ءالىپبي اۋىستىرۋداي كۇردەلى ءىس الاش ارىستارى تۇسىندا دا وتكىر ماسەلە بولعان-دى. تالاي تارتىس, داۋ-داماي بولعانىن سول كەزدەگى گازەتتىڭ سارعايعان بەتتەرىنەن كورەمىز. اۆتورى «جۇسىپبەك» دەپ جازىلىپ (ايماۋىتوۆ – رەد.), «ەڭبەكشىل قازاق» گازەتىنىڭ 1924 جىلعى №208-209 نومىرلەرىندە جارىق كورگەن «جازۋ ماسەلەسى تۋرالى سوڭعى ءسوز» اتتى ماقالانىڭ العاشقى ءبولىمىن ۇسىنىپ وتىرمىز.
الدىمىزداعى شىلدەنىڭ 10-ىندا بولاتىن ءبىلىمپازدار توبىنىڭ قارساڭىندا مۇددەمىزدى ايتىپ قالالىق.
«ەڭبەكشىل قازاقتىڭ» 154-ءشى سانىندا ەملە تۋرالى, 178-179-شى ساندارىندا قارىپ تۋرالى مەنىڭ جوبالارىم باسىلدى. 159, 161, 162, 164, 195-ءشى ساندارىندا ەلدەستىڭ قارسى داۋلارى باسىلدى.
ەلدەس كوپ جازدى. بالاعا ساباق بەرگەندەي «قازاق تىلىندە پالەن دىبىس بار, ونىڭ پالەنشە تاڭباسى بار...» دەپ جۇرتتى سەندىرە, وزگەنى نادانسىنا, قازاق ءتىلىنىڭ بەل بالاسى ءوزى تارىزدەنە جازدى. مۇنداي زور ماسەلەنى قارا بورانداتىپ, سوقىر سەزىمگە بەرىلىپ, قىزۋلانىپ تەكسەرۋ اعات. بۇل سالقىن اقىل, سانالى وي كەرەك قىلاتىن ماسەلە. كەپ بىرەۋدى تۇيرەۋدە ەمەس, ماسەلەنىڭ دۇرىس شەشىلۋىندە.
جازۋ ماسەلەسىندە ايتىستىڭ شيەلەنىپ, اۋىر بولۋىنا زور سەبەپ بار. ەملەگە اركىم ءار جاقتان, ءارتۇرلى قارايدى. بىرەۋ ءتىلدىڭ تاريحىنان, بىرەۋ ناعىز گرامماتيكا جاعىنان, بىرەۋ ەستىلۋ (فونەتيكا) جاعىنان, ەندى بىرەۋلەر ءىس جۇزىندە قولايلى, جەڭىلدىك كەلۋ جاعىنان قاراپ شەشپەك بولادى. سونىمەن اركىم ءوزىنىڭ ۇستانعان نەگىزىنەن ايىرىلعىسى كەلمەيدى. ەلدەستىڭ نەگىزى: ءتىل قۇرال (ەتيمولوگيا), ەستىلۋ (فونەتيكا). مەنىڭ نەگىزىم: كوبىنەسە ىسكە قولايلى (پراكتيكا), جەڭىلدىك, قالا بەرسە, ەستىلۋ. دۇرىسىندا, ەملەنى ىسكە قولايلى بولۋ جاعىنان عانا قاراۋ كەرەك.
جازۋ ماسەلەسىن شەشكەندە الدىمەن ء«تىلدىڭ زاڭى بۇزىلسا, جالپاق جۇرتتىڭ ءتىلى بۇزىلىپ كەتەدى, جوعالىپ كەتەدى...» دەگەن سوقىر نانىمنان (فاناتيزم) قۇتىلۋ كەرەك. ەلدەس قورىققانداي ءتىل سونشا شەتىن, ءتيىپ كەتسە جارىلىپ قالاتىن قاعاناق ەمەس. ەلدەس «ۇۋ» دەپ جازىپ, ولاي بۋىنداي ما, جۇسىپبەك «ۋ» جازىپ, بۋىنداماي ما قازاقتىڭ تىلىنە ينەنىڭ جاسۋىنداي پايدا, زيان كەلمەيدى. اراب, پارسى, تاتار, سارت, ميسسيونەرلەر ادەبيەتىنىڭ ىقپالىنا ءجۇرىپ, ايداۋىنا كونبەگەن, ءتىلىنىڭ زاڭى, قۇرالى نە ەكەنىن بىلمەگەن «ە, ى, ي» دىبىستارىن «ي»-مەن; «و, ۇ, ۋ» دىبىستارىن «و»-مەن – ءبىر-اق تاڭبامەن جازىپ كەلگەن سول تاۋقىمەتتىڭ ءبارىن تارتسا دا, بۇزىلماي كەلگەن قازاقتىڭ ءتىلى ءبىزدىڭ ءبىر, ەكى تاڭبامىزبەن استە وزگەرمەيدى. ءتىپتى بۇزىلمايدى. قازاق جوعالسا, ءتىلى دە جوعالادى; جاساسا, وركەندەسە, ءتىلى دە وركەندەيدى. ازامات بولعان بالاسى ات مىنسە, قالتىراۋىق بالاجان شەشە «جىعىلىپ قالار ما ەكەن؟» دەپ ۇيدە وتىرىپ تاقىمىن قىسادى. ەلدەس الدە قارا بورانداتۋ ءۇشىن جوقتى سويلەيدى, الدە الگىدەي قورقاق شەشە (ەگەر ونداي شەشە قازاقتا بولسا).
ءبىلىم وسكەن سايىن, وي وسەدى; ويمەن بىرگە ءتىل وسەدى. بىراق ءتىل شۇبالاڭ, مىلجىڭ بولمايدى, شىنىعادى, شىمىرلانادى. از ءسوز, كوپ ماعىنا – مىنە, ءبىلىمنىڭ تىلەگى. ءتىل وسكەن سايىن, دىبىس كوبەيەدى. ەندەشە, ءارىپ تە كوبەيۋ كەرەك پە؟ جوق. از ءارىپ, كوپ دىبىس – مىنە, جاقسى حاتتىڭ شارتى.
دىبىستىڭ ەركىنە سالساق, تاڭبا ء(ارىپ) مەيلىنشە كوپ بولۋ كەرەك: ءبىر دىبىستىڭ ءوزى ءار ورىندا ءارتۇرلى ەستىلەدى. انىعىندا دىبىسقا تاپ كەلەتىن تاڭبا بولا بەرمەيدى. اۋىزدان شىققان بارلىق لەبىزدى ارىپپەن تۇگەندەي جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. ات ايداعانداعى «شۋ-شۋ», بولماسا تاڭداي قاعۋ, توقتاتۋداعى «دىر», كۇلكىنى, كەيىگەندەگى وداعايلاردى قايتىپ قارىپپەن ايتا الارسىڭ؟ جازۋ, قارىپ نوبايمەن, شارتپەن عانا الىناتىن نارسە.
پروفەسسور ۋشاكوۆ ايتادى: «كادىمگى حاتتاعى قارىپتەردىڭ دىبىستارعا ءدال كەلمەۋى كەمشىلىك ەمەس; ءىس جۇزىندە قولايلى بولۋعا جازۋدىڭ دالدىگى ءتىپتى مىندەتتى ەمەس, قايتا دىبىسقا نوبايلى جازۋ ءارى جابايىراق, ءارى وڭايىراق بولادى», – دەيدى. «ەملەنىڭ ماقسۇتى – جەتىلگەن, باي ءتىلدى وتە جابايى قۇرالمەن تاڭبالاپ ءبىلدىرۋ», – دەيدى عالىم راۋمەر. سوندىقتان «قولدانۋعا قولايلى جازۋ – دىبىستى جالپىعا تۇسىنىكتى ەتىپ كورسەتۋ», – دەيدى كۋرچ دەگەن كىسى. «اۋىز ءسوز – ويدىڭ پەرنەسى بولسا, جازۋ – اۋىز ءسوزدىڭ پەرنەسى» دەگەن تومسون. دىبىستارعا ناعىز ادال كەلەتىن جازۋ جوق. ونداي جازۋ جالپىعا تۇسىنىكسىز, ەندەشە بولماۋ كەرەك. ناعىز دىبىسقا ادال جازۋ ءتىل عىلىمىندا (يازىكوۆەدەنيە) عانا بولۋ كەرەك. دىبىسقا ءارىپتى كەلتىرەمىز دەسەك الىپپيدەن تالاي ءارىپتى شىعارۋعا, تالاي ءارىپتى تىڭنان ويلاپ تابۋعا, ايتپەسە ەسكىلەرگە ءتۇرلى بەلگىلەر قوسىپ قولدانۋعا تۋرا كەلەر ەدى. بۇل دۇرىس حات بولمايدى, قولدان جاساما حات بولادى. بۇل پىكىرلەردى جازۋدى وڭايلاتامىن دەپ تالاي جىل ەڭبەك ەتكەن عالىمدار ايتىپ وتىر.
مۇنداي تالاي بەدەلدى سوزدەر كەلتىرۋگە بولادى. بىراق ورىن از. دىبىسشىلداردىڭ اۋەيىلەنبەۋىنە بۇ دا جەتەرلىك ءسوز. سوندىقتان ەستىلۋدى (فونەتيكانى) نەگىزگە الۋعا بولمايدى ەكەن, اسا ءبىر كەرەكتى ورىن بولماسا. سول ءتارىزدى جازۋ ماسەلەسىن ءتىل زاڭىنا (گرامماتيكاعا) تىرەپ شەشۋگە دە بولمايدى.
ءتىل – جاندى زات: وركەندەيدى, داميدى. جازۋ – ءولى سۇيەك زات. ءتىل زاڭى (گرامماتيكا) دا كەرتارتپا (كونسەرۆاتيۆنىي) نارسە. شىدەرلەپ, ءورىسىڭدى ۇزارتپايدى.
گرامماتيكاشىلار ءتىلدى تاپقا, جىككە, سورتقا بولەمىن, ءار ءسوزدى, ءار دىبىستى بەلگىلى تاپتىڭ ادەت-عۇرپىنا, سالتىنا باعىندىرامىن دەپ تالاي جەردە زورلىق ىستەيدى, جىكسىز جەردە جىك شىعارادى. بۇدان ەكى ءجۇز جىلدار بۇرىن لومونوسوۆتىڭ شىعارعان «يا», «ىيا», «يە», «ىە» دەگەن جالعاۋلارىنان ورىس جاڭادا عانا قۇتىلدى; ەركەك, ايەل, ورتا سوزدەردىڭ اياعىن ءبىر-اق ءتۇرلى (ىە, يە) جازاتىن بولدى. تىلگە بۇدان كەلەتىن كەمشىلىك جوق. سول سىقىلدى: «وني, ونە, ودنە, ودني, وبا, وبە», دەگەن بولەك-سالاقتاردى كەشە عانا قالدىردى.
مىنە, گرامماتيكانىڭ تۇساۋ بولعانى.
ء«تىل قۇرال» شىقپاستان بۇرىن «دىبىس», «بۋىن» دەگەندى جۇرت بىلمەۋشى ەدى. دىبىستى, بۋىندى وزگەلەرگە ەلىكتەپ, دىبىس ءادىسىن (زۆۋكوۆوي مەتود) قولدانعاندىقتان الىپ وتىرمىز. ەلىكتەۋ ونىمەن توقتامايدى. مادەنيەتى كۇشتى جۇرت ەلىكتەتەدى. جازۋدىڭ, جازۋ ۇيرەتۋدىڭ وڭاي جولى تابىلسا, ەلىكتەمەسكە ءاددىمىز جوق. بۇل كۇنگى باسىمىزدى شۇلعىپ وتىرعان «دىبىس», «بۋىننان» بەزىپ, ەرتەڭ امەريكا ادىسىنە تۇسپەسىمىزگە كىمنىڭ كوزى جەتەدى؟ سوندىقتان جالاڭ ءتىل قۇرالدىڭ (ەتيمولوگيا) دالەلىنە سۇيەنۋگە بولمايدى, ونىڭ ءوزى جاساما, ەلىكتەمە نارسە.
شىنىندا, گرامماتيكا ەكى ءتۇرلى بولۋى كەرەك: ءبىرى – ءتىلدىڭ, ءسوزدىڭ, ءىستىڭ ىڭعايىنا جۇرەتىن قۇبىلمالى, جاندى ەتيمولوگيا; ەندى ءبىرى – ءتىلدىڭ نەگىزىن, ءتۇپ اتاسىن, وزگەرۋ جولىن, تاريحىن تەكسەرەتىن عىلىمي گرامماتيكا بولماق. مەكتەپتە جازۋ ۇيرەتۋگە, دۇرىس سويلەتۋگە كومەك ەتەتىن جاندى ەتيمولوگيا مەن عىلىمي گرامماتيكانى شاتاستىرىپ ءجۇرمىز. سوڭعى گرامماتيكا ورتا مەدرەسەلەردىڭ سوڭعى جىلدارىندا, جوعارعى مەدرەسەلەردە وقىتىلۋ كەرەك. باستاپقى باستاۋىش مەكتەپتە احاڭنىڭ ء«تىل قۇرالدارى» (اسىرەسە ءىى) ەكى ءتۇرلى ەتيمولوگيانىڭ جولدارىمەن جازىلعان, ىسكە جاناسۋ جاعىندا اۋىر جەرلەرى كوپ. ەكى ءسوزدىڭ بىرىندە ءتىل زاڭىنا جۇگىرۋدىڭ سەبەبى وسى.
مىسال كەلتىرەيىك: «اتتى كىسى مىلتىق اتتى». فونەتيكا كوزىمەن قاراساق, ەكەۋىندە دە «اتتى» جازىلۋعا ءتيىس. ولاي ەمەس, ەتيمولوگيا كوزىمەن قاراپ, ءبىرى سىن ەسىم, ءبىرى ەتىستىك بولعان سوڭ, احاڭ ەكى ءتۇرلى جاز دەپ وتىر. گرامماتيكا جاعىنان دا ايىرىپ جازۋعا احاڭنىڭ دالەلى جوق. الايىق مىنا سوزدەردى:
قاسىم-بەك, قويشىعۇل, تۇيە-باي, مال-عوي, جوق-قوي, كەرەك-قوي, ادام-دا, ۇشقان قۇس-تا, جۇگىرگەن اڭ-دا, بارايىن-با, كەلەيىن-بە, الامىن-با, بارعان-بىسىڭ, كەلگەن-ءبىسىڭ, جازعان سوڭ, مالمەن, كوپپەن, بي-ەكە, اعا-ەكە, مولدا-ەكە, تايىم-اي, ياپىرىم-اي, جارىقتىق-اي, اپ-اق, ساپ-سارى, بارا-المايىن, جۇرە-المايمىن, بي-مازا, بەي-باستاق, بي-تاراپ, بي-قام, بەت-باق...
ەتيمولوگياعا سۇيەنبەسە, وسى سوزدەردى بولەك جازۋدى, نە سىزىقشامەن («–») جازۋدى كىم بىلەر ەدى؟ ەتيمولوگيا ءبىر جاعىنان ءسوزدىڭ ءتۇبىرىن, تابىن ايىرىپ, ءمانىسىن كورسەتىپ پايدا كەلتىرىپ وتىرسا, ەكىنشى جاقتان جازۋعا اۋىرلىق كەلتىرىپ وتىر. قوسالقى ءسوز, قوس ءسوز, جالعاۋلىق, كوسەمشە, جىڭىشكە بۋىن, جۋان بۋىن, شىراي, وداعايلاردى بىرىنەن-ءبىرىن ايىرۋ, ارالاستىرماۋ ءۇشىن سولاي جازىلىپ وتىر.
قاسىم-بەك, تۇيە-باي, ءبىر-اق, بەي-باستاق, بي-تاراپ, بەت-باقتارعا سىزىقشا قويعىزىپ وتىرعان ءتۇبىرىن قازۋ, قالا بەرسە, جۋان, جىڭىشكە بۋىندار. «عويدا» جەكە ماعىنا جوق, جالعاۋلىققا, جالعاۋعا, جۇرناققا كەلمەيدى. «ايتتىم-عوي» (سكازال, ۆەد) نە قىلۋ كەرەك؟ سىزىقشامەن بولگەننەن باسقا شارا جوق. «ادام-دا» ۇشقان قۇس-تا, جۇگىرگەن اڭ-دا» مۇنداعى «دا-لار» ورىستىڭ «ي» دەگەن دەمەۋىنىڭ (سويۋز) ماعىناسىندا بولعاندىقتان, جاتىس جالعاۋدان ايىرۋ ءۇشىن وسىلاي جازىلىپ وتىر. سول ءتارىزدى قوسالقى سوزدەگى «ما, با, مە, بەلەر» ورىستىڭ «لي» بولىمشەسىنىڭ ماعىناسىندا بولعان سوڭ, بولەك جازىلادى. «سوڭ» – «پوسلە» ماعىناسىندا. ول – ۇستەۋ (نارەچيە). ەندەشە بولەك جازىلۋى كەرەك. جۇرناق بىتكەن زات ەسىممەن قوسىلىپ جازىلىپ, «ەكە»-ءنىڭ سىزىقشا ارقىلى جازىلۋى دا جۋان, جىڭىشكە سوزدەرگە بىردەي تىركەلۋىنەن بولسا كەرەك. وزگە پادەجدەردى العان سوڭ, «مەن, مەنەن, بەن, بەنەن» جالعاۋلارىمەن ورىستىڭ (تۆوريتەلنىي) پادەجىن دە الۋعا بولماس پا ەدى؟ ولاي ەتۋگە «مەن, بەننىڭ» ەسىمدەرىن باسقالارعا دا تىركەلۋى بوگەت بولسا كەرەك. «تاڭداۋلى شىرايعا» قوسىلاتىن «اپ», «قاپتاردى» ءبولىپ الىپ, «اپ-اق, قاپ-قارا» دەپ جازايىق دەسەم, ەلدەس ءتىل زاڭىنىڭ دارەتى بۇزىلاتىنداي قورقار ەدى.
دايىنداعان
ۇلاربەك نۇرعالىم ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»