كەلەشەكتى بولجاعان كەمەل جولداۋ

قازاقستاندى تورگە شىعاراتىن — حيميا ەلباسىمىزدىڭ 2009 جىلعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا وسى ماسەلە توڭىرەگىندە اتقارۋشى بيلىككە ناقتى تاپسىرما بەرگەن ەدى. بىراق سول تاپسىرما ازىرگە ورىندالا قويعان جوق. ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيىن, جاعار ماي — مۇناي ونىمدەرىنىڭ ىشىندەگى ەڭ قىمباتى. سونى بىلە تۇرا ەلىمىزدىڭ شيكى مۇنايىنان قۇبىردان وتكىزۋگە قيىندىق كەلتىرەتىندىكتەن “سىلىنىپ” تاستالىپ جاتقان پارافيندەردىڭ باعالى ءونىم بەرەتىنىنە اتقارۋشى بيلىك باسىنداعىلار ءالى كۇنگە كوڭىل بولەر ەمەس. قازاقستاندى تورگە شىعاراتىن — حيميا وتكەن جىلدىڭ مامىر ايىندا “نۇر وتان” حدپ ءحىى سەزى ءوتىپ, وندا قازاقستان رەسپۋبليكا­سى­نىڭ پرەزيدەنتى, “نۇر وتان” حدپ توراعاسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ءسوز سويلەپ, تاياۋ­داعى بەس جىلدا اتقارىلاتىن مەملەكەتتىك اۋقىم­دى باعدارلامانى جاريالاعانى بەلگىلى. سول باع­دارلامادا بەس جىل ىشىندە جەتى باعىت بويىنشا “يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق” باعدارلاما جا­ساپ, جۇزەگە اسىرۋ كەرەكتىگى جايلى مىندەت “نۇر وتان” حدپ ساياسي بيۋروسىنا, ەل پارلامەنتىنە, سونداي-اق وتانىمىزداعى ەڭ ىرگەلى جانە بيلىك پارتياسى جاساقتاعان اتقارۋشى ورىندارعا جۇك­تەلدى. سوڭعى ناتيجەسىندە 7 تريلليون تەڭگەلىك قوسىمشا قۇنى مول تاۋارلى وندىرىسپەن بايى­تىلۋعا ءتيىستى وسىناۋ باعدارلاماعا حيميا عىلى­مى­نىڭ قوسارى ەرەكشە ەكەنىن كەزىندە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا دا, القالى جيىنداردىڭ مارتەبەلى مىنبەرلەرىنەن دە بايانداعان ەدىم. ءويت­كەنى, پرەزيدەنتىمىز بەلگىلەپ بەرگەن ۇلتتىق باع­دار­دىڭ جەتى باعىتىندا دا حيميا عىلىمىنىڭ قوسار ۇلەسى از بولمايتىنى بىزگە بەلگىلى ەدى. ايتا­لىق, مۇناي-گاز حيمياسى مەن تىڭايتقىشتار ءون­دى­رىسىن بىلاي قويعاننىڭ وزىندە, اگرارلىق سا­لانى, فارماتسەۆتيكانى, قۇرىلىس يندۋسترياسىن, قورعانىس ونەركاسىبى سالاسىن دامىتۋ ماسەلەسىن حيميا عىلىمىنىڭ ارالاسۋىنسىز تۇپكىلىكتى شە­شۋ مۇمكىن ەمەستىگى بارشاعا ايان. ادامزات ءومىرىنىڭ وركەنيەت پەن تەحنولوگيا قارىشتاپ دامىعان وسىناۋ زامانىندا حيميانىڭ “اتسالىسپايتىن” جەرى جوق دەسە دە بولعانداي. جاڭا عانا جارىق دۇنيەنىڭ ەسىگىن اشقان سابيگە كەرەكتەن باستاپ, بۇكىل ادامزات پايدالاناتىن يگىلىكتەردىڭ بارىندە حيميا عىلىمىنىڭ ونىمدەرى جۇرەدى. ال قازاقستاننىڭ ىشكى رىنوگىندا حيميالىق ونىمدەردىڭ ۇلەس سالماعى شامامەن 70-80 پايىزدى قۇرايدى. مۇنىڭ باسىم بولىگى يمپورتتالادى. دەمەك, مەملەكەتىمىز يمپورت ءۇشىن شەت ەلدەرگە شىعارىپ جاتقان ونداعان ميلليارد دوللارمەن ەسەپتەلەتىن مول قارجى ەلىمىزدە قالىپ, قازاقستاندىقتار قاجەتىنە ساي قىزمەت ەتۋى ءتيىس. بۇلاي دەيتىن سەبەبىم, شەت ەلدەردەن تاسىمالداپ جاتقان دۇنيەلەرىمىزدىڭ بارلىعىن دەرلىك وتاندىق وندىرىستەن الۋعا بولادى. بۇل ءۇشىن حيميكتەرىمىزدى ءار سالا بويىنشا “ىسكە تارتۋ” كەرەك. جاسىراتىنى جوق, وسى ۋاقىتقا دەيىن يمپورت تاسىمالداۋشىلاردى قولداپ كەلگەن ءارتۇرلى دەڭ­گەيدەگى شەنەۋنىكتەر ەندى پرەزيدەنت تاپسىرماسىن مۇلتىكسىز ورىنداۋ ىسىنە جۇمىلار بولسا, وندا, ءسوز جوق, ءبىزدىڭ حيميكتەر بۇل يگىلىككە وزدەرىنىڭ مول ۇلەستەرىن قوسار ەدى. وعان قارىم-قابىلەتتەرى, ءبىلىم-بىلىكتەرى جەتەدى. ورايى كەلگەندە ەسكە سالا كەتەيىن, قازاقستاننىڭ حيميا عىلىمى دامىعانى سونشالىق, ول كەزىندە كەڭەستەر وداعى دەپ اتا­لا­تىن الىپ دەرجاۆاداعى رەسەي حيميكتەرىنەن كەيىن­گى ورىندا تۇردى. ۋكراينا مەن بەلورۋسسيا حيميكتەرى بىزدەن كەيىنگى ورىنداردا بولعانى بارشاعا ءمالىم. بۇعان دالەل-دايەك كەلتىرسەم جە­تىپ ارتىلادى. كەڭەستەر وداعى حيميكتەرىنىڭ ءونىم­دەرى, باسقانى بىلاي قويعاندا, قازىر ءوزىمىز ۇلگى ەتىپ جۇرگەن اقش-قا دا, جاپونياعا دا, ەۋرووداق ەلدەرىنە دە ەكسپورتتالدى. بۇل كۇندەرى سول الىپ وداقتىڭ حيميالىق وندىرىسىندە ايرىقشا جەمىستى قىزمەت اتقارعان, اشقان جاڭالىقتارىمەن كرە­مل­دىڭ بەتىن بەرى قاراتقان قازاقستان حيميكتەرى ءالى دە ورتامىزدا ءجۇر. ولاردىڭ ءتالىمىن العان تالانتتى شاكىرتتەرى دە ۇستازدارىنان كەم سوعىپ تۇرعان جوق. قىسقاسى, قازاقستان حيميكتەرىنىڭ ءبىلىمى, بىلىگى جانە تاجىريبەسى قاي جاعىنان دا مول. ەلباسىمىزدىڭ ەرەكشە قامقورلىعىنىڭ ءنا­تي­جەسىندە وسى زامانعى وزىق تەحنيكامەن, تەح­نو­لو­گيامەن جاراقتالعان لابوراتوريادا قىزمەت ەتىپ جاتقان عالىمدار ءوندىرىستىڭ وسى سالاسى بويىنشا ەلىمىزدى ادامزات قاۋىمداستىعى دەپ اتالاتىن الىپ وردانىڭ تورىنە شىعارارى ءسوزسىز. ءبىر قۋا­نىش­تىسى, پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ وسى سالاداعى وتاندىق عىلىمنىڭ كۇش-قۋاتى مەن مۇمكىندىگىن تولىق بىلەدى. سوعان سايكەس ۇدايى عىلىمي دا­مۋ­دى جالعاستىرۋ ءۇشىن قارجىلىق كومەك كورسەتىپ, سونداي-اق اتقارۋشى بيلىك پەن وندىرىسشىلەرگە ء“بى­لىم – عىلىم – ءوندىرىس” تىزبەگىن ورنىقتاۋعا كە­ڭەس بەرىپ ءجۇر. ايتسە دە وسى ۋاقىتقا دەيىن مەم­­لەكەت باسشىسى كەڭەسىن تىڭداپ جۇزەگە اسى­رۋ­عا ءتيىستى جاقتار ماردىمدى ءىس تىندىرا العان جوق. ەندى مۇنداي ەنجارلىققا جول بەرىلمەيتىن­دىگىن ەلباسى ءوزىنىڭ 2010 جىلعى جولداۋىندا ەرەكشە اتاپ كورسەتتى. قوس پالاتانىڭ بىرلەسكەن ماجىلىسىندە 2010-2020 جىلدارعا ارنالعان ەلىمىزدىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن جاريالاعان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ىلە-شالا “نۇر وتان” حدپ ساياسي بيۋروسىنىڭ كەڭەيتىلگەن كەڭەسىن وتكىزىپ, پارتيا جەتەكشىلەرى مەن اتقارۋشى بيلىك وكىلدەرىنە ون جىلدىق جوسپاردى ورىنداۋعا بارشانىڭ جانە اركىمنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مەن مىندەتتىلىگىن جۇكتەي وتىرىپ, ىجداعاتتىلىقپەن جۇمىس ىستەۋ قاجەتتىلىگىن ەرەكشە ەسكەرتتى. سودان بەرى پارتيا بەلسەندىلەرى دە, ۇكىمەتتەگى لاۋازىمدى تۇلعالار دا سول تاپسىرمانى ورىنداۋ جولىندا ەڭبەكتەنىپ جاتىر. وسى ورايدا ايتا كەتەرلىك ءبىر تۇس – ون جىلدىق الىپ باعدارلامانى جۇزەگە اسىرىپ, پرەزيدەنتىمىز ايتقان مەجەدەن كورىنۋ ءۇشىن بۇكىل حالىق بولىپ جۇمىلاتىن ۇلكەن ىسكە وتاندىق حيميا عىلىمىن قاتىستىرۋ قاجەتتىلىگى. ءتىپتى, بۇدان دا گورى باتىلىراق ايتار بولساق, حيميا عىلىمىنىڭ بەرەرىن پايدالانباي, پرەزيدەنت جۇكتەگەن ۇلكەن ءىستى ابىرويمەن تىندىرۋ مۇمكىن ەمەس. ايتالىق, ەلباسىمىز 2020 جىلى ۇلتتىق قورلار قازىناسىندا 90 ميلليارد دوللار التىن-ۆاليۋتا بولۋى قامتاماسىز ەتىلۋى ءتيىس, ال بۇل سول كەزدەگى ىشكى جىلدىق جالپى ءونىمنىڭ شامامەن 30 پايىزى دەڭگەيىندە بولۋى كەرەك دەگەندى مالىمدەدى. ەندى وسىناۋ ەكى ساننان ءۇشىنشى ءبىر سان تۋىندايدى, ول – 2020 جىلعى جىلدىق ىشكى جال­پى ءونىمنىڭ 270 ميلليارد دوللار كولەمىندە بولاتىن­دى­عى. ياعني, ون جىل ىشىندە مەملەكەتتىڭ جىلدىق ىشكى جالپى ءونىمى 170 پايىزدى قۇراۋى ءتيىس. بۇل — ءار جىل­دا شامامەن 17 پايىزدىق ءوسىم الۋ دەگەن ءسوز. قازاق­ستان ءوزىنىڭ ەڭ قارىشتى دامىعان جىل­دارىنىڭ وزىندە ىشكى جالپى ءونىمنىڭ جىلدىق ءوسىمى 13 پايىز­دى قۇراعان ەدى. دەمەك, ەلباسى ءوزى­نىڭ وسى جول­داۋىندا اتاپ كورسەتكەنىندەي, ءوسىمدى ەكس­تەنسيۆتى جولمەن ەمەس, ينتەنسيۆتى جولمەن الۋ كەرەك­تىگىن ەسكەرتىپ تۇر. ايتالىق, اۋىل شارۋاشى­لى­عىندا ەڭبەك ونىمدىلىگىن ەكى ەسەگە ارتتىرۋ مىندەتى جۇك­تەلدى. بۇل — پرەزيدەنت اۋزىنان شىققان ناقتى سان. ەلباسى بارلىق سانداردى ايتىپ جاتۋعا مىندەتتى ەمەس, ونى تۇپكىلىكتى ناتيجەنى الۋعا مىندەتتى اتقارۋشى بيلىك وكىلدەرى ەسەپتەي جاتادى. ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, ول كىسى بۇدان بىلايعى بارلىق ءوسىمدى تەك قانا ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ ارقىلى الۋ كەرەكتىگىن مەڭزەپ تۇر. تۋراسىندا باعدارلاما “يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق” دەپ اتالعاندىقتان دا ءبارى كورىنىپ تۇر. ەندەشە, ەندىگى مولشىلىق تەك قانا ينتەنسيۆتى دامۋدىڭ عانا جەمىسى بولۋى ءتيىس. مۇنى ءوز باسىم بىلاي ۇعى­­نامىن: ءار گەكتار تەلىمى جەردىڭ شىعىم­دى­لى­عىن ارتتىرۋ, مالدىڭ بەرەتىن ەتى مەن ءسۇتىن مو­لا­يتۋ, مالدان تۇسەتىن كىرىستى, ءار توننا مۇنايدان ەلىمىزگە كەلەتىن پايدانى, ءار توننا رۋدانىڭ قازاقستانعا ەنگىزەتىن ۆاليۋتالىق كىرىسىن كوبەيتۋ. مۇنى ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ون جىل ىشىندە قۇرىلاتىن كاسىپورىندار تەك قانا ءوزىمىزدىڭ شيكىزاتتى وڭدەپ, ۇقساتىپ, سونان سوڭ وتاندىق رىنوكقا نەمەسە ەكسپورتقا شىعاراتىن ەكىنشى جانە ءۇشىنشى بۋىنداعى تاۋارلى ءوندىرىس وشاعى بولماق. بۇلاردىڭ وزىندە از قارجى جۇمساپ, مول ءونىم الۋى كەرەك. پرەزيدەنتىمىزدىڭ وسى تۇرعىدا جولداۋىندا ايتقاندارىن وسى تۇرعىدا تۇسىنە الساق قانا ءىسىمىز جەمىستى بولماق. جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىمدەي, وتاندىق ءون­دى­رىسكە بەرەرى مول حيميا عىلىمى سالاسىن نۇر­سۇلتان ءابىش ۇلى ارقاشان دا قولداپ كەلەدى. ال عالىمدار بولسا پرەزيدەنت قامقورلىعىنا ناقتى ءىس ناتيجەسىمەن جاۋاپ بەرۋدى وزدەرىنىڭ پارىزدارى سانايدى. سوندىقتان دا ءبىزدىڭ ء“ا.بەكتۇروۆ اتىن­داعى حيميا عىلىمدارى ينستيتۋتى” اكتسيونەرلىك قوعامىندا نەگىزىنەن بەس سالا بويىنشا عىلىمي ىزدەنىس جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, ناتيجەسىندە قازىر­دىڭ وزىندە كونۆەيەرلىك وندىرىستەن شىعارۋعا 20-دان استام جاڭا تاۋار تەحنولوگياسىن عىلىمي نە­گىز­دەۋدى اياقتادى. بۇلاردىڭ قاي-قايسىسى دا وتاندىق رىنوكتى اسا قاجەتتى, ارزان جانە الەمدە تەڭدەسى جوق تاۋارمەن قامتاماسىز ەتىپ قانا قوي­ماي, اسا قۋاتتى ەكسپورتتىق الەۋەتكە قول جەت­كىزەرى ءسوزسىز. ول ول ما, وتاندىق ءوندىرىستىڭ كەيبىر سالاسىن قازىرگىدەن گورى تيىمدىرەك ءارى ونىمدىرەك جۇ­مىس ىستەۋگە قوزعاۋشى كۇش بولار ەدى. بۇل ما­قا­لادا سولاردىڭ كەيبىرەۋلەرىنە عانا ەرەكشە توق­تالعاندى ءجون سانايمىن. ءبارىن تىزبەلەپ شىعۋعا, ولاردىڭ قاسيەتى مەن بەرەرىن بايانداۋعا گازەت مۇمكىندىگى جەتە بەرمەيدى. ويتكەنى, ولاردىڭ ارقايسىسى تۋرالى تولىق ءبىر مونوگرافيا جازۋعا تۋرا كەلەدى. مەن ءوزىم جەتەكشىلىك جاساپ وتىرعان عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى ۇجىمىنىڭ ىزدەنىس ناتيجەلەرى جايلى بايانداۋدان بۇرىن ءبىزدىڭ عىلىمي نەگىز­دەگەن جاڭالىقتارىمىز بەن جاڭا تەحنولوگيا­لارىمىز وتاندىق وندىرىسكە جانە ەلباسى جۇكتەگەن ون جىلدىق اۋقىمدى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋشىلارعا كومەكتەسۋگە سۇرانىپ تۇرعان تولىققاندى جانە پايدالى تاۋارلى ءوندىرىس بولاتىنىن ايتا كەتپەكپىن. ءبىزدىڭ عالىمدار ءوندىرۋ جولىن عىلىمي نەگىزدەپ شىققان اسا قاراپايىم, سولاي بولا تۇرسا دا, ىستىق-سۋىققا وتە ءتوزىمدى پوليميد لاكتارى مەن پلەنكالارى, مەتالدىق قاسيەتى بار ىستىق-سۋىققا شىدامدى پلەنكالار بۇگىنگى جانە بولاشاقتاعى يندۋستريالى ەلىمىز ءۇشىن قاجەتتى تاۋارلار ەكەنى ەش ءشۇبا كەلتىرمەيدى. ايتالىق, پوليميد لاكتارى ءارتۇرلى ەلەكتر وتكىزگىشتەردىڭ سىرتقى بەتىن جابۋ ءۇشىن پايدالانىلاتىنىن ايتا كەتسەم دەيمىن. ونىمەن سىمدار, سونداي-اق, ەلەكتروۆوزدار مەن تۇر­مىستىق تەحنيكانىڭ دۆيگاتەلدەرى جانە تۋر­بوگەنەراتورلار سەكىلدى اسا باعالى جابدىقتاردىڭ سىرتقى بەتى قاپتالادى. پوليميد پلەنكالارى, باسقانى بىلاي قويعاندا, قۋاتتى پرينتەرلەردە, ماگنيتتى لەنتالاردا, تاعى باسقا تولىپ جاتقان سالادا توزىمدىلىكتى ساقتاۋ ءۇشىن قولدانىلاتىن تاپتىرماس تاۋارلار. سونداي-اق, مەتالدىق قاسيەتى بار ىستىق-سۋىققا بىردەي پلەنكالار كون­دەنساتورلىق تەحنيكالاردا, اەروعارىشتىق قۇرال-جابدىقتار وندىرىسىندە پايدالانىلاتىن دۇنيەلەر. وسىلاردىڭ ءبارى دە وتاندىق ءوندىرىس ءۇشىن اسا قاجەتتىلىگىمەن شەكتەلمەي, بۇعان قوسا زور ەكسپورتتىق الەۋەتكە يە بولا الاتىن ءونىم ءتۇرى. ەلىمىزدە ەنەرگەتيكالىق كەشەن جانە اەرو­عا­رىش قۇرال-جابدىقتارى كەشەنى ومىرگە كەلەتىنى وسى ون جىلدىق باعدارلامادا ايتىلعان. مىنە, جوعارىداعى ماتەريالدار سولاردىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرىپ قانا قويمايدى, سونىمەن بىرگە الەمدىك رىنوكتا دا باسەكەلەستىككە قابىلەتتى ءدۇ­نيەلەر بولىپ شىعادى. سەبەبى, جوعارىدا ايتىل­عان وندىرىستىك كەشەندەر الەمنىڭ بارلىق مەملە­كەتتەرىندە بار جانە كوپتەگەن ەلدەردىڭ ماكرو­ەكو­نوميكاسىنىڭ لوكوموتيۆى سانالادى. ء“ا.بەكتۇروۆ اتىنداعى حيميا عىلىمدارى ينستيتۋتى” اق قۇ­رامىندا جۇمىس ىستەيتىن عالىمدار توبى زەرتتەپ, زەر­­دەلەپ دايىنداعان باسقا دا عىلىمي جاڭا­لىق­تار وتاندىق رىنوكتىڭ عانا سۇرانىسىن قام­تا­ما­سىز ەتىپ قويمايدى. ەكسپورتتىق الەۋەتكە يە بولۋمەن قاتار ەل ەكونوميكاسىنا ۆاليۋتالىق ءتۇ­سىم تۇسىرەدى. مۇنداي ونىمدەر ءوندىرىسىن پاۆلوداردا, اقتاۋدا, الماتىدا جانە قاپشاعايدا قۇرۋعا بو­لادى. اتالعان قالالارداعى حيميالىق ءوندىرىس كا­سىپ­ورىندارىندا جاڭا ءونىم تۇرلەرىن شىعارۋعا تو­لىق مۇمكىندىك بار. تەك قانا قوسىمشا تسەح قۇرال-جابدىقتارى مەن تەحنولوگياسىن جاساۋ ءۇشىن از­داعان قاراجات بولسا جەتكىلىكتى. مۇنىڭ سىرتىندا ءبىزدىڭ عالىمدار ماسكەۋ مەملەكەتتىك پەداگوگيكا ينستيتۋتىنداعى قاتتى دەنەلەر فيزيكاسى, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندەگى حيميا, فيزيكا كافەدرالارىمەن, سونداي-اق فران­تسيا ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ ءتيىستى سالالىق عا­لىم­دارىمەن بىرلەسىپ پوليميد پلەنكالارىنا مەتالل قاسيەتتەرىن بەرۋگە قاتىستى عىلىمي-زەرت­تەۋ جۇمىستارىن قارقىندى جۇرگىزۋدە. كەلەسى ءبىر توپ وقىمىستىلارىمىز سۋ تازارتۋ جانە سۋدى پايدالانۋداعى قالدىقسىز, ياعني اي­نال­مالى تەحنولوگيانى وندىرىسكە ەنگىزۋدى مەم­برا­نا تەحنولوگياسى بويىنشا عىلىمي نەگىزدەپ شىق­تى. بۇل اۋىز سۋدان تاپشىلىق كورىپ جۇرگەن قا­زاقستان ءۇشىن اسا پايدالى ءوندىرىس ورنى بول­ماق. قازىر يون الماستىرعىش ماتەريالداردى سينتەزدەيتىن كاسىپورىنداردى اتىراۋ, اقتاۋ, پاۆلودار قالالارىنداعى حيميالىق ءوندىرىس كەشەندەرى ماڭىندا قۇرۋ جونىندە ۇسىنىس جاساپ وتىرمىز. الماتىنىڭ ەلەكترومەحانيكالىق زاۋىتىندا ەلەكترودياليز اپپاراتتارىنىڭ جاڭا ءتۇرىن شىعارۋعا بولادى. مۇناي-گاز حيمياسى تۋرالى ەلباسىمىز ۇدايى نازارعا سالىپ كەلەدى. بىراق ازىرگە وسى سالا ءون­دى­رىسىنەن جانار-جاعار مايدىڭ تومەنگى وكتاندى ءتۇ­رىنەن باسقا ەشتەڭە شىعارىلماي تۇر. مازۋت تا جەت­كىلىكسىز مولشەردە. اۆياتسيالىق كەروسيندەردى يم­پورتتاپ كەلەمىز. مۇنايعا بەلشەسىنەن باتىپ جات­قان ەل ءۇشىن بۇل مۇلدە توزگىسىز جاعداي. ەسكەرتە كەتەيىك, مۇنايدى تەرەڭدەتە وڭدەۋ جانە ودان پو­لي­مەر جانە پوليمەرلىك ەكىنشى ونىمدەردى الۋدىڭ عىلىمي ءتاسىلىن قازاقستان عالىمدارى تولىق بىلە­دى. سولاي بولا تۇرسا دا, قۇبىرلار مەن مەتالل ەسىك-تەرەزەلەردىڭ سىرتىن قاپتايتىن جانە باسقا دا اسا قاجەتتى تاۋارلار ءوندىرىسىن جاساۋدىڭ باس­تاپ­قى شيكىزاتى پوليەتيلەن, پوليپروپيلەن, پو­ليس­تيرول, سينتەتيكالىق كاۋچۋك سەكىلدى قاجەت زاتتار وزىمىزدە شىعارىلماعاندىقتان, يمپورت­تا­لىپ, اقىر اياعىندا, ەلىمىزدەن مول مولشەردە ۆا­ليۋ­تالىق شىعىسقا اكەلىپ سوعۋدا. بۇل ەندى وكى­نىش­تى ماسەلە. ايتالىق, وتاندىق عالىمدار ەلى­مىز­دە وندىرىلەتىن مۇناي قۇرامىنداعى پارا­فين­نەن سينتەتيكالىق جوعارى ساپالى جاعارماي الۋ­دى عىلىمي نەگىزدەدى. سولاي بولا تۇرسا دا بۇل جا­ڭالىعىمىز وندىرىسكە ەنە قويعان جوق. كەرى­سىن­شە, جاعار مايعا سۇرانىستى 100 پايىز يمپورتپەن جاۋىپ وتىرمىز. ەلباسىمىزدىڭ 2009 جىلعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا وسى ماسەلە توڭىرەگىندە اتقارۋشى بيلىككە ناقتى تاپسىرما بەرگەن ەدى. بىراق سول تاپسىرما ازىرگە ورىندالا قويعان جوق. ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيىن, جاعار ماي — مۇناي ونىمدەرىنىڭ ىشىندەگى ەڭ قىمباتى. سونى بىلە تۇرا ەلىمىزدىڭ شيكى مۇنايىنان قۇبىردان وتكىزۋگە قيىندىق كەلتىرەتىندىكتەن “سىلىنىپ” تاستالىپ جاتقان پارافيندەردىڭ باعالى ءونىم بەرەتىنىنە اتقارۋشى بيلىك باسىنداعىلار ءالى كۇنگە كوڭىل بولەر ەمەس. ەندى, مىنە, ەلباسىمىز يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ 10 جىلدىق باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدى, ونىڭ ىشىندە جانار-جاعار مايعا وتاندىق سۇرانىستى 100 پايىز ىشكى ونىممەن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتىن جۇكتەگەن جاڭا كەزەڭدە ۇكىمەت ءبىزدىڭ حيميكتەردىڭ مۇنداي جاڭالىعىن كونۆەيەرلىك وندىرىسكە ەنگىزۋگە مۇرىندىق بولسا, ودان تەك قانا ۇتامىز. ايتا كەتەيىك, جاعارماي مۇناي ونىمدەرىنىڭ اراسىنداعى ەڭ قىمباتى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, ەڭ ءوتىمدىسى دە. ويتكەنى, سينتە­تي­كالىق جاعار مايدى شىعارۋ تەحنولوگياسىن يگەر­گەن مەملەكەتتەر الەمدە ساناۋلى. دەمەك, قۇداي قا­لاپ, ۇكىمەت قولداپ, بۇل جاڭالىعىمىزدى كون­ۆەيەر­لىك وندىرىستەن شىعارا قالساق, وندا ۇتارىمىز كوپ بولماق. ويتكەنى, پارافيننەن الىناتىن جاعار مايدىڭ وزىندىك قۇنى مەيلىنشە ارزان. ءبىر ماسەلەنىڭ بەتى اشىق, ول – ەلىمىزدەگى ءۇش مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ ۇشەۋى دە ءدال بۇگىنگى تاڭدا ءححى عاسىردىڭ وسكەلەڭ تالابىنا ساي ءونىم شىعارا الاتىن كەشەندەر ەمەس. ولاردىڭ ءبىزدىڭ قالاعا­نىمىزداي ءونىم بەرۋى ءۇشىن كەشەندى تۇبىرىنەن جاڭ­عىرتۋ كەرەك. سەبەبى, بۇل ءوندىرىس ورىندارىندا مۇناي بار بولعانى 59 پايىز تەرەڭدىكتە عانا ءوڭ­دە­لەدى. ال دۇنيە ءجۇزى, دالىرەك ايتساق, ءبىز ەلىكتەۋگە ءتيىستى ەۋروقالىپتا بۇل كورسەتكىش 90 پايىزدى قۇ­رايدى. ايىرماشىلىق جەر مەن كوكتەي. سوندىقتان دا ءبىز بۇل زاۋىتتاردى تۇبەگەيلى جاڭعىرتۋ كەزىندە ناقتى عىلىمي ۇسىنىستار جاساۋعا دايىنبىز. مورالدىق جاعىنان ەسكىرگەن تەحنولوگيانى ارزانعا ساتىپ العانعا ء“ماز بولماۋ كەرەك”. ەلباسى ءوز ءسو­زىندە ەسكەرتكەنىندەي, زىمىران ۋاقىتتىڭ وزىق سۇرا­نىستارىنا ساي تاۋارلى ءونىم شىعاراتىن تەح­نولوگيانى عانا ومىرگە اكەلۋ ونجىلدىق يندۋس­تريال­دى-يننوۆاتسيالىق باعدارلاماسىنىڭ نەگىزگى ۇستانىمى بولۋى ءتيىس. وسى ورايدا بىرىككەن گەر­مانيادا ومىرگە كەلگەن “لوينا-2000” ۇلگىسىندەگى مۇ­ناي وڭدەۋشى جاڭا كەشەننىڭ قازاقستاندا جۇ­مىس ىستەگەنىن قالايتىنىمدى ەسكە سالا كەتسەم دەيمىن. جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىمىزدەي, ەلباسىمىز ءوزىنىڭ بيىلعى جولداۋىندا اگرارلىق سالاداعى ەڭبەك ونىمدىلىگىن 2020 جىلعا دەيىن ەكى ەسە ءوسىرۋدى مىندەتتەدى. بۇل, ارينە, وڭاي شارۋا ەمەس. ايتالىق, قازىرگى ءبىزدىڭ ەگىستىكتەردىڭ قۇنارى ازايعان. ونىڭ وبەكتيۆتى جانە سۋبەكتيۆتى سەبەپتەرى بار. ماسە­لە ول سەبەپتى انىقتاۋدا ەمەس, سول قۇنار­لى­لىقتى قايتسەك ارتتىرامىز دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابىن ءدال تابۋدا. ونىڭ ۇستىنە ديقان قاۋىمى مول استىق جيناعان كەزدە الەمدىك قور بيرجالارىندا بيداي­دىڭ باعاسى ارزانداپ كەتىپ, جۇمساعان شىعىن­دا­رىن قايتارا المايتىنداي جاعدايلارعا تاپ بولىپ جاتادى. بۇعان 2009 جىلدىڭ اقيقاتى دالەل. نە ءىس­تەۋ كەرەك؟ بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىن ءبىزدىڭ وقى­مىس­تىلار الدەقاشان تاپقان. بىراق, عالىم­دارى­مىز اشقان سول جاڭالىقتار وتاندىق كونۆەيەرلىك وندىرىستەن قولدانىسقا شىعارىلا قويعان جوق. ناقتى ءبىر مىسال كەلتىرەر بولسام, جامبىل وبلىسىندا مينەرالدى تىڭايتقىشتار وندىرىلەدى. ول ەكسپورتتالىپ, ءوندىرىس قوجالارىنا قاناعات­تانار­لىق كىرىس اكەلۋدە. بۇل تىڭايتقىشتاردى ساتىپ الاتىندار نەگىزىنەن مۇمكىندىگى بار ەۋروپا فەرمەرلەرى. ال ءبىزدىڭ فەرمەرلەر بۇل تىڭايت­قىشتاردى ساتىپ الا المايدى. سەبەبى, قالتالارى جۇقا. ۇكىمەت ەگىنشىلىكتەگى اعايىنعا جىل سايىن تىڭايتقىش ساتىپ الۋ ءۇشىن سۋبسيديا بولەدى. بۇل بىرنەشە ونداعان ميلليارد تەڭگەگە جەتىپ قالاتىن شىعار. سونىڭ ءوزى سۇرانىستى وتەي المايدى. ەندەشە, ديقان قاۋىمعا ارزان تىڭايتقىش كەرەك. سونداي-اق ول تىڭايتقىشتىڭ جەر قۇنارىن كوتەرۋدەگى پايدالى اسەر كوەففيتسيەنتى قىمبات تىڭايتقىشتى پايدالانعانداعىدان كەم بولماۋى ءتيىس. “ەكى قوياندى ءبىر وقپەن اتىپ الاتىنداي” جاعدايدى ءبىزدىڭ عالىمدار ءدال بۇگىن تۋعىزا الادى. جوعارىدا اتالعان تىڭايتقىش كەنىشتەرىنەن شىققان رۋدا قالدىقتارىن پايدالانا وتىرىپ-اق ءبىز جەر قۇنارىن بايىتىپ, ەگىستىك شىعىمىن 20-30 پايىزعا وسىرە الاتىنداي تىڭايتقىشتىڭ جاڭا ءتۇرىن شىعارۋدىڭ عىلىمي نەگىزىن جاسادىق. جاڭا تىڭايتقىشتىڭ تاعى ءبىر پايدالىلىعى فوس­فوردان توپىراقتىڭ الاتىن قۇنارى 20-25 پايىزعا ءوسىپ, سەبىلگەن ءداننىڭ 98-100 پايىزدىق ءونىم بەرۋىنە قول جەتەدى. توپىراقتاعى گۋمۋس قۇرامى ساقتالىپ, ءداندى داقىلداردىڭ قۇرعاقشىلىققا, سونداي-اق ۇسىككە توزىمدىلىگى جوعارىلايدى. مۇنىڭ سىرتىندا الىنعان ءونىم كەز كەلگەن وسىمدىك اۋرۋلارىنا توتەپ بەرە الادى. شاعىن تسەحتاردا جىلىنا 25-40 مىڭ توننا وسىنداي تىڭايتقىش شىعارۋعا بولادى. ەسكەرتە كەتەيىك, مۇنداي تىڭايتقىشتىڭ باستاپ­قى شيكىزاتى فوسفوريدتەر, قوڭىر كومىرلەر, فوس­فوگيپستەر جانە باسقا قالدىقتار بولاتىندىقتان ءونىم ارزانعا تۇسەدى. ەنەرگيالىق شىعىن دا كوپ كەتپەيدى. “سۋپەرگۋمات” جانە “گۋمەل” دەپ اتا­لاتىن وسىنداي اسا پايدالى جاڭا تىڭايتقىشتى شىعارۋ ءبىزدىڭ ينستيتۋتتا عىلىمي دايەكتەلگەن تەحنولوگياسى 2005 جىلدان بەرى الماتى قالاسىنداعى “زەلەنستروي” كومپانياسىندا پايدالانىلىپ, كۇتكەندەگىدەي ناتيجەسىن بەردى. عالىمداردىڭ ەسەپتەۋىنشە, جىل سايىن ەلىمىز­دىڭ ەگىستىك القاپتارى ءوزىنىڭ توپىراق قۇرامىن­داعى قۇنارلى ەلەمەنتتەرىنىڭ 2,5-2,8 ميلليون تون­نادايىن جوعالتادى ەكەن. وعان قوسا مينەرال­دىق تىڭايتقىشتار تىم قىمباتقا تۇسەدى. سون­دىق­تان دا قاراتاۋدا “قازفوسفاتپەن” باسەكەلەس بولا الاتىنداي جاڭا تىڭايتقىش شىعاراتىن كا­سىپ­ورىن قۇرۋعا ابدەن بولادى. ءبىزدىڭ ۇسىنى­سىمىزدا قازىرگى تاڭدا قالدىق رەتىندە جينالىپ قالعان ون ميلليون توننادان استام “كەننەن” قور­شاعان ورتاعا زيان كەلتىرگەنشە ونى كادەگە جاراتىپ, جاڭا جانە پايدالى تىڭايتقىش الۋ كوزدەلگەن. ەندەشە, مۇنداي باعالى ىسكە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىندەگى ماماندار جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايدى دەپ ۇمىتتەنەمىز. تۇپتەپ كەلگەندە, اۋىل شارۋا­شىلىعىنداعى ەڭبەك ونىمدىلىگىن ەكى ەسە ءوسىرۋ اسا اۋىر مىندەت. سولاي بولا تۇرسا دا, ول ءبىزدىڭ عالىمدار ۇسىنىپ وتىرعان جاڭا تىڭايتقىشتى پايدالانار بولساق, “الىنبايتىن اسۋ” ەمەس. ينستيتۋت عالىمدارى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالا­سى­نا قاتىستى دا بۇعان دەيىن جۇرگىزگەن عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە تۋبەركۋلەزگە, قاتەرلى ىسىككە قارسى جانە يممۋنيتەت كوتەرۋشى ءدارى تۇرلەرىن عىلىمدا دالەلدەپ شىقتى. گلياسپين, بياسكين, گلينيازيد, زافاريدين, پروسيدول, قازكاين دەپ اتالاتىن دارىلەرىمىز حالىقارالىق رىنوكتاعى باسەكەگە تولىق توتەپ بەرە الاتىن الەمدىك تالاپقا ساي تەڭدەسى جوق “تۋىن­دى­لار”. وكىنىشكە وراي, بۇلاردىڭ كەيبىرەۋى شەت ەل­دەردە شىعارىلىپ جاتسا, قالعانى ءالى كۇنگە ەش­قايدا جول تابا الماي تۇر. ەلباسىمىزدىڭ تىكەلەي نۇسقاۋىمەن ءدارى-دارمەككە وتاندىق سۇرانىستىڭ ەڭ كەمى 50 پايىزىن 2015 جىلعا دەيىن قازاقستان­دىق ونىممەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن استانادا ارنايى زاۋىت سالىنباقشى. وكىنىشكە وراي, وسى يگىلىكتى ءىستىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن كەيبىر ازامات­تار شەتەلدىك, دالىرەك ايتساق, قىتاي مەن ءۇندىس­تاننان اكەلىنەتىن سۋبستانسا نەگىزىندە ءدارى جا­ساۋدى “جوسپارلاپ” قويعاندىعى جايلى بۇقارا­لىق اقپارات قۇرالدارىندا مالىمدەپ ۇلگەردى. مەنىڭ پىكىرىمشە, وتاندىق فارماتسەۆتيكانىڭ نە­گىزىندە وتاندىق عالىمدار ويلاپ تاپقان سۋبس­تان­سالار جاتۋى كەرەك. ولاي بولمايىنشا ءبىز ءبارىبىر ءدارى-دارمەككە سىرتقى تاۋەلدىلىكتەن قۇتىلا ال­مايمىز. ەكىنشىدەن, شەتەلدىك, اسىرەسە, قىتاي تاۋار­لارىنىڭ ساپاسى جايلى كوڭىلدى قۇلازى­تا­تىن اقيقاتتار بەلگىلى. ال ەندى ول جاقتان حال­قىمىز جاپپاي پايدالاناتىن ءدارى-دارمەكتەردىڭ سۋبستانساسىن الدىرار بولساق, وندا تۇتاستاي العاندا, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە نۇقسان كەلەتىن بولا­دى. كەز كەلگەن دەرتتەن ەمدەلىپ جازىلامىن دەگەنشە وعان ۇشىراماۋدىڭ جولىن قاراستىرعان ءجون. ولاي بولسا, وتاندىق فارماتسەۆتيكا ءوندىرىسى نەگىزىنەن وتاندىق سۋبستانسالاردى پايدالانۋى ءتيىس. مەنىڭشە, وتاندىق سۋبستانسالار ءوندىرىسىن ەڭ الدىمەن دۇرىس جولعا قويا الساق, ءتۇپتىڭ ءتۇبىن­دە, قازاقستان فارماتسەۆتيكاسىن جاساۋعا كەتكەن بارلىق شىعىن وتەلىپ, بۇل دا ءبىر ۇلتتىق تابىس كوزىنە اينالاتىن سالا بولار ەدى. ورايى كەلگەندە ەسكە سالاتىن ءبىر دايەك, ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ورگانيكالىق جانە مينەرالدىق قورلارى الەمدە تەڭدەسى جوق بايلىق كوزى. قازاقستاندا شىعاتىن دارۋلىك قاسيەتى مول كەيبىر وسىمدىكتەر الەمنىڭ ەش جەرىندە كەزدەسپەيدى. ەندەشە, ءبىزدىڭ اتقارۋشى بيلىكتەگى لاۋازىمدى تۇلعالار ەلباسىمىزدىڭ اسا ماڭىزدى تاپسىرماسىن ورىنداۋدا ۇلتتىق مۇددەنى جوعارى قويا ءبىلۋى كەرەك. بۇل ماقالامىزدا ءبىر عانا ء“ا.بەكتۇروۆ اتىن­دا­عى حيميا عىلىمدارى ينستيتۋتى” اق عالىم­دارى ءدال بۇگىن ەلىمىزدىڭ 10 جىلدىق يندۋستريا­لىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنا قوسا الاتىن عىلىمي ۇلەسىنىڭ از عانا بولىگىن مىسالعا كەلتىرە الدىق. ەگەر ءبىزدىڭ ۇجىمنىڭ عانا كۇنى بۇگىن كونۆەيەرلىك وندىرىستەن شىعارۋعا ۇسىناتىن عىلىمي جاڭالىقتارىن تىزبەلەپ شىعار بولساق, وندا وعان ءبىر گازەتتىڭ بەتى جەتە قويماس. تەك قانا ءبىزدىڭ شاعىن ۇجىم عالىمدارىنىڭ مۇمكىندىگى وسىنداي دەڭگەيدە بولىپ تۇرعانىندا تۇتاستاي رەسپۋبليكا عالىمدارىنىڭ يندۋستريالىق-يننو­ۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنا قوسار ۇلەستەرىنىڭ مولدىعىنا ءشۇبالانۋدىڭ ءوزى بەكەرشىلىك. جو­عارىدا مەن قازاقستاننىڭ حيميا عىلىمى كەڭەستەر وداعى دەپ اتالاتىن الىپ دەرجاۆادا ەكىنشى ورىندى يەمدەنگەنىن بەكەرگە ايتقان جوقپىن. بۇل ءبىزدىڭ وتاندىق حيميكتەردىڭ تالانتىن, ءبىلىم ساپاسىن, سوعان وراي كۇش-قۋاتىن ايقىن دالەلدەپ تۇرعان ناقتى مىسال. سول كۇش جاڭا تالانتتى تولقىن وكىلدەرىمەن تولىقپاسا ورتايعان جوق. مەنىڭ پايىمداۋىمشا, وتاندىق باسقا قولدانبالى عىلىمدا جۇرگەن عالىمدار دا ەلىمىزدىڭ يندۋستريال­ىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنا مول ۇلەس قوسۋعا قابىلەتتى. ءبىر اتتەڭ ايى كۇنى بۇگىنگە دەيىن اتقارۋشى بيلىكتەگى لاۋازىم يەلەرى ەلىمىزدە عىلىمي ءوندىرىستى جولعا قويۋدان گورى يمپورت تاسىمالداۋ­شى­لاردى ىنتالاندىرۋ ءىسىن “پايدالى” دەپ ۇق­قان­داي. ەندى بۇلاي ەتۋگە مۇلدە بولمايدى. قازاق­ستاننىڭ ءوندىرىسى, يندۋسترياسى ءوز عالىمدارىنىڭ ينتەللەكتۋالدى الەۋەتىنە سۇيەنە وتىرىپ دامۋى كەرەك. ءيا, بۇدان بىلايعى قىزمەتىندە جاۋاپتى تۇل­عالار تەك قانا وسى ۇستانىمدا بولسا ەكەن دەگەندى باسا ايتقىم كەلەدى. باسقانى قايدام, مەن وسىنداي بەرىك بايلامدامىن. سەبەبى, بولاشاقتىڭ ۇلان-عايىر باعدارلاماسىن ۇلتجاندىلىقپەن اتقارماساق, بارلىق ەڭبەك زايا كەتەدى. شەتەل­دىك­تەر ۇسىنىپ جاتقان تەحنولوگيانى اكەلىپ ورنا­تىپ, بار ءىس وسىمەن تىندى دەۋگە استە بولمايدى. ويتكەنى, ول ەرتەڭ-اق توزادى. الاقان جايىپ تاعى سۇراۋعا تۋرا كەلەدى. مەنىڭ ەسىمە پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ با­لالىق كەزەڭىندەگى مىناداي ءبىر وقيعا ۇنەمى تۇسە بەرەتىنى بار. سوعىستان كەيىنگى تارشىلىق جىل­دا­رى ءجاسوسپىرىم نۇرسۇلتان ۇيىندەگى ەسكى مىل­تىق­تى ۇستاعا اپارىپ, ونىڭ تەمىرىنەن وراق جاساتىپ العان ەكەن. سول بالا نۇرسۇلتاننىڭ شۇعىل بەت­بۇرىستى وسىناۋ قادامى بۇگىنگى ەلباسىمىزدىڭ قىزمەتىندەگى ءاربىر قاداممەن تىكەلەي بايلانىسىپ تۇر­عانداي. ولاي دەيتىن سەبەبىم, نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى ءاربىر جاڭا باستاماسىندا ەلىمىزگە بۇگىن جانە ەرتەڭ اسا قاجەتتى تۇستاردى ءدوپ باسىپ انىقتايدى. ايتالىق, ەگەمەندىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ما­كرو­ەكونوميكانىڭ شيكىزاتتىق سالاسىن مەي­لىن­شە دامىتۋعا قولداۋ كورسەتتى. سول ارقىلى تاۋەل­سىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى گيپەرين­فليا­تسيا مەن ەكونوميكالىق رەتسەسسيانى ءبىر جونگە كەل­تى­رىپ, ەل ەڭسەسىن ءبىر كوتەردى. ول – ول ما, “مۇناي دوللارى” دەپ اتالاتىن قاراجاتتى بيۋدجەتكە كى­رىستىرمەي, ۇلتتىق قوردا ساقتادى. سول قورى­مىز­دىڭ پايداسىن بۇكىلالەمدىك داعدارىستىڭ وتكەن كەزەڭىندە كوردىك. قازاقستان الەمدى دۇرلىكتىرگەن داعدارىس داۋىلىنان امان شىعۋى بىلاي تۇرسىن, بۇگىن ەلدەگى جۇمىسسىزدىق ازايىپ, ءوندىرىس ءوسىمى 1,1 پايىزدى قۇراپ وتىر. ۇلتتىق قورداعى بايلىق قازىر 50 ميلليارد دوللاردى قۇراپتى. پرەزي­دەنتى­مىزدىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا وتكەن كەزەڭدەگى جەمىستى سىرتقى بايلانىستاردىڭ ناتيجەسىندە بيىل ەلىمىزگە شامامەن 25 ميلليارد دوللار كولەمىندەگى تىكەلەي ينۆەستيتسيا كەلەتىنى ايتىلعان. بۇعان جىل سايىن ۇلتتىق قوردان ين­دۋستريالدى-يننوۆاتسيا­لىق دامۋ باعدارلاماسىن ءجۇ­زەگە اسىرۋعا 8 ميلليارد دوللار كولەمىندە ين­ۆەس­تيتسيالىق ترانسفەرت بولىنەتىنىن قوسىڭىز. سون­دا نۇرسۇل­تان ءابىش ۇلى جاريالاعان باعدار­لا­­مامىزدىڭ ءسوزسىز ورىندالاتىنىنا ءشۇباسىز سەنەسىڭ. ءيا, ءار قادامىندا ءدال بۇگىنگى جانە بولاشاق­تا­عى قاجەتتىلىكتى ءدوپ باساتىن ەلباسىمىز بيىلدان باستالاتىن ونجىلدىقتى تۇتاستاي مەملەكەتتىك ەكونوميكانى جاڭاشا قۇرىلىمداۋعا كوڭىل بولگەن. بۇل دەگەنىڭىز, مۇلدە جاڭا تاۋارلى ءوندىرىس وشاقتارى, ەنەر­گە­تيكالىق نىساندار, وسى زامانعا لايىق اگرارلىق سالا. بۇل دەگەنىڭىز, تۇپتەپ كەلگەندە, ۇلتتىق دامۋ. ويتكەنى, وسى زامانعى اۆتوماتتاندىرىلعان تەحنولوگيا بويىنشا كومپيۋتەرمەن باسقارىلا­تىن جاڭا ءوندىرىس ورىندارىندا جۇمىس ىستەي­تىندەر ۇلتتىق كادرلار بولاتىنى ايدان انىق. بۇل دەگەنىڭىز – ءوز كەزەگىندە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نۇسقاعان “ينتەللەكتۋالدى ۇرپاق” تاربيەلەپ, “ين­تەللەكتۋالدى ۇلت” قالىپتاستىرۋ. اقىر ايا­عىن­دا, وسىلاردىڭ بارلىعىن قوسقاندا جاڭا باع­دارلاما – “قازاقتىڭ قايتا ورلەۋ” ءداۋىرىن باستاپ بەرەتىن ساپالىق دامۋدىڭ العاشقى باسپالداعى. قورىتا ايتقاندا, بۇل كۇندەرى كەڭ بايتاق قازاقستاننىڭ تۇپكىر-تۇپكىرىندە قىزۋ تالقى­لانىپ, زور قولداۋعا يە بولعان ەلباسىمىزدىڭ جاڭا جول­داۋىندا جاريالانعان ونجىلدىق دامۋ باعدارلا­ماسى بارشامىزدىڭ كۇتكەنىمىز جانە بارشامىزدى باقىتتى بولاشاققا باستايتىن جوسپار. ونىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنا جاۋاپتى اتقارۋشى بيلىكتەگى لاۋازىم يەلەرى عىلىم مەن ءوندىرىستى تىكەلەي بايلانىستىراتىن التىن كوپىر بولۋى قاجەت ەكەندىگىن تۇسىنۋلەرى كەرەك. ەگەر ۇكىمەتىمىز ءدال وسىلايشا جۇمىس ىستەي السا, ءسوز جوق, قازاقستان 2020 جىلدىڭ وزىندە بىرقاتار ەۋروپالىق مەملەكەتتەرمەن يىق تەڭەستىرە الاتىن جاعدايعا جەتەدى. ءسويتىپ, ادامزات دەپ اتالاتىن ۇلكەن قاۋىمداستىق ورداسىنىڭ تورىنەن لايىقتى ورنىن الادى. ال بۇل جولدا جوعارىدا ايتقانىمداي, مول جانە اسا ىقپالدى ۇلەس قوسۋعا ء“ا.بەكتۇروۆ اتىنداعى حيميا عىلىمدارى ينستيتۋتى” اق عالىمدارى قازىردىڭ وزىندە دايىن. ەدىل ەرعوجين, ء“ا.بەكتۇروۆ اتىنداعى حيميا عىلىمدارى ينستيتۋتى” اق پرەزيدەنتى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى.