شەكتەۋلى كونتينگەنت (سەمباي ابدىقادىروۆ تۋرالى سىر)

الەم ياد­رو­­لىق سوعىس اپاتىنىڭ الدىندا تۇردى. شيەلەنىس اقش-تىڭ بوستاندىق ارالىنا باسىپ كىرۋ­دى كوزدەگەن «مانگۋست» وپەراتسياسىنان باستالعان بولاتىن. ال كسرو وعان جاۋاپ رەتىندە «انادىر» اتتى اسكەري جوسپار جا­ساپ, كۋباعا ءوزىنىڭ قۋاتتى را­كەتالارىن اپارىپ ورناتۋعا شەشىم قابىلداعان ەدى. ءسويتىپ سول جىلدىڭ شىلدەسىندە كاريب تەڭىزى اكۆاتورياسىنا قاراي كەڭەس جاۋىنگەرلەرىنىڭ العاشقى توبى جاسىرىن تۇردە جىبەرىلگەن-ءدى. «انادىر» وپەراتسياسىنىڭ باس­­تى ەرەكشەلىگى ونىڭ وتە قۇپيا جاع­دايدا جۇرگىزىلگەندىگىندە دەر ەدىك.

قار­سى جاق يادرولىق زاريادى بار كەڭەس راكەتالارىنىڭ ءوز ىرگەسىندەگى ەل – كۋ­بانىڭ ستارتتىق الاڭىندا تۇرعانىن 4 اي وتكەن سوڭ عانا كورىپ, قاتتى ابىگەر­گە تۇسكەن. بارماعىن تىستەگەن اقش اسكەري ۆەدومستۆوسى باسشىلارى بۇعان جاۋاپ رەتىندە «يۋپيتەر» اتتى ءوز وقتۇمسىقتارىن تۇركيا اۋماعىنا ورنالاستىرىپ, كسرو-عا باعىتتاپ قويۋعا پارمەن بەرگەن. سودان ن.حرۋششەۆ پەن دج.كەننەدي 10 كۇن بويى كەز كەلگەن ساتتە باسىپ قالۋعا دايىن بولۋ ءۇشىن ساۋساقتارىن «قىزىل تۇيمەدە» ۇستاپ وتىرعان.

كاريب داعدارىسى دەگەنىمىز مىنە, وسى ەدى. وعان سول كەزدەرى ءارتۇرلى كە­مە­مەن ۇستىلەرىنە جاي ازاماتتىق كيىم كيگەن, قولدارىندا تۋريست, اۋىل شارۋاشىلىعى مامانى, جۇمىسشى, وقىتۋشى دەگەن قۇجاتى بار 44 مىڭعا جۋىق كەڭەس وفيتسەرلەرى مەن جاۋىنگەرلەرى جى­بەرىلگەن-ءتىن. ءبىز جوعارىداعى ءوزىمىز ايتقان «جات جەردە» اتتى ماقالامىزدا سول جاعداي­دى بايانداپ, ولارمەن بىرگە قازاق ۇلاندارىنىڭ دا بولعاندىعىن, سو­لار­دىڭ ءبىرى قاراعاندىلىق ەلس مۇ­قاتوۆتىڭ كۋبا جەرىندەگى تاعدىرىن ايت­قانبىز. وسىنى وقىعان مۇقان سابىروۆ اتتى ازاماتتىڭ كوپ كەشىكپەي جامبىل وبلىسىنان رەداكتسياعا تەلەفون سوققانى ەسىمىزدە. «ونداي ادامدار بىزدە دە بار, – دەگەن بولاتىن سوندا ول كىسى. – مۇمكىندىك تۋىپ جاتسا, كەلىپ قايتىڭىز. جولىقتىرامىز». «جارايدى, – دەپ جاۋاپ بەرگەنبىز بۇعان. – جاعدايعا قاراپ كورەيىك».

...ەندى مىنە, سول تاقىرىپتى زەرتتەپ كورۋ ءۇشىن مويىنقۇمدا وتىرمىز. اڭگىمە يەسى – سەمباي ابدىقادىروۆ ەسىمدى قاريا. 1939 جىلى وسىنداعى كومينتەرن بولىمشەسىندە ومىرگە كەلگەن ول 1957 جىلى ورتا مەكتەپتى بىتىرەدى. سودان سوڭ اۋپارتكومدا تەحنيكالىق حاتشى, ۇجىمشار كومسومول كوميتەتىنىڭ جەتەكشىسى بولادى. ءوستىپ جۇرگەندە ارميا قاتارىنا شاقىرىلىپ, لەنينگراد اسكەري وكرۋ­گىنە بارىپ تۇسەدى دە سونداعى جالپى اس­كەري بولىمدە قىزمەت اتقارادى. ەل­­گە­زەك قيمىلى, تارتىپتىلىگى جانە توزىمدىلىگىن بايقاعان باسشىلار ونى از ­ۋاقىت ىشىندە-اق ۆزۆودتاعى اعا بارلاۋشى دارەجەسىنە كوتەرىپ, ەفرەيتور اتاعىن بەرەدى. پارتيا مۇشەلىگىنە كان­ديداتتىققا قابىلداپ, ۇلگىلى قىز­مەتى ءۇشىن ەلىنە قىسقا مەرزىمدى دەم­الىسقا جىبەرەدى.

– اسكەري بولىمگە قايتىپ كەلگە­نىمدە, – دەيدى اقساقال, – كۇن سا­يىن سۋ­رەتكە ءتۇسىرىپ, انكەتا تولتىرتۋ باس­تالدى. 3-4 ادامدىق كوميسسيا كۇت­­پەگەن جەردەن شاقىرىپ الادى دا:­ «قيىن جاعداي بولا قالسا, وعان دايىن­­سىزدار ما؟ – دەگەن سۇراقتىڭ استىنا الادى. قارسى جاۋاپ بەرۋگە قاۋقار قايدا؟ سول كەزدەگى پاتريوتيزم رۋحىمەن: «وتان امىرىنە ءازىرمىز! بەرىلگەن بۇيرىقتان باس تارتپايمىز!» – دەيمىز تاق-تاق ەتىپ. 

سودان جارتى اي وتكەن سوڭ جورىق دابىلى قاعىلدى دا ءبىز سول­تۇستىك­كە قاراي بەت الدىق. ءتۇ­نى بويعى جول­دى جابىق جۇك ماشي­نا­سى­نىڭ ۇستىندە وتكىزگەنىمىز ەسىم­دە. تاڭ اتقاندا: «كەلدىك. ساپقا تۇرىڭ­دار!» – دەگەن سوزبەن جەرگە ءتۇسىپ قا­را­ساق, تەڭىز جاعاسىنداعى ۇلكەن پورتتا ەكەنبىز. قارسى الدىمىزدا تولقىنمەن تەربەتىلىپ, تۇمسىعىندا «المەتەۆسك» دەگەن جازۋى بار ءۇش قابات ءۇيدىڭ بيىكتىگىندەي اپپاق الىپ جولاۋشىلار كەمەسى تۇر. توڭىرەگىندە ۇلكەندى-كىشىلى بارجالارعا جۇك تيەپ جاتقان ۇزىن مويىن كراندار كو­رىنەدى. وسىلارعا اڭتارىلا قاراپ تۇر­عانىمىزدا, الدىمىزداعى كەمەنىڭ ءبۇيىرى اشىلىپ, ونىڭ ءبىر بولىك قابىرعا تەمىرى ەكى ورتاعا «كوپىر» بولىپ تۇرا قالدى. سول-اق ەكەن كومانديرلەرىمىز كولونناداعى پت-76 تانكىلەرى مەن ۋرال زيس-كە ورناتىلعان زپۋ-2 قون­دىرعىلارىن الگى «وتكەلمەن» تريۋمگە كىرگىزۋگە بۇيرىق بەرە باستادى.

سەمباي اقساقال وسى جەرگە كەلگەن­دە ءسال ءۇنسىز قالدى. ءسويتتى دە ويىن جيناقتاپ الىپ, اڭگىمەسىن قايتا جالعادى. ودان ۇققانىمىز: جاۋىنگەرلەر كەمەگە تيەلىپ بولعان سوڭ, بۇ­لار­عا پولك كومانديرى كەلەدى. امە­ريكان يمپەرياليزمى, ونىڭ ادام­زاتقا جاساپ وتىرعان ز ۇلىمدىعى جونىندە ءزىلدى ءسوز قوزعايدى. سونىڭ ءبىر كورىنىسى رەتىندە ولاردىڭ جاس مەملەكەت كۋبانى باسىپ الماق بولىپ وتىرعان ارام پيعىلىن ايتادى. كەڭەس وداعىنىڭ بۇعان ەشۋاقىتتا دا جول بەرمەيتىنىن, بوستاندىق ارالى تۇرعىندارىنىڭ جارقىن بولاشاعى ءۇشىن قانداي دا قيمىلدان باس تارتپاي جاردەمدەسەتىنىن تىلگە تيەك ەتەدى. سونىڭ ناقتى دالەلى رەتىندە پارتيا, ۇكىمەتتىڭ ۇيعارىمىمەن وزدەرىنىڭ مۇحيتتىڭ ار جاعىنداعى بەيبىتسۇيگىش ەل – كۋبا حالقى الدىنداعى ينتەر­ناتسيونالدىق بورىشتارىن وتەۋگە اتتاناتىندارىنان حاباردار ەتەدى.

اسكەري باسشىلىقتىڭ ايتقانى – زاڭ. ولاردىڭ بەرگەن بۇيرىعى تال­قىلانبايدى. ورىندالادى. وسى قاعيدا بويىنشا جيىننان كەيىن بۇلاردان جالپى كايۋتاداعى ارناۋلى بولىمگە بارىپ, وزدەرىنىڭ قۇجاتتارى مەن جە­كە زاتتارىن وتكىزۋ تالاپ ەتىلەدى. سو­دان سوڭ ۇستەرىندەگى اسكەري فورمالارى جينالىپ الىنىپ, ونىڭ ورنىنا ار­قاي­سىسىنا شولاق جەڭ جەيدە, كەڭ با­لاق شالبار, تەبەتەي تاقيالار مەن كە­نەپ تۋفلي سياقتى جازدىق كيىمدەر ۇلەستىرىلەدى. جاۋىنگەرلەر وسىنداي قاربالاس جۇمىستاردان سوڭ عانا بارىپ سىرتقا شىققاندا, وزدەرى مىنگەن كەمەنىڭ ەكپىندەي ءجۇزىپ, جاعالاۋدان الدەقاشان ۇزاپ كەتكەندەرىن, ماياك مۇناراسىنىڭ مۇلدەم ارتتا قالىپ, ۇلكەن تەڭىز ايدىنىنا شىققاندارىن كورەدى.

– كەمەدەگى كۇندەلىكتى ومىرلەرىڭىز... وعان قالاي قالىپتاستىڭىزدار؟ مۇ­حيت­­تاعى سۋ جولى... قانداي مارشرۋتپەن جۇردىڭىزدەر؟ وسى ساپار كەزىن­دە كۇتپەگەن جاعداي, وقىس وقيعاعا كەز­دە­سىپ قالعان جايتتار بولدى ما؟

– ءبىزدىڭ كەلە جاتقان جەرىمىز بال­تىق تەڭىزىنىڭ اۋماعى ەكەن, – دەدى بۇعان سەمباي اقساقال. – كەمەمىز ونى­مەن ءجۇزىپ وتىرىپ ۇيلەرى گوتي­كالىق ستيلمەن سالىنعان پورتتى ورا­عىتىپ ءوتتى. «شۆەتسيا», – دەستى كومان­ديرلەرىمىز. ودان سوڭ كوزىمىزگە ورتا عاسىردان قال­عان قورعاندارى بار جاعالاۋ كورىندى. بۇل دانيا ەكەن. وسىلايشا لا-مانش بۇعازىنا كەلىپ جەتتىك تە اتلانت مۇحيتىنا شىقتىق. كورەتىنىمىز – ءبى­رىن-ءبىرى باسا كوكتەي العا ۇمتىلعان تاۋ­داي تولقىندار. ولارمەن بىرگە جارق-جۇرق ەتىپ اۋاعا سەكىرگەن اقباۋىر اكۋ­لالار... باسقا ەشتەڭە جوق. توڭىرەك شەت­سىز دە شەكسىز سۋ ايدىنى...

ال ەندى وسى ساپارداعى كۇتپەگەن جاعداي دەگەنگە كەلەر بولساق... ءيا, وسىلايشا 10 كۇن وتكەن. كەلەسى تاۋلىكتە: «الىستان ۇشاق كورىنەدى», – دەگەن حابار ءتيدى قۇلاعىمىزعا. ونى ەستىسىمەن كومانديرلەرىمىز نەگىزگى قۇرامعا كايۋتالاردان شىقپاۋعا بۇيرىق بەردى دە قالعان توپتى سونىڭ الدىنداعى ساياسي ساباقتا جاتتىعىپ, پىسىقتالعان كوز الداۋ كەيپىنە كوشىردى. اتاپ ايت­قاندا پالۋبادا ءبىرىمىز گازەت وقىپ وتىر­عان تۋريست, ەكىنشىمىز دومينونىڭ قىزىعىنا بەرىلگەن اسپاز, ءۇشىنشىمىز اۋناقشىعان مۇحيت كورىنىسىن پولوتنوعا ءتۇسىرىپ جات­قان سۋرەتشى, ءتورتىنشىمىز كۇنگە قىز­دىرىنىپ ماۋجىراعان جولاۋشى بەينەسىندە ءار جەرگە شاشىراپ وتىرا قالدىق. جاقىنداعاندا بايقادىق, اۋەدە ويقاستاعان اقش-تىڭ قوس موتورلى اسكەري ۇشاعى ەكەن. ول تومەن قاراي ەكى رەت ءشۇيىلىپ كەلدى دە كولىگىمىزدىڭ جولاۋشىلار كەمەسى ەكەنىنە كوز جەتكىزىپ, ونداعى ءبىزدىڭ قول بۇلعاعان بەيقام كەيپىمىزدى كورىپ, كەرى قايتىپ كەتتى.

اڭگىمەنى بۇدان ءارى جالعار بول­ساق, كەڭەس جاۋىنگەرلەرى مىنگەن «ال­مەتەۆسك» جولاۋشىلار كەمەسى كاريب تە­ڭىزىنە 14 كۇن دەگەندە كەشتەتە جە­تىپ, كۋبا جاعالاۋىنداعى شاعىن پورت­قا زاكىر تاستايدى. كەيىپكەرىمىز كەيىن بارىپ بىلسە, بۇل سانتا-كلارا قا­لاسى ەكەن. مىنە, وسى جەردە ولاردى بوستاندىق ارالىنىڭ تۇرعىندارى شات-شادىمان جۇزبەن قارسى الادى. فيدەل كاستروعا ۇقساتىپ ساقال قويىپ, يىقتارىنا اۆتومات اسىنعان حالىق جاساعىنىڭ جىگىتتەرى تراپپەن ءتۇسىپ كەلە جاتقان سەمباي سەكىلدى زا­مان­داستارىنا قول بەرىپ, سيگار سىيلاسا, قارتتارى بانان مەن كوكوس جاڭعاعى بار سەبەتتەرىن كوتەرىپ الدارىنان شىعادى. پورتتاعى وسىنداي ءىڭىر قاراڭعىلىعىنداعى دابىر-دۇبىرمەن بىرگە كەمە تريۋمىنە تيەلىپ اكەلگەن تانكتەر مەن اۆتوماشينالار دا جاعالاۋعا جەدەلدەتىلىپ شىعارىلا باستايدى. كولوننا ورنىنان قوزعالعاندا, كە­ڭەس جاۋىنگەرلەرى تاعى ءبىر كوڭىل تول­قىتارلىق جاعدايدىڭ كۋاسى بولادى. ءتۇن ورتاسىنان اۋىپ كەتسە دە قالا حالقى ۇيىقتاماپتى. جاسىنان جاسامىسىنا دەيىن كوشەگە شىعىپ, قۋانا قول بۇلعاپ تۇر. ءسويتىپ ورتالىق الاڭ­نان وتكەنشە-اق بۇلاردى گۇل شوقتارىنا كومىپ تاس­تايدى. وسىنداي قوشەمەتپەن ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان پولك ورماندى القاپقا كەلىپ كىرەدى. سويتەدى دە كەلەسى كۇننەن باستاپ وندا ترانشەيالار قازىپ, پت-76 تانكتەرى مەن زپۋ-2 قوندىرعىلارى ورناتىلعان ۋرال زيس ماشينالارىن جاسىراتىن بەكىنىستەر سالا باستايدى. كوپ كەشىكپەي سول جەردەن گارنيزون شتابى قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ كەرەك دەگەن بۇيرىق كەلەدى. سودان سەمباي ابدىقادىروۆ قىزمەت ەتەتىن پولك 4 اي وسى جۇمىسپەن شۇعىلدانادى. ودان كەيىنگى 3 اي اسكەر قاتارىنا شا­قى­رىلعان كۋبا جاستارىن پت-76 تانكىسىن جۇرگىزىپ ۇيرەتۋگە كەتەدى.

– ماعان قويار كەلەسى ساۋالىڭدى ايتپاي-اق ءتۇسىنىپ وتىرامىن قاراعىم, – دەدى وسى اراعا كەلگەندە قاريا. – ول: «بۇل ەل سوعىس جاعدايىندا بول­عاند­ىقتان, وندا تاسىر-تۇسىر اتىستى باستان كەشىردىڭىز بە, جەر دۇنيەنى كۇڭىرەنتكەن زەڭبىرەك ءۇنىن ەستىدىڭىز بە؟» – دەگەن سۇراقتار عوي. جوق, قۇدايعا شۇكىر, ءبىز تۇرعان ايماق وندايدان امان بولدى. راس, اپتا سايىن گارنيزوندا اسكەري دابىل قاعىلاتىن. ارتىنان مۇنىڭ ءبارى تەكسەرۋ ءۇشىن ەكەنى ايتىلىپ, جاۋىنگەرلەر كازارمالارعا قايتا ورالاتىن. ال, بىراق... ءيا, بىراق تەڭىز جاعاسىندا ءتۇرلى قاقتىعىستار بولىپ جاتتى. ول ارعى بەتتەن ءتۇن جامىلىپ كەلىپ, كۋبا جەرىندە تۇراقسىزدىق جاعدايىن ورناتۋعا تىرىسقان جال­دا­مالىلارعا قارسى شايقاس ەدى. وسى­لاردى ۇزىنقۇلاقتان ەستىپ جاتساق, اقش-تىڭ كۋبا اۋە كەڭىستىگىن بۇزعان U-2 بارلاۋشى ۇشاعىنىڭ بانەس ەلدى مەكەنى ماڭايىندا اتىپ تۇسىرىلگەنى تۋرالى سۋرەتتى كوزىمىزبەن كوردىك. بۇل «گرانما» گازەتىندەگى فيدەل كاسترو باستاعان ۇكىمەت ادامدارىنىڭ قۇلاعان جاۋ ۇشاعى جانىندا بەينەلەنگەن فوتو بولاتىن.

ساياسي ساباقتا مۇنى كۋبا قىرعيلارى اتىپ ءتۇسىردى دەپ ناسيحاتتاپ جاتتى. ال شىن مانىندە بۇل كەڭەستىك سايىپقىرانداردىڭ ءىسى ەدى. نەگە دەسەڭىز, U-2 بارلاۋشى ۇشاعى 24 شاقىرىم بيىكتىكتە مانەۆر جاساپ كەلە جاتقان. ونداي قاشىقتىققا فيدەل زەنيتكالارىنىڭ وعى ەشۋاقىتتا جەتە المايتىن. بۇعان تەك سول كەزدەگى بوس­تاندىق ارالىنا ورناتىلعان كەڭەستىك رەاكتيۆتى قوندىرعىلاردىڭ عانا مۇمكىندىگى بار ەدى. «نەگە؟» دەيسىزدەر عوي. 1960 جىلعى پاۋەرس وقيعاسىن ەسكە الايىقشى. يراننان ۇشىپ شى­عىپ, كسرو-نىڭ باتىس بولىگىن باسىپ ءوتىپ, نورۆەگياداعى ناتو اەرودرومىنا بارىپ قونباقشى بولعان ول سۆەردلوۆسكىگە جەتە بەرگەندە اتىپ ءتۇسى­رىلدى عوي. سونداعى بارلاۋشى ۇشاق وسى U-2, ال ونى اۋەدەگى 22 شا­قى­رىمدىق قاشىقتىقتان قۇلاتقان پري­ۆولجە اسكەري وكرۋگىندەگى رەاك­تيۆتى قوندىرعىدان جىبەرىلگەن سنارياد بولاتىن. وسىنى جاقسى بىلەتىن امە­ريكالىق اسكەري ساراپشىلار كۋبا اسپانىنداعى جوعارىداعى جاعدايدان كەيىن كادىمگىدەي سەسكەنىپ قالعانى بار. سول ءىش جيۋدىڭ ارتى جىلىمىققا ۇلاسىپ, كاريب داعدارىسىنىڭ بەيبىت تۇردە شەشىلۋىنە جول اشىلا باستادى.

– جوعارىداعى اڭگىمەلە­رىڭىزدىڭ اراسىندا ءسىز كۋبا جەرىنە كەلگەننەن باس­تاپ­ ونداعى حالىق جاساعى مۇشە­­لەرىمەن بىرگە قۇرىلىس سالعاندارىڭىزدى, سول ەل جاۋىنگەرلەرىن تانك جۇرگى­زۋگە ۇي­رەت­كەن­دەرىڭىزدى ايتىپ قالدىڭىز. سوندا...

– ءبىر-بىرلەرىڭىزدى قالاي تۇسىن­دىڭىزدەر دەيسىڭ عوي. ونىڭ ءبارى اۋدارماشىلار ارقىلى جۇزەگە اسقان شارۋا­لار شىراعىم. ءبىر ۆزۆودتا ءبىر ءتىلماش قىزمەت ەتتى دەسەم ەش قاتەلەسپەيمىن. ولار دا سول كەزدەگى ءبىز سياقتى ورىمدەي جاستار بولاتىن. كوبى ماسكەۋدىڭ پات­ريس لۋمۋمبا اتىنداعى حالىقتار دوس­­تىعى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەكتەرى ەدى. ماسەلەن, بىزگە بەكىتىلىپ بەرىلگەن مي­گەل ەسىمدى جى­گىت وسى جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەن ازامات-تىن.

– كۋباداعى ءوزىڭىز قىزمەت ەتكەن پولك كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ سون­داعى شەكتەۋلى كونتين­گەنتى عوي. ىقتيمال سوعىس ايما­عىنداعى وسى قارۋلى قۇرىلىمدا وزىڭىز­دەن باسقا قازاقتار, قازاقستاندىق باسقا ۇلت وكىلدەرى بولدى ما؟ بولسا ولار كىم­دەر ەدى؟ سودان سوڭ... ءيا, سودان كەيىن ەل­گە قا­شان ورالدىڭىزدار. قايتار جولدا ەش­قانداي «وديسسەي وقيعالارى» بول­عان جوق پا؟

– وندا ءبىزدىڭ ەل ازاماتتارى نەگە بولماسىن, بولدى. ولار: جامبىل وبلىسىنان كەرەي, قوستانايدان قانات, تالدىقورعاننان پەرنەبەك دەگەن جىگىت­تەر ەدى. كەرەيمەن 70-80-جىلدارى وبلىس ورتالىعىنا بارعانىمدا كەز­دەسىپ, اڭگىمەلەسىپ ءجۇردىم. جول جوندەۋ مەكەمەسىندە «ك-700» تراك­تورى­نىڭ جۇرگىزۋشىسى ەدى. ءاسيا اتتى زايىبى, نۇرجان دەگەن بالاسى بولدى. 90-جىلداردان بەرى حابارسىزبىن. ال قوستانايداعى قانات پەن تال­دى­قورعانداعى پەرنەبەكتى اسكەردەن ورالعاننان كەيىن كورگەنىم جوق. كۋبادا بۇلاردان باسقا الەكساندر زاۆەرتاەۆ, انا­تولي كولباس دەگەن جولداستارىم دا بولدى. ولار وسى مويىن­قۇمنىڭ جىگىت­تەرى-ءتىن. ەلگە كەلگەن سوڭ ارالاسىپ تۇردىق. جاقسى قارىم-قاتىناستا عۇ­مىر كەشتىك.

...ءجا, اڭگىمەمدى اياقتايىن. 1963 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا گارنيزوندا ۇلكەن جيىن بولدى. وندا گاۆانادان ۇكىمەت ادامدارى كەلىپ, بىزگە راحمەت ايتتى. پولكىمىزداعى ءبىراز وفيتسەرلەر مەن جاۋىنگەرلەرگە العىس حات تاپسىردى. ولاردىڭ اراسىندا كىشى سەرجانت مەن دە بار بولىپ شىقتىم. ەرتەسىندە ەلگە قايتاتىنىمىز تۋرالى ­حابار ەستىدىك. قۋانىشىمىزدا شەك جوق. كومانديرىمىزبەن بىرگە سول كۇنى كۋبا استاناسىنا بارىپ, ەكى كۇن قالا ارا­لادىق دەيسىڭ. قولىڭا ۇستاپ كور, قارا­عىم. مىناۋ سول ساياحاتىمىزدان قال­عان بەلگى.

سەمباي اقساقال وسى سوزدەردى ايتتى دا بولمەدەگى كىتاپ سورەسىنەن ءبىر سۋۆە­نير­دى الدى. بىردەن بايقادىم, ۇلۋ­تاس. كادىمگى تەڭىز جاندىگىنىڭ قابىر­شاعى. كۋبالىقتار مۇنى مۇحيت جاعالاۋىنان جيناپ الىپ, ولار­دىڭ ىشىندەگى قىزىق كەيىپتەگى, ءتۇر­لى پىشىندەگى تاس قابىقتاردى وڭ­دەيدى. ءسويتىپ تۋريستەرگە سىيكادە ەتىپ ساتادى. مۇنى بىلەتىنىم, جاستار مەن ستۋدەنتتەردىڭ 1985 جىلى ماسكەۋدە وتكەن دۇنيەجۇزىلىك ءحىى فەس­تيۆالىندە رەسپۋبليكالىق جاستار گازەتىنىڭ ءتىلشىسى رەتىندە «كوسموس» پاۆيلونىنداعى 111 ەلدىڭ قولونەر بۇيىم­دارى قويىلعان ىنتىماقتاستىق بازارىندا بولعانىم بار. سوندا كۋبا كورمە سالونىنداعى حوسە لۋيس ەسىمدى ساتۋشى جىگىت مەنىڭ قۇلاعىما قۇيتاقانداي ۇلۋتاستى قايتا-قايتا توسىپ, شالا ورىسشاسىمەن: «نە ەستىدىڭىز؟» – دەپ جىمىڭداي كۇلگەنى ءالى كوز الدىمدا. «جەلدىڭ گۋىلىن, وزەننىڭ گۇرىلىن, تەڭىزدىڭ شۋىلىن», – دەپ جاۋاپ بەرگەنمىن وعان. شىنىندا دا سولاي ەدى. ول ۇلۋتاستىڭ ىشىنەن سوندا ۋىلدەگەن ءبىر عاجايىپ دىبىس شىققان.

سول ەسىمە ءتۇسىپ, اقساقال قولىما ۇستات­قان ۇلۋتاستى قۇلاعىما توستىم. وسىدان 33 جىل بۇرىنعى ەستىگەن تانىس دىبىس. ۋىلدەگەن جەل, گۇرىلدەگەن وزەن شۋىلداعان تەڭىز ءۇنى... «بىلەدى ەكەنسىڭ عوي», – دەپ كۇلدى قيمىلىمدى قاداعالاپ وتىرعان قاريا. ء«يا, حابارىم بار», – دەدىم جىميىپ ءۇي يەسىنە. ءسويتتىم دە 1985 جىلعى ماسكەۋ وقيعاسىن ايتتىم. ال ول كىسى ءوز كەزەگىن­دە كۋبادان الىپ كەل­گەن ۇلۋتاس تاريحىنان سىر شەرتتى. بۇل اڭگىمەدەن ۇق­قانىم, ەرتەڭ ەلگە قايتامىز دەپ گاۆا­نادا دۇكەن ارالاپ جۇرگەن بۇلار ساتۋ­شى قىزبەن تانىسىپ قالادى. قوشتاساردا بويجەتكەنگە ءبىر جاۋىنگەر ەستەلىككە پيلوتكاسىنداعى قىزىل جۇلدىزدى, ەكىنشىسى كەۋدەسىندەگى ۆلكسم دەگەن جازۋى بار كومسومول زناچوگىن بەرەدى. بۇعان ريزا بولعان ساتۋشى سەمباي اعامىز باستاعان جاۋىنگەرلەرگە ءبىر-ءبىر ۇلۋتاس سۋۆەنيرىن سىيلايدى. مىنا سىيكادە مىنە, سول ەكەن.

...سودان ءبىر اپتادان كەيىن كەيىپ­كە­رىمىز قىزمەت ەتەتىن پولك جاۋىن­گەرلەرى ەلگە قايتادى. سولاردىڭ ءبىرى سەم­باي اعا ابدىقادىروۆ مويىنقۇمعا كەلى­سىمەن بىردەن وسىنداعى كوكتەرەك كەڭ­شارىنداعى ۇيىمداستىرۋ جۇمىس­تارىنا كىرىسىپ كەتەدى. ۋاقىت وتە كەلە اۋداندىق ء«بىلىم» قوعامىندا جاۋاپ­تى حاتشى, اۋپارتكومدا نۇس­قاۋ­شى قىزمەتىن اتقارىپ, جامبىل كەڭشارىندا پارتورگ بولادى. ودان كەيىن تالدىوزەكتە اۋىلدىق كەڭەس توراعاسى, حانتاۋ كەڭشارىندا جۇمىس­شىلار كوميتەتىنىڭ باسشىسى رەتىندە ىزگى ءىز قالدىرىپ, زەينەتكە شىعادى.

– مۇندا كەلگەنىڭ, قولداعى قۇجاتتى كوزبەن كورىپ, اڭگىمەلەسكەنىڭ جاقسى بولدى قاراعىم, – دەدى كەتەرىمدە سەمباي اقساقال. – كسرو كەزىندە وتتى نۇكتەلەر دەپ اتالاتىن شەت جەر­گە بارعان وتانداستارىمىز ونشا كوپ ەمەس قوي. سولاردى كوزى ءتىرى كەزىندە ىزدەپ تاۋىپ, سويلەسىپ قالساڭدار قانداي عانيبەت بولار ەدى. ماسەلەن ەگيپەت, انگولا, ۆەتنامدا اسكەري قىزمەت اتقارعان قانداستارىمىزدىڭ ءومىرى... ايتىلماعان تاعدىر, اشىلماعان ەرلىك پاراقتارى عوي بۇلار.

«...جانە جازىلماعان تاريح بەتتەرى دە», – دەدىم مەن ىشتەي كۇبىرلەپ.

جانبولات اۋپباەۆ,

«ەگەمەن قازاقستان»

جامبىل وبلىسى,

مويىنقۇم اۋدانى