كونستيتۋتسيا – تۇراقتىلىق تۇعىرى

تاۋەلسىزدىك اتا-بابالارىمىزدىڭ عاسىرلار بويعى ارمانى بولاتىن. دەگەنمەن, ولار قانشاما تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋ جولىندا جانىن قۇربان ەتىپ, باستارىن بايگەگە تىككەندەرىمەن, ۋاقىت تالابى اسقاق ويلاردى جۇزەگە اسىرماي كەلگەن ەدى.

مەملەكەتتىك قالىپتاسۋ, كونستي­تۋتسيا قابىلداۋدىڭ قيىن جولىن تەك ءبىز عانا ەمەس, وزگە ەلدەر دە باس­تارىنان وتكىزدى. بىزدەر ەتنوس رە­تىن­دە وسىناۋ سىندارلى قالىپتاسۋ, دامۋ جولىنان ابىرويمەن وتتىك. قا­زاق قوعامى ەلدىكتى ءتۇرلى ءادىس-تاسىل­دەرمەن جەتىلدىرە وتىرىپ, بىر­لىك پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتەتىن مەم­لەكەتتىلىكتىڭ بەلگىلەرىن جاساقتاۋدا تاريحي مۇمكىنشىلىكتى ءتيىمدى پايدالانا ءبىلدى.

اتا-بابالارىمىز قۇرعان قۇقىق­تىق قوعام زاماناۋي تۇسىنىكتەگى مەم­لەكەت ۇعىمىنا ساي كەلمەسە دە, باس­قارۋدىڭ سول ءتۇرى ولاردىڭ ەركىن جانە تاۋەلسىز ورتا قالىپتاستىرۋعا دەگەن ۇمتىلىسىنىڭ كۋاسى ەكەنى انىق.

تاريحقا زەر سالساق, سول كەزدىڭ وزىق ويلى ازاماتتارى كەرەي مەن جانىبەك بابالارىمىز 1465 جىلى العاش قازاق حاندىعىن قۇرىپ, مەملەكەت فۋنكتسيالارىن وزدەرىنە جۇكتەپ, ەلدىڭ جان-جاقتى دامىپ, ءوسىپ-وربۋىنە قامقورشى بولعان. ال ولاردىڭ ءىزبا­سارلارى ىشكى قايشىلىقتاردى اقىل­مەن شەشە وتىرىپ, سىرتقى جاۋلارمەن, اسىرەسە جوڭعارلارمەن جان بەرىسىپ, جان الىسقان, ادام توزگىسىز ارپالىستا ەلدى قورعاپ, سىرتتان تونگەن قاتەردى جەڭىپ, ۇرپاقتارىنا جارقىن جول كورسەتىپ, تاۋەلسىز ەل بولۋعا ولشەۋسىز ەڭبەك ءسىڭىردى.

قازاق ەلىنىڭ اۆتونوميالى رەسپۋب­ليكا مارتەبەسىندەگى كونستيتۋتسياسى 1926 جىلى 18 اقپاندا قابىلدانىپ, ونىڭ نورمالارى ساياسي جۇيە مەن قوعامنىڭ اعىمىنا سايكەس دامىپ, وزگەرىپ وتىردى.

الاشوردا ارىستارى قول جەتكىزە الماعان ارماننىڭ ورىندالۋىنا كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋى سەبە­بىن تيگىزىپ, مەملەكەتىمىزدىڭ ەگەمەن­دىگىن جاريا­لاۋدىڭ مۇمكىندىگى تۋدى. 1991 جىلى 16 جەلتوقساندا ەلىمىز­دىڭ تاۋەل­سىزدىگى تۋرالى دۇنيە جۇزىنە جار سالىپ, ەكى جىل وتكەن سوڭ, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ العاش كونستيتۋ­تسياسىن قابىلداپ, قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى مەملەكەت باسشىسى دەپ تانىلعان كۇن بۇگىندە تاريحىمىزدىڭ ەڭ جارقىن تاراۋىنا اينالدى.

تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ العاشقى اتا زاڭىن ازىرلەۋشىلەردىڭ ءبىرى, اكادەميك سۇلتان سارتاەۆ ونداعى كونستيتۋتسيالىق نورمالاردىڭ جەدەل, قىسقا ۋاقىتتا ەنگىزىلۋ سەبەبىن مەملەكەت پەن ازاماتتاردىڭ قارىم-قاتىناس سيپاتىن وزگەرتۋ, مەملەكەت ەگەمەندىگىن بەكىتە ءتۇسۋدىڭ قا­جەت­تىلىگىمەن تۇسىندىرەدى. ويتكەنى سول كەزەڭدە ءبىر قوعامدىق جۇيەدەن ەكىنشىسىنە اۋىسۋ بارىسىندا بۇرىنعى ەل بيلىگىندەگى كونسەرۆاتيۆتى كۇشتەر ءوز ورنىن بوساتىپ بەرۋگە اشىق قارسىلىق ءبىلدىرىپ جاتقان ۋاقىت ەدى.

سول كەزدەگى قوعامنىڭ بەلسەندى مۇ­شەلەرىنىڭ قولداۋىمەن جۇزەگە اس­قان, تاۋەلسىز دامۋ جولى, قازىرگى كونس­­تيتۋتسيانىڭ شىنايى جاعدايىن كور­سەتىپ وتىر. قوعامداعى وزگەرىستەر سول اتا زاڭ نەگىزىندە ىسكە اسۋدا. تا­ۋەل­­­سىزدىك العان جىلدار ىشىندە قوعا­­مى­­­مىز­­دىڭ باسىم بولىگىنىڭ ءال-اۋقا­تى جاق­­­سارعا­نى كورەر كوزگە بىردەن بايقالادى.

جالپى, كونستيتۋتسيادا مەملە­كەت­تىك بيلىكتىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى, ازا­ماتتىڭ, تۇلعانىڭ قوعامداعى ورنىن ناق­تىلاۋ مەحانيزمدەرى بەلگىلەنگەن. حال­قىمىزدىڭ بوستاندىقتى, تەڭدىك پەن كەلىسىمدى قولدايتىنى اتا زاڭنىڭ كىرىس­پە بولىمىندە-اق كورىنىس تاپقان. كونس­­تيتۋتسيا قوعام مەن مەملەكەت ال­دى­نا جاڭا مىندەتتەر جۇكتەيتىنى اقيقات.

ءبىز ءوز ءىس-تاجىريبەمىزدە ازاماتتا­رىمىزدىڭ ەل زاڭدارىن جامان دەپ شاعىمدانعانىن ەشقاشان ەستىگەن دە, كورگەن دە ەمەسپىز. قىلمىستىق قۋدا­لاۋ تۇيىعىنا كىرگەن ادامدار كوبىنە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمە­تىنە شاعىم ايتادى. ولار جاۋاپتى لاۋازىم يەلەرىنىڭ پروتسەسسۋالدىق تالاپتاردى انىقتالعان ءتارتىپ بويىنشا ورىنداماۋلارىنا نارازىلىعىن بىلدىرەدى. ماسەلەن, تەرگەۋ بارىسىندا زاڭسىز ادىسپەن الىنعان دالەلدەردىڭ زاڭدىق كۇشى بولمايتىنى, كىنالى ەمەس بولۋى مۇمكىن دەگەن ويدىڭ ءوزىن سەزىكتىنىڭ پايداسىنا جاراتۋ سياقتى كونستيتۋتسيالىق قاعيداتتار ساقتالا بەرمەيدى.

وسىنداي جايتتار قۇقىقتىق نيگيليزم مەن قۇقىقتىڭ قۇنسىزدانۋىن كورسەتەدى. مۇنى قوعام مۇشەلەرى دە كو­رىپ وتىر. ولار كونستيتۋتسيالىق نور­ما­لاردى نازارعا الماۋدى, وكىلەتتى ادام مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ازا­ماتتى قورعاماۋىن قالىپتى جايت دەپ قابىلداۋعا بوي ۇيرەتە باستايدى.

قوعام مۇشەلەرىنە قۇقىقتىق كومەك كورسەتۋ بارىسىندا كونستيتۋتسيا مەن زاڭ نورمالارىن ساقتاماۋ جايت­تا­رىنىڭ كەزدەسەتىنىنە كۋا بولىپ ءجۇرمىز. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى زاڭمەن بەكىتىلگەن پروتسەسسۋالدى نور­مالاردى ءار ۋاقىتتا ساقتامايدى, ناتي­جەسىندە سەزىكتىنىڭ كىناسى تۋرالى دەرەك­تەر زاڭسىز ادىستەرمەن جينالادى. ال باقىلاۋشى ورگان بۇل زاڭ بۇزۋ­شىلىقتارعا كوز جۇما قارايدى. وعان قوسا, «قاعاز تولتىرۋ» ارقىلى دالەل جيناۋ ادەتكە اينالىپ بارا جات­قان سەكىلدى. وسىنداي جاعدايلار كونس­ت­يتۋتسيانىڭ كەيبىر نورمالارىنا وزگەرىس ەنگىزۋگە ءماجبۇر ەتتى. ناتي­جەسىندە قاداعالاۋشى ورگاننىڭ بىرقاتار وكىلەتتىلىكتەرى سوت سالاسىنا بەرىلدى.

ايتسە دە مەملەكەتتىڭ ازاماتتاردى قورعاۋ نەمەسە كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن ساقتاۋ مەحانيزمدەرى جوق دەپ ايتۋعا دا بولماس. ول بار. الايدا شاعىمدانۋشى ءوز قۇقىقتارىنىڭ بۇزى­­­­لۋىنا وراي بەرگەن ساۋالىنا الاتىن جاۋابىنىڭ مازمۇنى سول ورگانعا دەگەن نارازىلىقتى تۋىنداتادى. سەبەبى سول ءبىر جاپىراق قاعازدا شەنەۋنىككە عانا تۇسىنىكتى تىلدە, «جاۋاپ بەرىپ قۇتىلسام بولدى» دەگەن ويمەن جاۋاپ بەرىلەدى. ال سول قابىلداعان شەشىمدەردى ءتۇسىنۋ ءۇشىن ادامدار نە جازعانىن ۇعىندىرىپ بەرۋىن سۇراپ, سوتقا قايتادان ءوتىنىش تۇسىرۋگە ءماجبۇر بولعان جايتتاردىڭ ورىن العانى بۇگىندە اشىق ايتىلىپ جۇرگەن اششى شىندىق.

باس پروكۋروردىڭ باسپاسوزدە جاريالانعان سۇحباتىندا جوعارعى سوت شەشىمىمەن 269 سوت ۇكىمى وزگەرتىلىپ, پروكۋروردىڭ نارازىلىعىمەن 12 سوت­تالۋشىنىڭ اقتالىپ شىعۋى تۋ­رالى دەرەكتەر قىلمىستىق قۋدا­لاۋدى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا جىبە­رىلىپ كەلگەن كەمشىلىكتەردىڭ ءالى دە از ەمەستىگىن كورسەتەدى. كەيبىر مەم­لەكەتتىك ورگانداردىڭ بيۋروكرات­تىق اپپاراتقا اينالىپ, نەگىزگى مىن­دەت­تەرىنەن اۋىتقىپ كەتكەنى دە قۇپيا ەمەس. ولار ازاماتتارمەن قارىم-قاتىناسىن وڭتايلاندىرىپ, ماسەلەنى داۋعا ۇلاستىرماي شەشۋ ورنىنا, مەملەكەتتىك عيماراتتار اينالاسىنا ادام وتپەس دۋالدار سالىپ, قورشاۋلاردى جەتىلدىرۋمەن الەك. ولار مۇنى ەكسترەميستەردەن قورعانۋ ماقساتىندا ورناتامىز دەگەنىمەن, لاڭكەستەرمەن تىكەلەي اينالىساتىن ورگان قىزمەتكەرلەرىنىڭ ايقاي-شۋسىز-اق وسى باعىتتا كوپ ءىستى تىندىرىپ جۇرگەندەرىنەن بەيحابار بولسا كەرەك.

قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ارىز­دا­نۋشىنىڭ ماسەلەسىن ناقتى شەشۋدىڭ ورنىنا بيۋروكراتيالىق نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى قابىلداۋعا ما­شىقتانىپ العانى دا جۇرت اۋزىندا ءجۇر. سول اكتىلەردە قويىلاتىن تالاپ­تاردىڭ بىرقاتارى ءىس جۇزىندە ەلىمىزدىڭ زاڭدارىنا قايشى كەلىپ جاتادى.

دەگەنمەن, قولدان جاسالعان كەدەر­گى­لەر مەن تۋىنداعان ماسەلەلەرگە قارا­ماس­تان, ازاماتتىق قوعام كونستيتۋ­تسيا­مەن بىرگە دامىپ, ءومىر سۇرۋدە, زاڭ تا­لا­­بىن ورىنداۋ ەرەجەگە اينالىپ كەلەدى.

سايىپ كەلگەندە كونستيتۋتسيامىز بارشا حالىقتىڭ تەڭ قۇقىقتىق دارە­جەسىن قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, بوستاندىقتارى مەن قۇقىقتارىنا كەپىل بولۋدا. لايىم, وسىلاي بولعاي. قوعام مۇشەلەرىنىڭ وعان كۇدىكسىز سەنىممەن قارايتىنىنا كامىل سەنەمىن.

وسى ءساتتى پايدالانىپ, بايتاق دالامىزدى – ۇلى دالا ەلىن وتانىم دەپ ۇعاتىن ءار ازاماتىمىزدى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى كۇنى مەرەكەسىمەن قۇتتىقتايمىن. بارلىعىنا دەنساۋلىق, باق-بەرەكە تىلەيمىن!

تەلمان الەنوۆ,

استانا قالاسى ادۆوكاتتار القاسىنىڭ مۇشەسى