپىنان دا ايتارلىقتاي قولداۋ كورسەتىلەدى. ءبىز جەر تەلىمدەرىن الۋعا, شاعىن جانە ورتا بيزنەسپەن شۇعىلدانۋعا, بوس جۇمىس ورىندارىنا ورنالاسۋعا كومەكتەسەمىز. قا­شان ۇيرەنىسىپ كەتكەنشە قاداعالاپ وتىرامىز. قىزىلجار – توپىراعى قۇ­نارلى, ءشوبى شۇيگىن, اۋاسى تازا, سۋى ءمولدىر ءوڭىر. ورمان-توعايلى جەرلەر, كولدەر كوپ. قازاقستان استىعىنىڭ ۇشتەن بىرىنە جۋىعى وندىرىلەدى. ەڭبەكسۇيگىش كۇنگەيلىكتەر جاڭا قونىسقا تەز بەيىمدەلىپ كەتەرىنە سەنىمدىمىز. ارا­لا­رىندا مەملەكەتتىك, بيۋد­جەتتىك قىزمەتتە جاقسى قى­رى­نان تانىلعاندارى دا, ءوز كاسىبىن دوڭگەلەتىپ اكەت­كەندەرى دە از ەمەس. سىزدەردە دەموگرافيالىق ءوسىم قارقى­نى جوعارى. حالقى از سول­تۇستىك تۇرعىندارىنىڭ سانىن ارتتىرۋداعى قارىشتى قادامدارىڭىزدى قۇپتايمىز, دەگەن قۇمار ىرگەباي ۇلى «سەر­پىن» باعدارلاماسى شەڭبە­رىندە تەگىن وقىپ جاتقان جاستار شاڭىراق قۇرىپ, اۋىلدىق جەرلەردە كەمى ءۇش جىل ەڭبەك ەتسە, باسپانا تارتۋ ەتىلەتىنىن, وقۋ وقيمىن, وسەمىن, قاتارىنىڭ الدى بولامىن دەگەن ىنتالى, قابىلەتتى جاندارعا ەشقانداي اۋا رايى بوگەت بولا المايتىنىن, ەلباسىنىڭ جاستار جونىندەگى ساياساتى باسەكەلەستىك قارىمىن ارتتىرۋدىڭ پارمەندى كۇشى بولىپ تابىلاتىنىن جەتكىزدى. ع. ءابدىراحىموۆ سولتۇستىكتەگى بوس ورىندارعا كۇنگەي ءوڭىردىڭ حالقىن جۇمىسقا تارتۋ بو­يىنشا ارنايى شتاب قۇرۋ ۇسىنىسىن قولداپ, باسقا وزەكتى ماسەلەلەر بويىنشا دا اقىل­داسىپ, پىكىرلەسىپ وتىراتىندارىن, الداعى ۋاقىتتا تەرىسكەيدەگى وتباسىلاردىڭ حال-جاعدايىمەن تانىسۋعا باراتىنىن ايتتى. 

ستاتيستيكالىق مالى­مەت­تەرگە سۇيەنسەك, سوڭعى ءۇش جىلدىڭ ىشىندە جەلدىڭ وتىندە, ەلدىڭ شەتىندە ورنالاسقان وڭىردەن 70 مىڭنان استام ادام باسقا جاقتارعا قونىس اۋدارعان. مەكتەپ تۇلەكتەرىنىڭ 18-20 پايىزى ءبىلىم قۋىپ, شەتەل اسىپ جاتادى. وتانىنا ورا­لا ما, جوق پا بەلگىسىز. جالا­قىنىڭ ازدىعىنان سىرتتان جۇمىس ىزدەپ, سابىلىپ جۇرگەندەر دە از ەمەس. بۇل جاعىمسىز فاكتورلار ىشكى كوشى-قون ۇدەرىسىن رەتتەۋگە, دەمو­گرافيالىق تەپە-تەڭدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە كەرى اسەر ەتپەي قويمايدى. سوندىقتان ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ جەتىس­­پەۋشىلىگىن ەلىشىلىك جۇمىس كۇشى ەسەبىنەن تولىقتىرۋدىڭ جولدارىن الدىن الا ايقىن­داۋ, ارتىق-كەمىن ەكشەۋ ەكو­نوميكالىق تۇرعىدان دا, الەۋ­مەتتىك, ەڭبەك ءبولىنىسى جا­عىنان دا بىردەن-ءبىر وڭ­تايلى شەشىم بولارى انىق. وسى ورايدا تەرىسكەيدەن ءوز ىقتيارىمەن كوشىپ كەلگەن­دەردى كەلەشەگى كۇڭگىرت اۋىل­داردى ساقتاپ قالۋدىڭ «قۇ­رالى» رەتىندە پايدالانىپ كەلگەن اۋدان اكىمدەرىنىڭ ەشنارسەمەن اقتاۋعا بولماي­تىن ءىس-ارەكەتتەرىنە ق.اقسا­قالوۆتىڭ ءۇزىلدى-كەسىلدى تى­يىم سالعانىن ايتا كەتكەن ءجون. تەك ءىرى ەلدى مەكەندەرگە عانا جاي­عاستىرۋعا, سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتۋ باعىتىنداعى جاڭا كاسىپ تۇرلەرىن يگەرۋگە, جۇمىس بەرۋشىلەر مەن بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋعا, اتقارۋشى ورگاندار جۇمىسىن جانداندىرۋعا, لايىقتى جالاقى تولەۋگە قوسىمشا شارالار ۇيىمداستىرۋعا ناقتى پارمەن بەرىلۋى ەڭبەك اعىندارىن رەتتەۋدى بارىنشا ءتيىستى دەڭگەيدە جۇر­گىزۋگە ىقپال ەتەرى ءسوزسىز. ويت­كەنى شارۋاسى ونسىز دا شاتقاياقتاپ تۇرعان ۇساق شارۋا قوجالىقتارى ماۋسىمدىق جۇمىستاردىڭ ءوزىن ازەر ۇسىنا الاتىن ەدى. بۇل ەڭبەكاقى تەك كۇزگى جيىن-تەرىمنەن سوڭ عانا قولعا تيەدى دەگەن ءسوز. وسى سەبەپتى قونىس اۋدارۋشىلاردى ورنالاستىرۋ كارتاسى ءتۇزىلىپ, ينفراقۇرىلىمدارى تالاپقا ساي 302 ەلدى مەكەن كىرگىزىلدى. 

وڭتۇستىك تۇرعىندارىن سولتۇستىككە كوشىرۋ يدەياسىن جان-تانىمەن قولداپ جۇرگەن تۇركىستان وبلىستىق ءماس­ليحاتىنىڭ دەپۋتاتى ج­اڭاباي اعابەكوۆتىڭ ناقتى ىستەرى كوپكە ۇلگى بولارلىق ەكەنىن باسا ايتقىمىز كەلەدى. ۇيىمداستىرۋ شارالارىنىڭ ۇنەمى باسى-قاسىنان تابىلىپ, كومەك قولىن سوزۋدان باس تارتپايتىن ازاماتتىڭ ۇلتجاندى تۇلعاسى سۇيسىندىرەدى. اقجار, ءۋاليحانوۆ اۋداندارىنا ارنايى بارىپ, تولىق جاعداي جاسالىپ, كومەك كورسەتىلەتىنىن بىلگەننەن كەيىن وتىز شاقتى وتباسى كوشىن ءوزى باستاپ كەلگەن. جول شىعىندارىن وتەۋگە, باسپانا ساتىپ الۋعا قارجىلاي جاردەمدەسكەن. حالىق اماناتىنا كىر كەلتىرمەۋدى ماقسات ەتكەن ول سولتۇستىككە جۇمىس ىزدەپ بارعاندار كەز كەلگەن باسەكەلەستىككە, ءتىپتى اۋا را­يىنا دا توتەپ بەرۋگە دايىن ەكەنىنە بەك سەنىمدى. جاڭاباي سياقتى جومارت جۇرەكتى جاندار قىزىلجار وڭىرىندە دە بارشىلىق. اۋىلداستارىنا قولجەتىمدى ۇيلەر تۇرعىزىپ, تازا اۋىزسۋ قۇبىرىن تارتىپ بەرگەن «مامبەتوۆ جانە ك» كومانديتتىك سەرىكتەستىگىنىڭ ديرەكتورى ەركەبۇلان مامبە­توۆتىڭ شاراپاتىن تۇركىستان وبلىسىنان كوشىپ كەلگەن عاني جۇسىپبەكوۆتىڭ وتبا­سى ۇمىتپايدى. ءوزىن دە, كە­لىنشەگىن دە تۇراقتى جۇمىسقا, بالالارىن بالاباقشاعا ورنالاستىرعان. باسپانا ساتىپ اپەرگەن. جەڭىلدىكتى نەسيە راسىمدەۋگە, مال الۋعا جار­دەمدەسكەن. «اقسەلەۋ» جشس-ءنىڭ باسشىسى سەرىك مالاەۆ ارنايى دەلەگاتسيا قۇرامىندا ەڭبەك كۇشى مول شوعىرلانعان بىرنەشە اۋداندا بولىپتى. 900 وتباسى كوشىپ كەلۋگە تىلەك بىلدىرگەنىن ەستىگەن سوڭ وسىناۋ ماڭىزدى شاراعا قاتىسۋدى پارىز ساناپ, ءتورت جۇمىسشىنى ىلەس­تىرىپ اكەلىپتى. تۇرعىن ۇيمەن, جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىپتى. ءبىرجان شايمەردەنوۆ, اس­قار ماديەۆ سەكىلدى ىسكەر كاسىپ­كەرلەردىڭ دە ەسىم­دەرى قۇرمەت­پەن اتالادى. تەرىسكەيگە كەل­گە­نى­نە وكىن­­­­­بەيتىندەردىڭ ءبى­رى – سەيكىمباەۆ پەن ءنۇ­سىپوۆتىڭ شاڭىراعى. بۇل ەكى وتباسىنى كەزدەيسوق كەز­دەستىرگەن «جانىبەكوۆ» شارۋا قوجالىعىنىڭ جە­تەكشىسى قايرات جانىبەكوۆ 11 بالاسىمەن قوسا م. جۇماباەۆ اۋدانىنا قاراستى سۋلىشوق اۋىلىنا ۇگىتتەپ الىپ كەلگەن. بار جاعدايىن جاساعان. ءسويتىپ توعىزجىلدىق مەك­تەپتى جابىلۋدان ساقتاپ قالعان. كەلەسى جىلى بەس وتباسىنى كوشىرىپ الماق نيەتتە.

– سارىاعاش اۋدانىندا تۇرعىنداردىڭ سانى 300 مىڭنان اسادى, وتە تىعىز ورنالاسقان. جىلىنا 10 مىڭ­نان استام ءسابي دۇنيەگە كەلەدى. مەن وسى اۋداننىڭ تۋماسىمىن. مال بورداقىلاۋ, جىلىجايدا كوكونىس ءوسىرۋ كاسىپتەرىن جاقسى مەڭگەرگەنبىز. بۇل جاققا تەز بەيىمدەلدىك. جا­يى­لىم دا, شابىندىق تا جەتەرلىك كورىنەدى. وتبا­سىندا جەتى جانبىز. ءوزىم ءتۇرلى اۋىلشارۋاشىلىق باعدارلامالارىنا قاتىسىپ, ءىرى قارا مالىن, كوكونىس وسى­رە­مىن. زايىبىم ۇستاز. ۇلىم قىزمەتتە, قىزىم ستۋ­دەنت. قالعاندارى مەكتەپتە وقيدى. م.جۇماباەۆ اتىن­داعى اۋدانعا قاراستى حلە­بوروب اۋىلى قۇشاعى كەڭ قۇتتى مەكەنىمىزگە اينالدى, – دەيدى بالابەك ورالوۆ. ول ءسۇتتى باعىتتاعى اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆىن قۇرۋعا باستاماشى بولعان. ازامات وسپانوۆ, كادىربەك سىدىقوۆ سەكىلدى جەرلەستەرى دە كەلگەندەرىن بۇلداپ, مىن­دەتسىنگەن ەمەس. قول قۋسى­رىپ قاراپ وتىرعان ءبىرى جوق. «ەرىن­بەگەننىڭ ەڭبەگى جانادى» دەگەن وسى. جان جادىراتاتىن مۇنداي مىسالدار كوپ. 

مەملەكەت باسشىسىنىڭ قاۋىپ­سىزدىك كەڭەسىندە تاپ­سىر­عان حاتتامالىق تاپسىرماسىن ورىنداۋ ءۇشىن ەلى­مىزدىڭ ازاماتتارىن قونىس­تاندىرۋ جانە ولاردى قولداۋ تەتىكتەرىن دامىتۋدىڭ وڭىر­لىك كەشەندى جوسپارى ازىرلەنىپ, الداعى ءۇش جىلدا 3000 وتباسىنى كوشىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل بو­يىنشا 2019 جىلى – 600, 2020 جىلى – 1000, 2021 جىلى 1400 باسپانا تۇرعىزىلادى. تاعى ءبىر جاعىمدى جاڭالىق, اكىمدىك, جۇمىس بەرۋشى مەن قىزمەتكەر اراسىندا 20 جىلعا ۇشجاقتى كەلىسىمشارتقا قول قويۋ كوز­دەل­گەن. قونىس اۋدا­رۋ­شى­عا بەس جىل وتكەن­نەن كەيىن تۇرعىن ءۇيدى جەكە­شە­لەندىرىپ الۋ قۇقىعى بەرى­لەدى. وسى ۋاقىت ىشىندە جالعا الۋ تولەمىن جاساۋ ۇسىنىلادى. بۇل شامامەن 10 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. كەلەسى 15 جىلدا تولەم شامامەن 20 مىڭ تەڭگە بولادى جانە ول نەگىزگى قارىزدى وتەۋ قۇنىنا كىرەدى. 

تۇتاستاي العاندا, تاۋەل­سىزدىك جىلدارى ىشكى كوشى-قون سياقتى مەملەكەتتىك ماڭىزى زور ماسەلەنىڭ وڭ شەشىم تابۋى­­­نا ىرگەلى قادامدار جاسالىپ, كوش­تىڭ كولىكتى بولۋىنىڭ ۇت­قىر جولدارىنىڭ جان-جاق­تى ويلاستىرىلۋى ءوز ناتي­جەسىن بەرىپ كەلەدى دەگەن قورىتىندى جاساۋعا بولاتىن ءتارىزدى. 

ءومىر ەسقالي,

«ەگەمەن قازاقستان» 

 سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى