حالىقارالىق ماسەلەلەر مەن الەمدىك قوعامداستىقتاعى قازاقستاننىڭ ورنى تۋرالى ويلارىن ورتاعا سالعان توراعا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى تابىستى بولۋىن قامتاماسىز ەتەتىن جەتىستىكتەرىمىزگە تىڭداۋشىلار نازارىن اۋداردى.
“قازاقستان – ەۋرازيالىق ءىرى مەملەكەت. ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋ قۇقىعىن العاننان كەيىن ءبىزدىڭ ەلىمىز سەنىمدى ارىپتەس, ءارى تاريحي تۇرعىدان قىسقا مەرزىم ىشىندە دەموكراتيالىق ينستيتۋتتار قۇرىلىسى مەن نارىقتىق ەكونوميكانى دامىتۋدا, سونداي-اق ايماقتىق جانە حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدە ەلەۋلى جەتىستىكتەرگە جەتكەن بەدەلدى ەۋرازيالىق مەملەكەت مارتەبەسىن ناقتىلادى”, – دەدى ق.توقاەۆ.
قازاقستان قازىرگى زامان تاريحىنداعى كۇردەلى كەزەڭدەردىڭ بىرىندە وسىناۋ جاۋاپتى ميسسيانى اتقارۋعا كىرىسكەنىن اتاپ وتە كەلىپ, توراعا ءبىزدىڭ ەلدىڭ توراعالىق ەتۋ مەرزىمى ەقىۇ-نىڭ 35 جىلدىعى, جاڭا ەۋروپا ءۇشىن قابىلدانعان پاريج حارتياسىنىڭ 20 جىلدىعى جانە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ اياقتالۋىنىڭ 65 جىلدىعى اتالىپ وتىلەتىن ەرەكشە ۋاقىتپەن سايكەس كەلگەنىنە نازار اۋداردى.
قازاقستاندىق توراعالىقتىڭ قاعيدالارىنا قاتىستى ق.توقاەۆ ەقىۇ-نىڭ قاۋىپسىزدىك, ەكونوميكا مەن ەكولوگيا جانە گۋمانيتارلىق ماسەلەلەر سالاسىنداعى ءۇش نەگىزگى “سەبەتىن” قالىپتاستىرۋ جونىندەگى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ باستامالارى جايىندا اڭگىمەلەدى.
ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ توراعالىق ەتۋىندەگى ەڭ وزەكتى ىستەردىڭ ءبىرى 2010 جىلى قازاقستاننىڭ باستاماسى بويىنشا ەقىۇ ءسامميتىن وتكىزۋ بولىپ تابىلادى. توراعا اتاپ وتكەندەي, ۇيىم اياسىنداعى جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋلەر داعدارىستى ەڭسەرۋگە جانە 35 جىل بۇرىن حەلسينكيدە باستالعان ۇدەرىستەردى جانداندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ەقىۇ باسشىسى لاۋازىمىنداعى قازاقستان باعدارلاماسىنىڭ باستى تارماعى رەتىندە توراعا 14-16 مامىردا الماتى قالاسىندا “ەقىۇ-نىڭ ەۋرازيالىق ولشەمى” ترانسازيالىق پارلامەنتشىلەر جيىنىن وتكىزۋدى اتادى.
ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋ قازاقستانعا “ەۋروپاعا جول” مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا زور مۇمكىندىكتەر بەرەدى. بۇل باعىتتاعى تابىستى جۇمىستار ەلدى نەگىزگى ەۋروپالىق جانە جالپى ادامدىق باعدارلارعا شىعارۋدى قامتاماسىز ەتىپ, توراعالىق وكىلەتتىگى اياقتالعاننان كەيىن دە قازاقستاننىڭ جاقسى دامۋىنا وڭ ىقپال جاسايتىن بولادى.
جاقسىباي سامرات.
توراعالىق تىزگىنى بەكەم قولدا
نەمەسە قازاقستاندىق باسقارۋدىڭ باسىمدىقتارى
پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جاقىندا رەسەيلىك “يزۆەستيا” گازەتىندە جاريالانعان “ەقىۇ تاعدىرى جانە پەرسپەكتيۆالارى” اتتى ماقالاسى الەمدىك قوعامداستىقتىڭ ۇلكەن قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرعانى بەلگىلى. ويتكەنى, ەلىمىز سونىڭ الدىندا عانا وسى بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمنىڭ توراعالىعىنا كىرىسكەن بولاتىن.
پرەزيدەنتتىڭ بيىلعى جولداۋىنان ءبىر كۇن بۇرىن جارىق كورگەن ەلباسىنىڭ بۇل ماقالاسىن بارشا قازاقستاندىقتار دا وسىناۋ اسا ماڭىزدى باعدارلامالىق قۇجاتتىڭ سىرتقى ساياسات ورايىنداعى قۇرامداس بولىگى رەتىندە قاراستىرۋدا. ءبىز ءوزىنىڭ وسى ورايداعى پىكىر-پايىمدارىن ايتۋدى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى نۇرلان سەيدىننەن وتىنگەن ەدىك.
– بىرىنشىدەن, باسا نازار اۋدارعىم كەلەتىن ماسەلە سول, پرەزيدەنت ءوز ماقالاسىندا قايراتكەرلىگىنىڭ نەگىزگى ۇستانىمى ەۆوليۋتسيالىق جول ەكەندىگىن تاعى دا ايعاقتاپ بەردى. سول ارقىلى سىرتقى جانە ىشكى ساياساتتا ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلداۋدا توڭكەرىستىك ادىستەر مەن ارقيلى جاعدايداعى ۇستامسىزدىققا جول بەرىلمەيتىندىگىن, ءبىزدىڭ ساياساتىمىزدىڭ سارابدالدىعىن دايەكتەدى.
ەكىنشىدەن, پرەزيدەنت بۇرىنعىسىنشا مەملەكەتتىك سىرتقى ساياساتتىڭ باسىنا ءارتاراپتى كوپباعىتتىلىق پەن ەۋرازياشىلدىققا بەيىمدىلىكتى قويىپ وتىر. بۇل جاي اقىلعا قونىمدى, ويتكەنى, قازاقستان ءوزىنىڭ گەوساياسي ورنالاسۋى مەن ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەرى تۇرعىسىنان العاندا تەك ايماقتىق ماسەلەلەرمەن عانا شەكتەلىپ قالمايدى. ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ سىرتقى ساياسي مۇددەلەرى ماعىناسى جاعىنان ەۋرازيالىق بولۋمەن قاتار, كوپەتنوستى جانە پوليكونفەسسيالى ەرەكشەلىكتەردى دە ابدەن ەسكەرەدى. سونىمەن بىرگە, ول ازيا مەن ەۋروپاعا, شىعىس پەن باتىسقا بىردەي قاتىستىلىعىنان جازبايدى. وسىنداي كوپباعىتتىلىقتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءوزىنىڭ “يزۆەستيا” گازەتىندەگى ماقالاسىندا “الەمدىك شارالار مەن ءبىزدىڭ مەملەكەت ءۇشىن ناقتى قىزىعۋشىلىق تۋدىراتىن بارلىق مەملەكەتتەرمەن دوستىق جانە الدىن الا بولجام جاسالاتىن بايلانىستاردى دامىتۋ” رەتىندە ءتۇسىندىردى.
– بىراق مەملەكەتتەردىڭ دەڭگەيى, قۋاتى ءارتۇرلى بولىپ كەلەدى ەمەس پە. وسى نازىك ماسەلەدەگى ساياسات جوعارىداعى ماقالادا قالاي ەجىكتەلەدى؟
– بۇل جاي دا نازاردان تىس قالماعان. بەلگىلى ءبىر الەمدىك ماسەلەلەرگە قاتىستى شەشىم قابىلداۋداعى مەملەكەتتەر ءمۇمكىندىكتەرىنىڭ تەڭسىزدىگىن ەسەپكە الا وتىرىپ, قازاقستان باسشىسى قۇرامىنا ءبىزدىڭ ەل دە كىرەتىن, الەمدىك قوعامداستىقتىڭ باسىم ءبولىگىن قۇرايتىن “ورتاشا كولەمدى” مەملەكەتتەردىڭ ءرولىن ارتتىرۋ تۋرالى ويىن ءبىلدىردى. ەلباسىنىڭ پىكىرىنشە, تەك ورتاشا مەملەكەتتەر عانا ءوزارا پاتۋاعا كەلۋ ارقىلى جاھاندىق جانە ستراتەگيالىق شەشىمدەر قابىلداۋعا قول جەتكىزە الماق. ەۋرازيالىق كەڭىستىكتىڭ اۋقىمدى ەقىۇ كەڭىستىگىنە “جەتكىلىكسىز كىرىگۋىن” ەسكەرە وتىرىپ, نۇرسۇلتان نازارباەۆ تەك ەۋروپالىق قانا ەمەس, ودان دا كەڭىرەك اۋقىمدى قامتىپ, ەۋرازيالىق قاۋىپسىزدىكتى تۇتاسىمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىن كوتەردى.
ەلباسى رەسەي گازەتىندەگى ماقالاسىندا سونداي ءارتۇرلى مەملەكەتتەر اياسىندا قازىرگى تاڭدا جاڭارۋ ءۇردىسىن باستان كەشىرىپ وتىرعان زاماناۋي حالىقارالىق قاتىناستار جۇيەسىن تالداۋ ماسەلەسىنە باسا نازار اۋداردى. گەوساياسي جانە گەوەكونوميكالىق ىقپالدىڭ كونە باتىستىق ورتالىقتارىنىڭ ورنىنا برۇق (برازيليا – رەسەي ء–ۇندىستان – قىتاي) جانە ازيا-تىنىق مۇحيت ايماعى ەلدەرى سەكىلدى جاڭا ورتالىقتار پايدا بولۋدا.
– نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ وسى ماقالاداعى قارجى سەكتورىنا قاتىستى ايتقان ويلارى تۋرالى نە دەر ەدىڭىز؟
– جاھاندىق قارجى داعدارىسى الەمدىك قارجى-ەكونوميكالىق جۇيەنىڭ ىشكى قۇرىلىمىندا وتكىر قايشىلىقتاردىڭ بار ەكەندىگىن كورسەتىپ, باسقارمالى ءھام بولجاۋعا يكەمدى الەمدىك ەكونوميكالىق ءتارتىپ تۋرالى كوكەيكەستى ماسەلەنى كوتەردى. مىنە, سوندىقتان دا قازىرگى ۋاقىتتا الەمدىك قوعامداستىقتىڭ ءارتۇرلى دەڭگەيلەرىندە بالاما ۆاليۋتاسى بار جاڭا ۆاليۋتا-قارجىلىق حالىقارالىق ۇيىمدار قۇرۋ يدەياسى, جاھاندىق قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىستان شىعۋ ستراتەگياسى جانە الەمدىك ەكونوميكا مەن الەمدىك قارجى رىنوكتارىنىڭ داعدارىستان كەيىنگى دامۋى ءماسەلەلەرى بەلسەندى تۇردە تالقىلانۋدا.
وسىعان بايلانىستى ەقىۇ اياسىندا جاھاندىق ەكونوميكا, ەكولوگيا جانە داعدارىستان كەيىنگى دامۋ ماسەلەلەرى بۇعان دەيىن مۇلدەم تالقىلانباعانىن ايتا كەتۋىمىز قاجەت. بۇل ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ءوز قارەكەتىن تەك ءۇشىنشى گۋمانيتارلىق سەبەت ءتوڭىرەگىندە جۇرگىزىپ, حالىقارالىق ساياساتتىڭ شەتىنە شىعىپ قالعاندىعىنا مىسال بولارلىقتاي. ەقىۇ-نىڭ مۇنداي ساياساتى “قىرعي-قاباق سوعىس” كەزەڭىندە, ەكى يدەولوگيا مەن قاراما-قارسى دۇنيەتانىم كەزىندە قالىپتاسقان ەدى. بىراق كسرو-نىڭ ىدىراۋى, ۆارشاۆا شارتى ۇيىمىنىڭ جويىلۋى مەن گەرمانيانىڭ بىرىگۋى كەزدەرىنەن بەرى 20 جىل ءوتتى. سوندىقتان دا ەقىۇ-نىڭ بۇرىنعى ستراتەگياسىن قايتا قاراستىرىپ, ونى 1975 جىلى ءوزى قۇرىلعان كەزەڭدەگى ماقساتى, ياعني اسا كۇردەلى حالىقارالىق ماسەلەلەرمەن اينالىساتىن بەدەلدى دە ءپارمەندى حالىقارالىق ۇيىمعا اينالدىرۋدىڭ ۋاقىتى كەلدى.
– دەمەك, ماقالاداعى وي سورابىنا بويلاساق, قازاقستان وزىنە ەقىۇ-نىڭ مۇمكىندىك ورىستەرىن كەڭەيتۋ ميسسياسىن دا الادى ەكەن-اۋ؟
– ۆانكۋۆەردەن ۆلاديۆوستوكقا دەيىنگى ارالىقتاعى وراسان زور گەوگرافيالىق جانە ساياسي كەڭىستىكتى الىپ جاتقان ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى, وكىنىشكە قاراي, بىرتە-بىرتە اسكەري-ساياسي ماسەلەلەرگە دەگەن قىزىعۋشىلىعىن السىرەتتى. بۇل ءۇردىس نۇرسۇلتان نازارباەۆ ايتپاقشى, وبىر مەتاستازى سەكىلدى, بىرتە-بىرتە زاماناۋي وركەنيەتتى جالماپ كەلە جاتقان ەكسترەميزم مەن حالىقارالىق لاڭكەستىكتىڭ قارقىندى كۇشەيۋى كەزەڭىندە ورىن الىپ وتىر.
ن.نازارباەۆ اتاپ ايتقانداي, “حەلسينكي پروتسەسى برەندى” بارىنشا كومەسكىلەنىپ, ءوزىنىڭ تارتىمدى كۇشىنىڭ ءبىر بولىگىن جوعالتقان. سوندىقتان دا قازاقستان باسشىسى ءبىرىنشى كەزەكتى مىندەت رەتىندە “حەلسينكي برەندىن” قايتا جانداندىرۋ عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, وعان جاڭا نۇر مەن كۇش-قۋات بەرۋ ءۇشىن قازاقستان باستاماسىمەن قۇرىلعان ەۋرازيالىق ايماقتىق قۇرىلىمدارمەن ءتيىمدى ءوزارا ىقپالداستىق ورناتۋ قاجەتتىگىن ايرىقشا نۇسقاپ كورسەتكەن.
– ەلباسىمىزدىڭ مەملەكەتتەر اراسىنداعى ىقپالدىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ تۋرالى پىكىرلەرى قانداي توپشىلاۋلارعا باستايدى؟
– ەۋروپالىق قوعامداستىق ەلىمىزدى ەقىۇ-نىڭ توراعالىعىنا سايلاۋ ارقىلى وعان زور سەنىم مەن قۇرمەت كورسەتتى. وسى جىلدىڭ جازىندا ءبىز شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىن باسقارساق, كەلەسى 2011 جىلى يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنا باسشىلىق جاسايمىز. كوپتەگەن شەتەلدىك ساراپشىلار مەن تالداماشىلاردىڭ پىكىرىنشە, ءتيىمدى كوپباعىتتى سىرتقى ساياسات قالىپتاستىرۋعا قول جەتكىزگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتەر اراسىنداعى سىندارلى ءوزارا ىقپالداستىقتى نىعايتۋ ارقىلى باتىس پەن شىعىس اراسىنداعى پىكىر الماسۋدى قالىپتاستىرۋعا بارىنشا بەيىلدى ءارى قولايلى ۇمىتكەر. بۇل فاكتورلار قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى باعدارلاماسىن جاساۋ بارىسىندا ەسەپكە الىنباۋى مۇمكىن ەمەس. رەسەي گازەتىندەگى ماقالاسىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ەقىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ قاۋىپسىزدىگى ۇيىمعا كىرمەيتىن كورشى مەملەكەتتەردىڭ قاۋىپسىزدىگىمەن استاسىپ جاتقاندىعىن جانە ونى اجىراتىپ قاراستىرۋعا بولمايتىندىعىن ايرىقشا قاداپ ايتىپ وتكەن. مىنە, سوندىقتان دا قازىرگى توراعا رەتىندە قازاقستان ورتالىق ازيا ايماعى مەن كورشى ەلدەردەن تونەتىن جاڭا قاۋىپ-قاتەرلەردى زالالسىزداندىرۋعا بارىنشا كۇش سالىپ وتىر.
اۋعانستاندا تۇراقتىلىق جانە بەيبىتشىلىكتىڭ ورناۋىنا ەرەكشە مۇددەلىلىك تانىتقان ەلىمىز بۇل مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعىنان قالپىنا كەلۋىنە باسا نازار اۋدارادى. ەلباسىنىڭ ەلىمىزدەگى جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىر مىڭعا تارتا اۋعان ازاماتىن وقىتۋعا 50 ملن. دوللار قارجى ءبولۋ تۋرالى شەشىمى بارلىق قازاقستاندىقتاردىڭ قولداۋىنا يە بولدى. قازاقستان ەقىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردى وسى ونەگەنى نەگىزگە الا وتىرىپ, اسىرەسە, ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىندا وسىنداي باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋعا شاقىردى.
– ەقىۇ توراعاسى رەتىندە قازاقستان تاعى قانداي ماسەلەلەرگە نازار اۋدارۋى ءتيىس ەكەن؟
– ەقىۇ-نىڭ توراعاسى رەتىندە قازاقستان ەكونوميكا سالاسىندا ۇيىمنىڭ كولىك-تاسىمالداۋ مۇمكىندىگىن ارتتىرۋعا كۇش سالادى. ءبىرىنشى كەزەكتە باتىس ەۋروپادان رەسەي مەن قازاقستان ارقىلى قىتايعا باعىتتالعان اۋقىمدى كولىك ءدالىزى نەگىز بولاتىن ۇلى جىبەك جولىن قايتا جانداندىرۋ ماسەلەسى قاراستىرىلادى.
سونىمەن قاتار, ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىنشى سەبەتكە – دەموكراتيالىق قۇقىقتار مەن ادام بوستاندىعىن ساقتاۋ مەن قورعاۋ ماسەلەسىنە دە كوڭىل بولەدى. پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ ۇيىمنىڭ ارەكەت ەتۋ كەڭىستىگىندە ۇلتارالىق جانە دىنارالىق مازمۇنداعى, زاڭسىز ەڭبەك ميگراتسياسى ماسەلەلەرىنىڭ وزەكتىلىگى ارتىپ كەلە جاتقاندىعىنا توقتالدى. بۇل ماسەلەلەردى شەشۋ بارىسىندا الەمدىك ايماقتارداعى ۇلتتاردىڭ ءومىر داعدىسى, ءداستۇرى, مادەنيەتى مەن ۇلتتىق تاريحى سياقتى جايتتەردى نازارعا الماۋعا بولمايدى, ويتكەنى, بۇل ماسەلەلەر قاقتىعىستىڭ شيەلەنىسۋى مەن كۇشەيۋىنە اسەر ەتۋى مۇمكىن.
– ەلباسىنىڭ اتالمىش ماقالاسىندا الەم ءۇشىن دە, ەلىمىز ءۇشىن دە وزەكتى تاعى قانداي پىكىرلەرى نازار اۋدارارلىق؟
– پرەزيدەنتتىڭ “قازاقستان كوپۇلتتى جانە پوليكونفەسسيالى مەملەكەت رەتىندە مادەنيەتارالىق جانە وركەنيەتارالىق پىكىر الماسۋ يدەياسىن قولداي وتىرىپ, ۇيىمنىڭ قۋاتتى مۇمكىندىكتەرىن ۇلتشىلدىق, ءدىني توزىمسىزدىك, ناسىلشىلدىك, كسەنوفوبيا جانە انتيسەميتيزم ماسەلەلەرىن جەڭۋدە ءتيىمدى پايدالانۋدى كوزدەيدى”, دەگەن پىكىرى ءوز ەلىمىز ءۇشىن دە, الەم ءۇشىن دە وزەكتى بولىپ وتىر. قازاقستان باسشىسىنىڭ بۇل وي-ءتۇيىنىن بۇكىل الەم ەستيدى, بۇل, اسىرەسە, ۇلتشىلدىق, ناسىلشىلدىك پەن كسەنوفوبيالىق كوزقاراستار قاقتىعىستارعا الىپ كەلگەن ەلدەر ءۇشىن وتە ماڭىزدى دەپ بىلەمىز.
كورىپ وتىرعانىمىزداي, ەقىۇ قارەكەتىندە ءبىرشاما شەشىلمەگەن ماسەلەلەر قوردالانىپ قالعان. ۇيىمدى قارقىندى دامىپ وتىرعان ءXXى عاسىر اقيقاتىنا ءتيىمدى بەيىمدەۋ, ياعني ەقىۇ-عا دەگەن سەنىم مەن قۇرمەتتى نىعايتۋ ءۇشىن ونى “باستاپقى نۇكتەدەن قايتا باستاۋ” قاجەت. بۇل شارانىڭ ءتيىمدى شەشىمى رەتىندە ەقىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ ءسامميتىن وسى جىلى استانا قالاسىندا وتكىزۋ ماسەلەسىن الۋعا بولادى. قازاقستان باسشىسىنىڭ پىكىرىنشە, بۇل سامميتتە حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى, ونىڭ ىشىندە قاۋىپسىزدىكتىڭ ءبىرتۇتاس قۇرىلىمىن قالىپتاستىرۋ, اۋعانستاندى قالپىنا كەلتىرۋ مەن وعان كومەك كورسەتۋ, ۇلتارالىق جانە دىنارالىق كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ باعدارلاماسىن جاساۋ سەكىلدى ماسەلەلەردى تالقىلاۋعا قول جەتكىزۋگە بولادى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن قورعانبەك امانجول, الماتى.
سان ۇلتتى ۇيىستىراتىن ورتاق مۇددە
“نۇر وتان” حدپ پارلامەنتاريزم ينستيتۋتىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن “ەقىۇ-نىڭ ادامي ولشەمى: 2010 جىلعى جالپى جانە تاقىرىپتىق باسىمدىقتار” اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا ءوتتى. كونفەرەنتسياعا پارلامەنت دەپۋتاتتارى, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, شەتەلدىك ديپلوماتيالىق كورپۋستاردىڭ, سونداي-اق, ەقىۇ-نىڭ استاناداعى ورتالىعى مەن بۇۇ-نىڭ قازاقستانداعى دامۋ باعدارلاماسىنىڭ, ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ وكىلدەرى, ەلىمىزدەگى ساياسي پارتيالاردىڭ جەتەكشىلەرى, وتاندىق جانە شەتەلدىك عالىمدار مەن ساراپشىلار قاتىستى.
ءلايلا ەدىلقىزى.
بۇل كۇنگى جيىن نەگىزىنەن ءبىرنەشە تاقىرىپتى تالقىلاۋدان تۇردى. ولار: قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋىنىڭ تاريحي جاعدايلارى جانە ساياسي كونتەكسى, ەقىۇ-نىڭ ادامي ولشەمى: مەملەكەت قاۋىپسىزدىگىنەن جەكە ادام قاۋىپسىزدىگىنە دەيىن, قازاقستاننىڭ ءتوراعالىق ەتۋى كەزەڭىندەگى ۇيىمنىڭ گۋمانيتارلىق قىزمەتىندەگى وزەكتى باسىمدىقتارى, شىعىس پەن باتىس اراسىنداعى ۇنقاتىسۋلىق قوعامداستىقتى قالىپتاستىرۋ ارقىلى اتالعان ۇيىمنىڭ دامۋى ماسەلەلەرى بويىنشا كونسەنسۋستىق الاڭدى كەڭەيتۋ مەن نىعايتۋدىڭ جولدارىن ىزدەستىرۋ سەكىلدى ماڭىزدى باعىتتار اياسىندا ءوربىپ وتىردى.
ماسەلەن, ەقىۇ-نىڭ ادامي ولشەم سالاسىنداعى مىندەتتەرى اتتى 1-ءشى سەسسيادا پارلامەنت سەناتىنىڭ حالىقارالىق قاتىناستار, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى قۋانىش سۇلتانوۆ ادام قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋدىڭ جاڭا باسىمدىقتارى ءجونىندە ءوز پىكىرىن بىلدىرسە, ەقىۇ-نىڭ استاناداعى ورتالىعىنىڭ باسشىسى الەكساندر كەلچەۆسكي اتالعان ۇيىم ايماعىنداعى قاۋىپسىزدىك پەن ادامي ولشەم سالاسىنداعى مىندەتتەر توڭىرەگىندە كەڭىنەن وي تارقاتتى.
ال توزىمدىلىك جانە كەمسىتپەۋ دەگەن اتپەن ۇيىمداستىرىلعان 2-ءشى سەسسيادا “توزىمدىلىك جانە كەمسىتپەۋ: قاۋىپسىزدىكتىڭ جاڭا پاراديگمالارىن مادەنيەتتەر ۇنقاتىسۋى ارقىلى ىزدەۋ”, “توزىمدىلىك ۋاقىت تالابى ما, الدە ساياسي برەند پە؟”, “جۇمىسپەن قامتۋ جانە ەڭبەكاقى تولەۋ قوعامنىڭ ۇيلەسىمدى دامۋىنىڭ فاكتورى رەتىندە”, “ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋ كونتەكسىندەگى قازاقستانداعى كونفەسسياارالىق قاتىناستار” تاقىرىپتارى بويىنشا باياندامالار تىڭدالدى.
بۇل كۇنگى عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا كەزىندە گەندەرلىك ماسەلە دە نازاردان تىس قالمادى. بۇل ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگى گەندەرلىك تەڭدىكتى قامتاماسىز ەتۋ دەگەن اتپەن وتكەن 3-ءشى سەسسيادا ايقىن كورىنگەندەي بولدى. وندا ەلىمىزدىڭ قوعامدىق جانە ساياسي ومىرىندەگى ايەلدەر ءۇشىن مۇمكىندىكتەر مەن تەڭ قۇقىق بەرۋ, بيلىك قۇرىلىمىنداعى ايەل ازاماتشالاردىڭ وكىلدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە ونى حالىقارالىق تاجىريبەمەن سايكەستەندىرۋ, قوعامدىق پىكىردى قالىپتاستىرۋداعى ايەلدەر ءرولى سەكىلدى ماسەلەلەر جان-جاقتى تالقى تارازىسىنا ءتۇستى.
ءبىر اتاپ وتەرلىگى, اتالعان جيىنعا ادامدار ساۋداسىمەن كۇرەسۋ, ونىڭ ىشىندە بالالاردى ساتۋ ساۋداسىنىڭ جەكەلەگەن كورىنىستەرى ماسەلەسى دە وزەك بولىپ, وندا كوپتى قىزىقتىرعان ماڭىزدى جايتتەر ايتىلدى. ماسەلەن, كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار بالالاردى ساتۋعا قارسى ءىس-قيمىلداردى قامتاماسىز ەتۋدىڭ ءتيىمدى پسيحولوگياسىن قالىپتاستىرۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.
حالىقارالىق عىلىمي-ءتاجىريبەلىك كونفەرەنتسيانى قورىتىندىلاي كەلە وعان قاتىسۋشىلار ارنايى ۇسىنىمدارىن ورتاعا سالدى. ولاردا قازاقستاندى ەقىۇ-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر اراسىنداعى مادەني, ءدىني جانە ەتنوستىق ايىرماشىلىقتاردىڭ مەدياتورى رەتىندە كورسەتۋ, 2009-2012 جىلدارعا ارنالعان ادام قۇقىقتارى ماسەلەسىندەگى ۇلتتىق ءىس-قيمىل جوسپارىنىڭ دەر كەزىندە ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋ, ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى حالىقارالىق ماڭىزدى قۇجاتتاردىڭ ءوز مەرزىمىندە قازاقستان تاراپىنان راتيفيكاتسيالانۋىنا جول اشۋ سەكىلدى مىندەتتەر بار. سالا ماماندارى بۇل ماسەلەلەردىڭ جوعارى دەڭگەيدە شەشىمىن تابۋىنا ءوز تاراپتارىنان مۇددەلى ەكەندىكتەرىن جەتكىزدى.
استانا.