كەشە عانا قول جەتكەن ءتاۋەلسىزدىگىمىزگە دە 20 جىل تولىپتى. بۇل اتا-بابالارىمىزدىڭ سان عاسىرعى ارمانى عوي. مۇنىڭ قادىرىن بۇگىنگى ۇرپاق ۇعىنىپ, سەزىنەر مە ەكەن؟! ولاردىڭ ويى دا ەركىن, ءسوزى دە, ءجۇرىس-تۇرىسى دا ەركىن. ولار ءۇشىن مۇنىڭ ءبارى ءاۋ باستان وسىلاي بولعان سياقتى. راسىندا دا سولاي ما؟! اعا بۋىن مەن ورتا بۋىن تاۋەلسىزدىكتىڭ قادىرىن بىلەر. ويتكەنى, كەشەگى كۇننىڭ اششىسى مەن تۇششىسىن تاتتى. ونىڭ ءبارى دە ەستە...
سوناۋ 60-جىلداردىڭ باسىندا الماتىعا كەلىپ, وقۋعا ءتۇسكەنبىز. ول كەزدە قالادا قانداستارىمىز وتە از ەدى. رەسمي دەرەك بويىنشا الاتاۋ باۋرايىنداعى اسەم قالا تۇرعىندارىنىڭ 7 پايىزىن عانا قۇرايتىن. بۇعان 4 پايىز قازاق ستۋدەنتتەرىن قوسىڭىز. الماتىلىق قانداستارىمىزدىڭ دەنى انا ءتىلىن جارىتىپ بىلمەي مە, بىلگىسى كەلمەي مە, ايتەۋىر قازاقشا جارىتىپ ءسويلەمەيتىن. ءتىپتى, سويلەگىسى كەلمەيتىندەي كورىنەتىن. قازاق ستۋدەنتتەرىنىڭ دەنى اۋىلدان كەلگەندىكتەن شىعار, كوشەدە, نە قوعامدىق كولىكتە كەزدەسە قالسا, ءوز تىلىمىزدە سويلەۋگە ىقىلاستى ەدى. اۆتوبۋستا ءبىرلى-ەكىلى قازاق جىگىتى (از عوي) ۇشىراسىپ, ءوزارا شۇيىركەلەسسە, وندا وتىرعان ورىس كەمپىرلەرى:
– نە دەپ كۇڭكىلدەسىپ تۇرسىڭدار؟ ادامشا سويلەسىڭدەر! – دەپ زەكىسە, ابايسىزدا ءبىر ءنارسەنى ءبۇلدىرىپ العان بەيكۇنا سابيدەي ءبىر-بىرىنە ۇرپيە قاراپ, جىم بولۋشى ەدى. سول كۇندەردى قالاي ۇمىتارسىڭ. قازاقتىڭ رەسمي استاناسىندا كوپشىلىك ورىندا ءوزارا قازاقشا سويلەسە الماۋ قانداي قورلىق دەسەڭشى؟!
وسى ورايدا ءبىر زيالى باۋىرىمىزدىڭ مۇراعات دەرەگىنە سۇيەنىپ جازعان ماقالاسى ويعا ورالادى. وندا پاتشالىق رەسەيدىڭ تۇسىندا الماتىداعى قازىرگى 28 پانفيلوۆشىلار باعىنىڭ كىرە بەرىسىنە: «بۇعان قىرعىز-قايساقتاردىڭ (قازاقتار دەگەنى) كىرۋىنە بولمايدى» دەگەن ەسكەرتۋ ءىلۋلى تۇرادى ەكەن.
1987 جىلدىڭ قاڭتارىندا قولىما كاسىپوداقتىڭ ۋاقىتى ءوتىپ بارا جاتقان جولداماسى ءتيىپ, ودەسسانىڭ ءبىر ساناتوريىنە ماسكەۋ ارقىلى بارا قالدىم. ايگىلى جەلتوقسان وقيعاسىنىڭ بۇكىل كەڭەس وداعىن ءبىر دۇرلىكتىرگەن كەزى. بۇكىل گازەتتەردىڭ جازاتىن تاقىرىبى سول. وقيعانىڭ بايىبىنا بارماستان الاڭعا شىققان جاستار (قازاقتار) اياق استىنان «ناشاقور, ىشكىش, بۇزاقى», ىلە: «تۇگى سىرتىنا شىققان ۇلتشىل», اتانىپ شىعا كەلگەندىكتەن قانداستارىمىزدىڭ ءجۇنى جىعىلىپ, ەكىۇداي, پۇشايمان كۇيدە قالعان-دى.
الماتىدان كەلگەنىمدى بىلگەن ساناتوري ديرەكتورى ءبىر كۇنى مەنى وزىنە شاحمات ويناۋعا شاقىردى. ءتۇر-تۇسىنەن ەۆرەي ەكەندىگى كورىنىپ تۇر. قالانىڭ تۇرعىندارىنىڭ دەنى وسى ۇلتتىڭ وكىلدەرى ەكەنىن سوندا بارىسىمەن-اق اڭعارعانمىن. اتى-ءجونى, البەتتە ورىسشا. ماعان ءىش تارتقان بولىپ, شاحمات ويناپ وتىرىپ:
– گازەتتەن وقىپ جاتىرمىز. الماتىدا شىنىندا, نە بولدى؟ – دەپ, سىر تارتقىسى كەلدى.
ارينە, بەيتانىس, ونىڭ ءۇستىنە وزگە ۇلتتىڭ وكىلى بولعاندىقتان, ساقتاندىم. ىشىمدە قايناپ جاتقاندى ايتا الماي قينالدىم. اۋزىمنان ارتىق ءسوز شىعىپ كەتسە, كىم بىلەدى ەلدەن جىراقتا قامالىپ قالسام, مەنى كىم ىزدەيدى؟ ءبىر ەلى اۋىزعا ەكى ەلى قاقپاق. سوندىقتان:
– گازەتتەردەگى وقىعانىڭىزداي عوي, – دەپ قىسقا كۇمىلجي جاۋاپ بەرىپ, ءتىلىمدى تارتا قويدىم. جۇزىمە بارلاي قاراعان ول مەنىڭ وڭايلىقپەن اشىلا قويماسىمدى سەزدى مە, بۇل جايلى قايتىپ سۇرامادى.
سەرۋەندەپ جۇرگەنىمدە ەكى مولدوۆان جىگىتى:
– قازاقتار جارايسىڭدار! ولارعا سول كەرەك, – دەدى ماعان وڭاشادا...
«ولارعا» دەگەنى كىم-كىمگە دە تۇسىنىكتى شىعار. «حالىقتار ءتۇرمەسى» اتانعان كەڭەس وداعى ءوزىندەگى بارلىق ۇلتتار مەن ۇلىستاردى تەڭ كورەمىز دەگەنىمەن ءسوزى باسقا, ءىسى باسقا ەدى عوي. تەك ءبىر ۇلت ۇستەمدىك ەتىپ, سولاردىڭ اق دەگەنى العىس, قارا دەگەنى قارعىسقا اينالدى. ءبارىمىز ءتىلىن ءبىلىپ, سول تىلدە سويلەۋگە دە, وقۋعا دا ءتيىس ەدىك. سولاي بولدى دا. اۋىلدان وقۋعا كەلىپ, بۇل ءتىلدى بىلمەيتىن قانداستارىمىزدىڭ دەنى «ساۋاتسىز, مادەنيەتسىز, مامبەت» اتاندى.
بەرىلگەن ءدىني سەنىم بوستاندىعى قاعاز جۇزىندە سىرت كوز ءۇشىن ەدى. مەشىتتەر دە از بولاتىن. الماتىداعى وتكەن عاسىردىڭ باسىندا اعاشتان سالىنعان ەسكى مەشىتتەگى جۇما نامازىنا كەبىسىن سۇيرەتكەن كەمپىر-شالدار باراتىن. سونىڭ ءبىرى مەنىڭ انام ەدى. قايتىس بولارىنىڭ الدىندا:
– بالام, ساعان ءبىر ءوتىنىشىم بار. مەن ولگەن سوڭ جۇما كۇنى ماعان قۇران وقىپ باعىشتاپ تۇر, مولدا از عوي, تاپپاسسىڭ, – دەدى. مەن ءۇنسىز باسىمدى يزەدىم. «قۇران كىتابىن قايدان تابامىن», دەي المادىم. قۇران تۇرماق, ەشقانداي ءدىني كىتاپ جوق ەدى. انامنىڭ سوڭعى ءوتىنىشى زاڭ, ءسوزسىز ورىنداۋعا ءتيىسسىڭ. اتا-بابا دىنىمەن قاۋىشتىم. نامازعا جىعىلدىم. تەك جۇما كۇنى عانا ەمەس, بەس ۋاقىت ناماز سوڭىنان ءبىر انامنىڭ عانا ەمەس, بۇكىل اتا-بابا, و دۇنيەلىك تۋعان-تۋىس, جولداس-جورالاردىڭ دا رۋحىنا باعىشتاپ, قۇران وقۋ ادەتتەگى ۇيرەنشىكتى داعدىعا اينالدى.
ال, قازىر تەك ىنتا-ىقىلاس بولسا, ىزدەگەن ءدىني كىتاپتارىڭ جەتەرلىك. ساۋات اشۋ كۋرستارىنان ءدىني ساۋات اشۋعا مۇمكىندىك بار. قاسيەتتى قۇران كارىمنىڭ ونشاقتى ءتارجىماسى جارىق كوردى. ساحيح حاديستەر دە از ەمەس. ءتىپتى, قۇدسي حاديستەر دە انا تىلىمىزدە سويلەگەلى قاشان. تاۋەلسىزدىگىمىز جاريالانعاندا بار بولعانى 68 مەشىت بولسا, سوڭعى 20 جىلدا 2 400-گە جۋىقتادى. ءبىر كەزدەرى ات قورا مەن قويماعا اينالعان مەشىتتەر ورنىنا بۇگىنگى زامانعا لايىق ساۋلەتتىلەرى بوي كوتەردى. ءبىر كەزدەرى ازىن-اۋلاق مەشىتكە كەبىسىن سۇيرەتكەن شال-شاۋقان مەن كەمپىرلەر باراتىن بولسا, بۇل كۇندەرى ءىشى جاماعاتقا تولى. دەنى جاستار. اراسىندا عالىم دا, ءدارىگەر دە, جازۋشى دا, قىسقاسى الۋان ماماندىقتىڭ يەلەرى بار. ونعا تارتا مەدرەسە مەن ءبىر ۋنيۆەرسيتەتتە بولاشاق ءدىندارلار دايارلانسا, ال رەسپۋبليكالىق يمامداردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرەتىن ينستيتۋتتا بۇل كۇندەرى مەشىتتەردە قىزمەت ەتىپ جۇرگەن يمامدار مەن مولدالار ءبىلىمىن كوتەرۋدە. 20 جىل ءۇشىن بۇل از با, كوپ پە؟!
ءيا, ءبارى ەستە. رەسەيدىڭ بوداندىعى دا, «ءتۇرى ۇلتتىق, مازمۇنى سوتسياليستىك» مادەنيەتىمىزدى دامىتىپ, بارشامىزدى ۇشپاققا جەتكىزگەن قوعامىندا دا ءوز انا تىلىمىزدە رەسميى ءوز الدىنا, كوپشىلىك ورىندا دا ءوزارا تىلدەسە الماي بەيكۇنا ءسابيدىڭ كۇنىن كەشكەن كۇندەرىمىز تاريح قويناۋىنا كەتكەلى 20 جىل ءوتىپتى. بۇعان ءبۇگىنگى ەركىن ويلى جاستارىمىز سەنەر, نە سەنبەس. وتكەن عاسىردىڭ ناعىز «اق تۇيەنىڭ قارنى جارىلعان» 70-80 جىلدارىنىڭ وزىندە الماتىدا ساتىپ العان كىشكەنتاي جەر ۇيىمە (پولدوما) تىركەلە الماي, كوپ قينالدىم. وقۋ ءبىتىرىپ, الماتىدا قالعىسى كەلگەن جاس ماماندار باسپاناسى بولماعاندىقتان تىركەلە الماي تىعىرىققا تىرەلەتىن. ويتكەنى, تىركەۋسىز قىزمەتكە قابىلدامايدى. ءبىزدىڭ زامانداستارىمىز مۇنى جاقسى بىلسە كەرەك. 80-ءشى جىلدارى الدىمەن قاپشاعاي قالاسىن, سودان سوڭ الماتى قالاسىن باسقارعان قويشىمانوۆ دەگەن ازامات قانداستارى ءۇشىن تىركەلۋگە «جاسىل كوشە» اشامىن دەپ «حالىق جاۋىنىڭ» كەبىن كيدى. كوز تۇرتكىگە اينالدى. پارتبيلەتىنەن ايىرىلىپ, قىزمەتىنەن قۋىلدى. ءتۇرمەگە دە قامالدى-اۋ دەيمىن. جارقىراپ شىققان ەسىل ەر كوپشىلىكتىڭ كوز الدىندا قور بولدى. ال, ەسەسىنە قازاقستانعا ءۇش قايناسا دا سورپاسى قوسىلمايتىن سىبىردەن قالتاسى اقشاعا تولى «اققۇلاقتار» اعىلىپ كەلىپ, ەمىن-ەركىن جايعاسىپ جاتتى.
تاۋەلسىزدىگىمىز الدەكىمدەر ايتىپ جۇرگەندەي بۇل وپ-وڭاي كەلە قالعان جوق. كورەسىنى كورىپ, قينالدىق, دارمەنسىزدىكتەن ىشتەي ەگىلىپ, شاراسىز كۇي دە كەشكەن كۇندەرىمىز از ەمەس. تاۋەلسىز ەل بولدىق دەگەندە, يىقتان جۇك ءتۇسىپ, وسى كۇنگە جەتكەنىمىز راس پا, وتىرىك پە, دەدىك ىشتەي.
راس, بۇگىنگى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ دە ءوز قيىندىعى, كۇرسىندىرەتىن «اتتەگەن-ايى» از ەمەس. جيىرما جىلدا مەملەكەتتى اياعىنان تۇرعىزۋ وڭاي ما؟! ءتاۋەلسىز مەملەكەت قۇرعانىمىزبەن, ونى ناعىز ۇلتتىق ەلگە اينالدىرا الماي جاتقانىمىز ارقاعا ايازداي باتادى. مەملەكەتتىك مارتەبە العان ءتىلىمىزدىڭ دە جىرى تاۋسىلار. ءوزىنىڭ مارتەبەلى تۇعىرىنا قونار دەگەن ءۇمىت كۇشتى. ءدىنىمىزدى مەملەكەت ەندى شىڭداپ العان سىڭايلى. ەلىمىز بۇكىل الەمدىك ءتۇرلى اعىم, سەكتا, دىنسىماقتاردىڭ قۇج-قۇج قايناعان سىناق پوليگونىنا اينالدى. جەتپىس پايىز مۇسىلمان ۇستاناتىن اتا-بابامىزدىڭ اسىل ءدىنىنىڭ حانافي ءمازھابى كۇنى كەشە قابىلدانعان «ءدىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» زاڭدا مەملەكەتتىك تۇرعىدا مويىندالعانىنا سانسىز شۇكىر ايتامىز. ساناسى اتەيزممەن ۋلانعان حالقىمىز جيىرما جىل بويى سول سىناق پوليگونىندا ءتۇرلى ميسسيونەرلەردىڭ ارباۋىندا ميداي ارالاسۋمەن كەلەدى. الەمدىك تاجىريبەدە ءبىر ۇلتتىڭ بىرنەشە ءدىني سەنىمگە ءبولىنۋى جاقسىلىق ەمەس. ىشتەي ءىرىتىپ, «اققۋ كوككە, شورتان كولگە, شايان شولگە تارتقان» جاعداي قازىر باسىمىزدا. مۇنىڭ العاشقى اششى زاردابىن دا سەزىنۋدەمىز. وڭاي ەمەستىگىنە كوز جەتتى. دەموكراتيا سىرتى جىلتىر, ءسوزى سىلدىر, ماقساتى ب ۇلىڭعىر, الدامشى ۇعىم. ونىڭ شەكسىز بولۋى مۇمكىن ەمەس. دەموكراتيا ساياساتقا جۇرەر, ال دىنگە مۇلدەم جۇرمەيدى. ءدىني ساۋاتسىز توبىر ونىڭ اسىلى مەن جاسىعىن ايىرا الماي, ۇلت پەن ءدىننىڭ تۇتاستىعىنا سىزات تۇسىرەدى. وتباسىلارىنىڭ شىرقىن بۇزىپ, شاڭىراعىن ورتاسىنا ءتۇسىرىپ جاتقان جايى از با؟! ءبىز ءۇشىن تاۋەلسىزدىگىمىزدى باياندى ەتە تۇسۋگە زارەدەي دە نۇقسان كەلتىرەر نە نارسەنىڭ دە قۇنى كوك تيىن. سوندىقتان, مەكتەپكە ارنايى يماندىلىققا, نە ۇلتتىق سالت-داستۇرگە نەگىزدەلگەن ءپان ەنگىزىلىپ, جۇيەلى وقىتىلۋى قاجەت. بۇل ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋدىڭ دا العاشقى سەنىمدى باسپالداعى بولماق. ونسىز, ءال-فارابي عۇلاما ايتقانداي: «تاربيەسىز العان ءىلىم – ادامزاتتىڭ قاس جاۋى».
«يماندى ەل – الىنباس بەرىك قامال». ونى سىرتتان ەشقانداي دا جاۋدىڭ الۋى مۇمكىن ەمەس. يماندى بولساق, نەندەي قيىندىققا دا سابىرلىلىق تانىتىپ, ءتوزىمدى بولا تۇسەمىز. اللاھ تاعالا قاشان دا سابىرلىلار جاعىندا. وتانعا دەگەن ءسۇيىسپەنشىلىگىمىز كۇشەيەدى. وسى ارقىلى بۇگىنگى كوپتەگەن تۇرمىستىق, الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, ساياسي جانە رۋحاني دا قيىندىقتار مەن كۇيزەلىستەر ءوز شەشىمىن تابارى ءارى قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگى مۇنان دا باياندى, عۇمىرىنىڭ ۇزاق بولا تۇسەرى حاق.
سول ءۇشىن دە بۇگىنگى جاس ۇرپاق تاۋەلسىزدىگىمىزدى ارداق تۇتىپ, قادىرلەي بىلگەنى ابزال. اتا-بابامىز سان عاسىر ارمانداپ, زامانداستارىمىز ءومىر ءسۇرىپ, قىزىقتاپ وتىرعان تاۋەلسىزدىگىمىز ۇزاعىنان سۇيىندىرگەي!
وڭعار ومىربەك, قمدب-نىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى.