كۇللى ادامزات ارمانى – يادرولىق قارۋسىزدانۋ

«مەن يادرولىق قارۋ دەگەن كەسەلدەن ءتىرى قالعاندار مەن قۇربان بولعاندار اتىنان ءسوز العىم كەلەدى. بۇگىن مەن يادرولىق سىناقتاردىڭ بار سۇمدىعى مەن اۋىرتپالىعىن باستان كەشىرگەن قازاقستاننىڭ اششى زارى تۋرالى ايتامىن», دەپ باستاعان ول, يادرولىق قارۋ­دىڭ بۇكىل ادامزاتقا توندىرگەن كەسەلى تۋرالى اڭگىمەلەپ بەردى. 

ايتا كەتۋ كەرەك, اتوم جوباسى – قازاقستان رەسپۋب­لي­ك­اسى­نىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ جاھاندىق يادرولىق قارۋسىزدانۋ جانە قو­عامدىق ديپلوماتيا سالا­سىن­داعى ماڭىزدى باستاماسى. «اتوم» ءسوزى – اعىلشىن تىلىنەن اۋدارعاندا ء«بىزدىڭ ميس­سيامىز – سىناقتاردى توق­تاتۋ» دەگەن سوزدەردىڭ ءبىرىنشى ارىپتەرىنەن قۇرالعان. 

بۇل باستامانى مەملەكەت باسشىسى 2012 جىلعى 29 تامىز – يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارا­لىق كۇنى وتكىزىلگەن «يادرولىق سىناق­تارعا تىيىم سالۋدان – يادرو­لىق قارۋدان ازات الەمگە» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا جاريا ەتكەن ەدى. 

وسى جوبانىڭ قۇرمەتتى ەلشىسى, يادرولىق سىناقتاردان زارداپ شەككەن 1,5 ميل­ليون قازاقستاندىقتاردىڭ ءبىرى بولىپ سانالاتىن ك.كۇيىكوۆ بۇكىل دۇنيەجۇزى حالقىن وسى جىلعى 29 تامىز كۇنى 11 ساعات 5 مينۋتتا 1 مينۋتتىك ۇن­سىز­دىك جاريالاپ, يادرولىق سى­ناق­تار­دىڭ قۇرباندارىن ەسكە الۋعا شاقىرعان بولاتىن. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىرعىز رەسپۋبليكاسىنداعى ەلشىلىگىنىڭ قىزمەتكەرلەرى دە اتالعان باستاماعا ءۇن قوسىپ, ايتىلعان ۋاقىتتا ۇنسىزدىك جاريالادى. 

بۇل ورايدا, 456 يادرولىق جارىلىس جاسالعان سەمەي يادرولىق پوليگونىنىڭ جابىل­عانىنا بيىلعى تامىزدا 27 جىل تولعانىن ەرەكشە ايتۋعا ءتيىسپىز. 

پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ بۇرىنعى كسرو باسشىلى­عىنىڭ, ەلدىڭ اسكەري جۇيەسىنىڭ قىسىمىنا قاراماستان, ءوز حالقىنىڭ تالاپ-تىلەگىن ورىنداۋ ءۇشىن 1991 جىلى 29 تامىزدا سەمەي پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. بۇل تۋرالى ول: «قازاقستاندىقتاردىڭ يادرولىق سىناقتارعا قارسى كوڭىل-كۇيى جويقىن بولعانى سونشالىق, ءبىز سەمەي پوليگونىن ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العانعا دەيىن, كسرو قۇلاماي تۇرىپ-اق جابۋعا قول جەتكىزدىك», دەپ جازا وتىرىپ, قازاق حالقىنىڭ سىناق پوليگونىن جابۋعا دەگەن ەرىك-جىگەرىن پاش ەتتى. 1992 جىلى مەملەكەت باسشىسى ليس­سابون حاتتاماسىنا قول قوي­دى جانە رەسپۋبليكا قولدا بار يادرو­لىق قارۋىن رەسەي فەدە­را­تسياسىنا تابىستادى. وسى­لاي­شا, قازاقستان باسقا ەل­دەرمەن ىنتىماقتاستىق ءۇشىن اشىق, بەيبىتسۇيگىش مەملەكەت رەتىن­دە الەمگە تانىلدى جانە وسى­نىڭ ارقاسىندا الەمدىك دەر­جا­ۆالاردىڭ قولداۋىنا يە بولدى.

سەمەي پوليگونى جابىل­عان تاريحي وقيعادان كەيىن ور­كەنيەتتى الەم ەلدەرى جاھان­دىق قارۋسىزدانۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە اياق باستى. 

 1995 جىلى قازاقستاننىڭ قۋاتى جاعىنان دۇنيەجۇزى بويىنشا ءتورتىنشى ورىندى يەمدەنگەن يادرولىق ارسەنالدان باس تارتۋى ونىڭ الەمدەگى بەيبىتشىلىكتى جانە جاھان­دىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ ىسىنە قوسقان قوماقتى ۇلەسى بول­دى. ال 2009 جىلعى جەلتوق­سان­دا ەلىمىزدىڭ باستاماسى بو­يىنشا بۇۇ باس اسسامبلەيا­سى 29 تامىزدى يادرولىق سىناق­تارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىق­ارالىق كۇنى دەپ جاريالادى.

2010 جىلى قازاقستان­دا­عى سىناق الاڭىن ارالاعان سول كەز­دەگى بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن «مەن ەلباسى ن.نازارباەۆقا سەمەي پولي­گونىن جابۋ تۋرالى باتىل شەشىم قابىلداعانى ءۇشىن تە­رەڭ قۇرمەت سەزىمىمدى بىل­دىرە­مىن», دەپ پىكىر ايتقان ەدى.

2010 جىلى ساۋىردە ۆا­شينگ­­­تون قالاسىندا وتكەن يادرو­­لىق قاۋىپسىزدىك جونىن­­دەگى سام­ميتتە اقش پرە­زي­­دەنتى ب.وباما ەلباسى ن.نازا­ر­باەۆتى «الەمدىك كوش­­باس­­شى­لار ءۇشىن جاپپاي قى­رىپ-جويۋ قارۋىن تاراتپاۋ جانە يادرو­لىق قاۋىپسىزدىكتى قامتا­ما­سىز ەتۋ ماسەلەسىندەگى ۇلگى تۇتار تۇلعا رەتىندە» اتاي وتى­رىپ, ونىڭ وسى سالاداعى قىز­مەتىنە جوعارى باعا بەرگەن بولا­تىن. وسى فورۋمدا ءسوز سوي­لە­گەن باس حاتشى پان گي مۋن دا قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋ­سىزدانۋ سالاسىنداعى ەڭبەگىن ەرەكشە اتاپ, سەمەيگە ءۇمىت سيمۆولى دەگەن اتاۋ بەرگەن ەدى. 

2011 جىلى قازاندا استانا جانە سەمەي قالالارىندا «يادرو­­لىق قارۋسىز الەم ءۇشىن» اتتى حالىقارالىق كون­فە­رەن­­­تسيا­لار ءوتتى. اتالعان باسقوسۋ­لارعا بۇۇ, ەقىۇ, شىۇ, ەاەو, ماگاتە, ت.ب. حالىق­ارا­لىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى, يادرو­لىق قارۋسىزدانۋ مەن ونى تاراتپاۋ ماسەلەسىنە ۇلەس قوس­قان الەمدىك دەڭگەيدەگى ساياسي قايراتكەرلەر, حالىقارالىق جانە وتاندىق ۇەۇ مەن باق وكىلدەرى قاتىستى. كونفەرەن­تسيا قورىتىندىسى بويىنشا «يادرولىق قارۋسىز الەم ءۇشىن» دەپ اتالاتىن استانا دەكلاراتسياسى قابىلداندى. جيىنعا قاتىسۋشىلار قازاقستان پرە­زيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ يادرو­لىق قارۋسىزدانۋ سالاسىنداعى جاھاندىق پروتسەسكە قوسقان زور ۇلەسىن تاني وتىرىپ, بارشا مەم­لەكەتتەردى قىسقا مەرزىم ىشىندە يادرولىق قارۋدى تو­لىق جويۋعا باعىتتالعان ءتيىستى قادام­دار جاساۋعا شاقىردى.

ن.ءا.نازارباەۆتىڭ 2016 جىلعى كوكتەمدە ۆاشينگتون قالاسىندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميتتە جاريا ەتىلىپ, بۇۇ رەسمي قۇجاتىنا اينالعان «الەم. ءححى عاسىر» اتتى مانيفەستى ەلىمىزدىڭ يادرولىق قارۋعا قارسى اۋقىمدى باستامالارىنىڭ ءبىرى بولدى. بۇل قۇجات حالىقارالىق ساياسي توپتار ىشىندە كەڭ رەزونانس تۋعىزىپ, ساراپشىلار ونى جاھاندىق قاۋىپسىزدىك جولىندا ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋدىڭ بىرەگەي مودەلى دەپ اتادى.

قۇجاتتا «بارشا ادامزات ءححى عاسىرعا جاھاندىق ىن­تى­ماقتاستىقتىڭ جاڭا ءداۋىرى رەتىندە ءۇمىت ارتتى. بىراق بۇ­گىن­دە بۇل ەلەس ساعىمعا اينالۋى ىقت­يمال. الەمگە تا­عى دا قا­تەر ءتونىپ تۇر جانە ونىڭ اۋقى­مىن ەسكەرمەۋگە بولمايدى. جانە بۇل قاتەر – جاھان­دىق سوعىس!» دەپ اتاپ كور­سەتىلەدى. ن.نازارباەۆ حا­لىق­­ارالىق قاتىناستارداعى تۋىن­داپ جاتقان جانجالداسۋ قاتەرىن ايتا وتىرىپ, «سوعىس­تىڭ تامىرىنا بالتا شابۋ – ادامزاتتىڭ ەڭ كۇردەلى وركەنيەتتىك مىندەتى» ەكەنىنە اسا ءمان بەرەدى. 

پرەزيدەنت الەمدى يادرولىق جانە باسقا دا جاپپاي قىرىپ جوياتىن قارۋدان ازات ەتۋگە شاقىرادى. اڭگىمە يادرولىق ارسەنالدان باس تارتۋ تۋرالى عانا ەمەس, قىرىپ-جوياتىن قارۋ­دىڭ جاڭا تۇرلەرىن جاساۋ­عا ارنالعان عىلىمي جاڭا­لىق­تاردى پايدالانۋعا تولىق تى­يىم سالۋ جونىندە بولىپ وتىر. بۇل ءۇشىن بۇۇ قىرىپ جوياتىن قارۋدى جاساۋ جانە جەتىلدىرۋ ءۇشىن پايدالانىلۋى مۇمكىن عىلىمي جاڭالىقتاردىڭ ءتىزى­لىمىن جۇرگىزۋدى ۇسىندى. 

وعان قوسا, مانيفەستە جەر شارىندا بەيبىتشىلىكتىڭ ور­نىعۋ ايماقتارىن ۇلعاي­تۋ, جاھاندىق قاۋىپسىزدىككە قا­تەر توندىرەتىن ءميليتاريزم­دى ەڭسەرۋ قاجەتتىگى باسا ايتىلدى. ن.نازارباەۆ اسكەري بلوكتارعا بۇۇ تۋى استىندا مەملەكەتتەردىڭ بەيبىتشىلىك, تۇراقتىلىق, سەنىم مەن قاۋىپ­سىزدىك جولىنداعى جاھان­دىق كواليتسياسىن قارسى قويۋ كەرەك­تىگىن اتاپ كورسەتەدى. 

سونداي-اق قۇجاتتا سوعىس­تار مەن جانجالداردىڭ تۇبە­گەيلى سەبەپتەرىن جويۋ ءۇشىن بۇۇ-نىڭ 100 جىلدىعى مەرەي­تويى قارساڭىندا «جاھان­دىق ستراتەگيالىق باستا­ما-2045» اتتى جوسپاردى ازىر­لەۋ ۇسىنىلدى. ءسويتىپ ەل­باسىنىڭ «الەم. ءححى عاسىر» اتتى مانيفەستى دۇنيەجۇزىن ەلىمىزدىڭ يادرولىق قارۋسىزدانۋ سالاسىنداعى اتقارعان ىلگەرىندى ىستەرى تۋرالى حاباردار ەتىپ, يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋ ءۇشىن كەلەشەكتە قانداي شارالاردىڭ اتقارىلۋى ءتيىس ەكەنىن جىكتەپ بەردى. 

جوعارىدا ايتىلعان, جەر جۇزىندە بەيبىتشىلىكتىڭ ورناۋىنا كەپىل بولاتىن يادرولىق سى­ناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ تۋرالى شارت وسىدان 21 جىل بۇرىن قابىلدانىپ, بار­لىق ەلدەرگە قول قويۋ ءۇشىن ب­ەرىل­­گەن ەكەن. بۇگىندە شارتقا 183 ەل قول قويعان, 164 ەل ون­ى را­تي­­في­كاتسيالاعان. ياعني الەم­نىڭ توقسان پايىزدان اس­تام مەم­لەكەتتەرى يادرو­لىق سىناق­تار­دىڭ بولماۋىن قالايدى. الايدا شارت كۇشىنە ەنۋى ءۇشىن ونى ءالى 44 ەل راتيفيكاتسيالاۋى كەرەك.

بۇۇ مىنبەرىنەن ءسوز سويلە­گەن, يادرولىق زۇلماتتىڭ كەسىرى­نەن ءتانى مۇگەدەك, جانى جارالى قازاق بالاسى – ك.كۇيىكوۆ: «يادرولىق قارۋدىڭ كۇللى قۇر­باندارى اتىنان مىسىر, ءۇندى­ستان, يران, يزرايل, سولتۇس­تىك كورەيا, قىتاي, پاكى­ستان جانە اقش سياقتى ەل­دەر­دىڭ كوش­باسشىلارى مەن زاڭ شى­عارۋشىلارىنا ءوتىنىش بىلدىرۋ­­گە رۇقسات ەتىڭىزدەر: يادرو­لىق سىناق­تارعا جاپپاي تىيىم سالۋ تۋرالى شارتقا قول قويىپ, را­تي­­فيكاتسيالاڭىزدار, كەلەشەك ۇرپاعىمىز ءۇشىن يادرلولىق سىناقتاردىڭ قاۋىپ­تى بولمايتىنىنا كەپىلدىك بەرى­ڭىزدەر. وسىنىڭ ۋاقىتى كەلدى», دەپ باتىل مالىمدەدى. 

يادرولىق سىناقتاردىڭ سۇم­دى­عىن باسىنان وتكەرگەن بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ, بەيبىت ءومىر ءسۇرۋدى كوكسەگەن بار­لىق وركەنيەتتى ادامزاتتىڭ قالاۋى دا وسى! 

كارىم كوكىرەكباەۆ, 

قازاقستاننىڭ قىرعىز رەسپۋبليكاسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى