ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ ءوزىنىڭ اقش-قا ساپارىن وسى ەلدىڭ پارلامەنتىندەگى حەلسينكي كوميسسياسىنىڭ وكىلدەرىمەن كەزدەسۋدەن باستادى. بۇل كوميسسيا – اقش پارلامەنتىندە فەدەرالدىق ۇكىمەتتەن بولەك, تاۋەلسىز قۇرىلعان اگەنتتىك. ونىڭ مۇشەلەرى قاتارىندا 9 سەناتور, 9 كونگرەسسمەن جانە 1 ۇكىمەت مۇشەسى بار.
قازاقستان باستاماسى قىزۋ قولداندى
كوميسسيا ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ 1975 جىلى فينليانديانىڭ استاناسى حەلسينكي قالاسىندا ادام قۇقىعىن قورعاۋ, قاۋىپسىزدىك, اسكەري ىنتىماقتاستىق, ەكونوميكا جانە ەكولوگيا ماسەلەلەرىندە الەمدىك ستاندارتتاردى ساقتاۋ بويىنشا قول قويعان مىندەتتەرىنىڭ ورىندالۋىن قاداعالايدى نەمەسە جۇمسارتا ايتقاندا, مونيتورينگ جاسايدى. سوندىقتان “حەلسينكي كوميسسياسى” دەپ اتالادى. كوميسسيا شەشىمدەرى وتە بەدەلدى, ونىڭ بەرگەن باعاسىنان, ۇسىنىستارى مەن تۇجىرىمدارىنان مەملەكەتتىك دەپارتامەنت اتتاپ كەتە المايدى, قاي كۇندە وزدەرىنىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ باعىتتارىن انىقتاعاندا ونى ەسكەرىپ وتىرادى. كوميسسيانىڭ تىڭداۋلارى ەقىۇ-عا مۇشە بارلىق ەلدەرگە قاتىستى وتكىزىلەدى. سونىڭ ىشىندە ادام قۇقى بۇزىلعان جەرلەرگە ونىڭ شۇقشيۋى وتە قاتاڭ. ماسەلەن, اتاقتى ءاندىجان وقيعالارىنان كەيىن مۇندا وزبەكستاننىڭ اقش-تاعى ەلشىسى تىڭدالىپ, وعان قاتاڭ سۇراقتار قويىلعان ەدى. قازىر كوميسسيانىڭ توراعاسى سەناتور بەنجامين كاردين, ال تەڭ توراعاسى كونگرەسسمەن السي حاستينگس بولىپ تابىلادى. بۇل ەكەۋى دە قازاقستانعا, ونىڭ الەمدىك قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋعا ارنالعان باستامالارىنا وڭ قارايتىن قايراتكەرلەر.
ۆاشينگتون ۋاقىتىمەن كۇندىزگى ساعات 11.00-دە كونگرەستىڭ “لونگۆورت حاۋز” دەپ اتالاتىن عيماراتىندا بولاتىن كەزدەسۋگە قازاقستاندىق جۋرناليستەر جارتى ساعاتتاي ەرتە كەلدى. قارسى الدىمىزدا اق كۇمبەزدى كادىمگى كاپيتولي تۇر. مىنا عيمارات ونىمەن جەراستى جولدارى ارقىلى قوسىلادى ەكەن. كەز كەلگەن ادامنىڭ پارلامەنتكە قينالماي وتۋىنە جاقسى جاعداي جاسالىپ قويىلعان.
كوميسسيانىڭ ءماجىلىسى وتەتىن زال مەيلىنشە كەڭ, وندا تىڭدالۋشى جاقتان باسقا بايقاۋشىلار, جۋرناليستەر قانشا كەلسە دە سىيعانداي. ساعات 11.00-گە تايانعاندا قانات ساۋداباەۆ باستاعان قازاقستاندىق دەلەگاتسيا كەلدى. جەتى جىل بويى قازاقستاننىڭ اقش-تاعى ەلشىسى بولعان قانات بەكمىرزا ۇلى مۇندا اسا تانىمال ەكەن. كونگرەسسمەندەر ونىمەن جىلى امانداسىپ, ءتىپتى كەيبىرەۋلەرى قۇشاق ايقاستىرىپ جاتتى.
وتىرىستى كوميسسيانىڭ تەڭ ءتوراعاسى السي حاستينگس اشىپ, جۇرگىزىپ وتىردى. ول كوميسسيا توراعاسى بەنجامين كارديننىڭ ۇلكەن سەبەپپەن كەلە الماعانىن جەتكىزە كەلىپ, ءوزىنىڭ ءسوزىن ايتتى. قازاقستاننىڭ دەموكراتيالىق وزگەرىستەر جاساۋداعى بارلىق قادامدارىن ءبىز كوپتەن بەرى باقىلاۋدامىز, ال 2003 جىلدىڭ اياعىنان, ياعني ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋ نيەتىن بىلدىرگەلى بەرى ورتالىق ازيانىڭ ليدەرى بولىپ تابىلاتىن ەلمەن ءتىپتى تىعىز جۇمىس ىستەدىك. سودان بەرى قازاقستاندا بولعان بارلىق دەموكراتيالىق وڭ وزگەرىستەردى قولدايتىنىمىزدى ءبىلدىرىپ كەلەمىز, ال 2007 جىلعى قاراشانىڭ اياعىندا ەقىۇ-عا توراعا بولىپ سايلانعاندارىڭىز – ۇيىم مۇشەلەرىنىڭ سىزدەرگە بىلدىرگەن ۇلكەن سەنىمى. ەندى سوندا بەرىلگەن ۋادەلەردىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋدان تىس قالدىرماۋلارىڭىزدى قالايمىز, ۋادە بەرىلگەن سوڭ ونىڭ ورىندالۋى مىندەت. ءبىز بۇگىن, قۇرمەتتى دوسىمىز قانات ساۋداباەۆ, ءسىزدى ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى جاڭا توراعاسى رەتىندە قۇتتىقتاپ, قۋانىشپەن قارسى الۋدامىز, دەي كەلىپ, ودان ءارى قازاقستاننىڭ ءتوراعالىعىنا ۇلكەن تابىستار تىلەدى.
وسىدان كەيىن كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ تاعى دا ءبىر-ەكەۋى وزدەرىنىڭ سالەم سوزدەرىن ايتتى, سونىڭ ىشىندە ە.فالەوماۆاەگانىڭ قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىققا سايلانۋى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستاندى كولونياليزم مەن كوممۋنيزمنىڭ قۇرساۋىنان تابىستى جولمەن الىپ شىعۋىنا بەرىلگەن ۇلكەن باعا. ال ەندى قازاقستاننىڭ سامميت وتكىزۋ تۋرالى يدەياسى قولداۋدى عانا قاجەت ەتەتىن قادام دەگەنى ەستە قالدى.
وسىدان كەيىن ءسوز ءىس باسىنداعى توراعاعا بەرىلدى. ءوزىنىڭ ءسوزىن قانات ساۋداباەۆ قازاقستان تۋرالى جانە ءوزىنىڭ اقش-تا بولعانداعى قىزمەتى تۋرالى جىلى پىكىر بىلدىرگەن ارىپتەستەرىنە العىس ايتۋدان باستادى. حەلسينكي كوميسسياسىنداعى قازاقستانعا دەگەن وڭ كوزقاراس اقش ۇكىمەتىنىڭ ءبىزدىڭ كانديداتۋرامىزدى ەقىۇ ءتوراعالىعىنا وتەردە قولداۋىنا ماڭىزدى فاكتور رەتىندە ىقپال ەتكەنىن ۇمىتا المايمىز. سوندىقتان دا مەن, ءىس باسىنداعى توراعا رەتىندە شىنايى ريزاشىلىق سەزىممەن الدىمەن سىزدەردىڭ الدارىڭىزدا كەلىپ سويلەپ تۇرمىن. ءسىزدەردىڭ قازاقستان توراعالىعىنىڭ تابىستى وتۋىنە مۇددەلى ەكەندىكتەرىڭىزدى بىلەمىن, ويتكەنى, جەمىستى ارەكەتتەر ءبىزدىڭ ورتاق ۇيىمىمىزدىڭ نىعايا تۇسۋىنە يگى ىقپال ەتەدى, دەي كەلىپ, ودان ءارى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ ۆەنا قالاسىندا جاريا ەتكەن تەلەۇندەۋىندەگى قازاقستاندىق توراعالىقتىڭ ستراتەگياسى مەن باسىمدىقتارىنا توقتالدى. ءبىز ونىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى مەن قۇندىلىقتارىنان اينىماي, ەقىۇ-عا مۇشە بارلىق مەملەكەتتەردىڭ مۇددەسى ءۇشىن ەڭبەك ەتەتىن بولامىز. قازاقستاندى توراعالىققا سايلاۋ – الەمدىك قوعامداستىقتىڭ ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىك العان جىلداردا قول جەتكىزگەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە قوعامدىق-ساياسي دامۋىمىزداعى تابىستارىمىزعا, سونىمەن بىرگە, ايماقتىق جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋعا قوسقان ۇلەسىمىزگە بەرىلگەن ادىلەتتى باعاسى دەپ ۇعامىز. سونداي-اق, ۇيىمنىڭ ءوزىنىڭ دە باتىس پەن شىعىس اراسىنداعى سەنىم مەن ءوزارا تۇسىنىستىكتى دامىتۋعا دەگەن ۇمتىلىسىن كورسەتەتىن يشارا. ءبىز دە ءوز توراعالىعىمىزدا وسى باعىتتى ودان ءارى نىعايتۋعا كۇش سالاتىن بولامىز, دەدى ق.ساۋداباەۆ.
ودان ءارى ق.ساۋداباەۆ ۇيىمنىڭ بەدەلى مەن تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جولىندا جاڭا توراعانىڭ اتقارماق ىستەرىن سانامالاپ بەردى. سونىڭ ىشىندە باسىمدىقتارىمىزدىڭ ىسكە اسۋى كوبىنە-كوپ ەقىۇ اۋماعىندا وتكەننەن قالعان “قىرعي-قاباق سوعىستىڭ” ءبولىپ كەتكەن بەلدەۋىن ەڭسەرىپ, ءوزارا سەنىم ورناتا الۋىمىزعا بايلانىستى ەكەنىن مالىمدەدى. وسىعان وراي ەلىمىزدىڭ ۇيىمنىڭ جاۋاپكەرشىلىكتى اۋماعىنداعى جاعدايعا جاپپاي قاناعاتسىزدىق ءبىلدىرۋشىلىكتىڭ بارىن انىقتاعان “كورفۋ ۇدەرىسىن” جالعاستىرۋدى قالايتىنىن كولدەنەڭ تارتتى. ءبىز دە ەقىۇ-نىڭ ادامگەرشىلىك ولشەمدەرىن الدىڭعى ساپقا شىعارىپ, ونىڭ باسقا سەبەتتەرمەن بىردەي بولۋىن قاداعالايتىن بولامىز جانە دياقب, ۇلتتىق ازشىلىقتار جونىندەگى جوعارعى كوميسسار مەن باق بوستاندىعى ءماسەلەلەرى ءجونىندەگى وكىل سياقتى ينستيتۋتتارىنىڭ جۇمىسىن قولدايتىندىعىمىزدى بىلدىرەمىز. 1990 جىلى كوپەنگاگەندە قابىلدانعان قۇجاتتىڭ نەگىزىندە ادامگەرشىلىك ولشەمدەرىنىڭ ومىرگە كەلگەنىن ەسكەرىپ, دياقب جانە دانيا ۇكىمەتىمەن بىرلەسىپ, 2010 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا ونىڭ 20 جىلدىعى سول ەلدە اتاپ وتىلەتىن بولادى. بۇل شارانىڭ كۇن تارتىبىندە ادام بوستاندىعى مەن قۇقىعىن ساقتاۋدىڭ مىندەتتەرىن ورىنداۋ ماسەلەلەرى كەڭىنەن تالقىلانادى, دەدى وسى ورايدا ءىس باسىنداعى توراعا.
ودان ءارى مينيستر وسىنداي شارانىڭ ۆارشاۆا قالاسىندا دا وتەتىنىن ايتتى. ال توزىمدىلىك پەن مادەنيەتارالىق ۇنقاتىسۋعا ارنالعان ەقىۇ-نىڭ ماڭىزدى كونفەرەنتسياسى ماۋسىم ايىنىڭ اياعىندا استانا قالاسىندا وتپەك. سونىمەن بىرگە, قازاقستاندا ەقىۇ-نىڭ ۇسىنىستارىن ەسكەرە وتىرىپ, ەلدى ودان ءارى دەموكراتيالاندىرا ءتۇسۋ جولىندا جاسالعان ناقتى قادامدارى اتالدى. بىزدە ادام قۇقى بويىنشا 2009-2012 جىلدارعا ارنالعان ۇلتتىق جوسپار قابىلدانىپ, قازىر ول ىسكە اسۋ ۇستىندە, سونداي اق ەلدى ودان ءارى ليبەراليزاتسيالاۋدى كوزدەيتىن 2010-2020 جىلدارعا ارنالعان قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسى جاسالدى. ال پرەزيدەنتتىڭ جۋىردا جاسالعان جولداۋىندا حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەستەندىرىلىپ, زاڭدىلىقتارعا گۋمانيستىك باعىتتار بەرۋ, قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ جونىندە جۇمىستار ىستەلەتىندىگى ايتىلدى, دەدى ق.ساۋداباەۆ.
ودان ءارى ءىس باسىنداعى توراعا بيىل 15 ەلدە سايلاۋ بولاتىندىعىن ەسكەرتىپ, ولارعا ەقىۇ-نىڭ ءتيىستى ينستيتۋتى ارقىلى جاسالاتىن باقىلاۋى جۋىردا ۋكرايناداعى پرەزيدەنت سايلاۋىنىڭ العاشقى تۋرىندا بولعانىنداي, تىڭعىلىقتى وتەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى. ەكونوميكا-ەكولوگيالىق سەبەتتەردىڭ جۇمىسى تۋرالى ايتقاندا, الدىمەن ارال اپاتتى ايماعىنا ەقىۇ كوڭىلى اۋدارىلىپ, ۇيىمنىڭ ونىڭ زارداپتارىن شەشۋگە اتسالىسۋىنا ىقپال ەتەتىنىن ايتتى. قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى بويىنشا ايتقاندا اۋعانستان پروبلەماسى جانە ونى شەشۋگە قازاقستان تاراپىنان جاسالىپ جاتقان جۇمىستار اۋىزعا الىندى. اقش پرەزيدەنتى باراك وبامانىڭ يادرولىق قارۋسىزدانۋ تۋرالى باستامالارىن وسى قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتقان ەل رەتىندە قازاقستان قىزۋ قولدايدى جانە ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى رەتىندە ءبىز امەريكا مەن رەسەي اراسىنداعى ستراتەگيالىق قارۋ تۇرلەرىن شەكتەۋ تۋرالى جاڭا كەلىسىم-شارت جاساۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەردى قولدايمىز, دەدى ق.ساۋداباەۆ. ءوز تاراپىنان ءىس باسىنداعى توراعا اقش اكىمشىلىگىنە ەقىۇ جۇمىسىنا بەلسەندى قاتىسپاۋىنا بايلانىستى جەڭىل سىن دا ايتىپ جىبەردى. سوندىقتان ەقىۇ ءوزىن ۇيىمداستىرۋعا بەلسەنە قاتىسقان اسا ماڭىزدى ەلدىڭ قاجەتتى دەڭگەيدەگى نازارىنا مۇقتاج ەكەنىن ەسكەرتتى. اقش-تىڭ تولىققاندى قاتىسۋى عانا ۇيىمعا اسا قاجەتتى مولشەردەگى قۋات بەرەرى ءسوزسىز دەي كەلىپ, ءىس باسىنداعى توراعا ءسوزىنىڭ سوڭىندا قازاقستاننىڭ سامميت ءوتكىزۋ تۋرالى باستاماسى اقش تاراپىنان قولداۋ تاپقانىن قالايتىنىن جەتكىزدى.
وسىدان كەيىن ق.ساۋداباەۆقا كوميسسيا مۇشەلەرى سۇراقتار قويدى. سونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ اۋعانستان پروبلەمالارىن رەتتەۋگە قاتىسقانىنا العىس ءبىلدىرىلدى. سونداي-اق, رەسەيمەن اراداعى بەيبىتشىلىك ساقتاۋ باعىتىنداعى كەلىسسوزدەردىڭ جاندىراق ءجۇرۋى, ارالىق قىزمەت اتقارۋعا قازاقستان تاراپىنىڭ ىقپالى بولعانى قالاناتىنى جەتكىزىلدى. سونىمەن بىرگە, وزدەرىنىڭ تاۋەلسىز ساراپشىلارىنىڭ بولجامى بويىنشا قازاقستاندىقتاردىڭ 63 پايىزى اقش-قا قۇرمەتپەن قارايتىنىن ەسكەرىپ, قازاقستان اتىنا جىلى پىكىر ءبىلدىرگەندەر دە بولدى. وتىرىستىڭ سوڭىنان اقش پارلامەنتىنىڭ حەلسينكي كوميسسياسى قازاقستاننىڭ سامميت ءوتكىزۋ تۋرالى يدەياسىن قىزۋ قولدايتىندىعى تۋرالى مالىمدەمە تاراتتى.
ال وسى كۇنى كەشكە كاپيتوليدە قازاقستان دەلەگاتسياسىنىڭ قۇرمەتىنە كەشكى قوناقاسى بەرىلىپ, وندا ءبىزدىڭ ەلىمىز تۋرالى جىلى شىرايلى لەبىزدەر ءبىلدىرىلدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اتىنا سامميت تۋرالى يدەيانى قولداعان اسەم بەزەندىرىلگەن حات تا قابىلداندى. وسىنىڭ ءبارى ۇلى ەل تاراپىنان كورسەتىلىپ جاتقان كەڭپەيىلدى قولداۋلار ەكەنىن كورىپ, كوڭىلىمىز قاتتى مارقايىپ قالدى.
ال كەشكى قوناقاسىعا دەيىن قانات ساۋداباەۆ اسا ماڭىزدى ەكى كەزدەسۋ وتكىزىپ ۇلگەردى. ونىڭ ءبىرىنشىسى اق ۇيدە پرەزيدەنتتىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى كەڭەسشىسى, گەنەرال دج.دجوۋنسپەن بولدى. وندا تاراپتار اقش-تىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى باستامالارىن قولداۋ, پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ اقش-قا ءساۋىر ايىندا بولاتىن ساپارى تۋرالى جانە اۋعانستان پروبلەمالارىن رەتتەۋ جونىندە پىكىر الماستى. سونداي اق, مەملەكەتتىك حاتشى “كونوكوفيلليپس” كورپوراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى دج.مالۆامەن دە كەزدەسىپ, كەلىسسوز جۇرگىزدى جانە امەريكالىق بىرقاتار ىقپالدى باق-تارعا سۇحبات بەردى.
سارسەنبى كۇنى تاڭەرتەڭ مەملەكەتتىك حاتشى – سىرتقى ىستەر مينيسترى ق.ساۋداباەۆ بەيبىتشىلىك كورپۋسىنىڭ ديرەكتورى ا.ۋيليامسپەن, “ەححوn ءموۆىl” كومپانياسىنىڭ ۆيتسە پرەزيدەنتى دج.چاپلينمەن كەزدەستى. وندا تاراپتار قازاقستاننىڭ بەيبىت باستامالارى, اۋعانستان پروبلەمالارى, ەكىجاقتى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتاردى جالعاستىرۋ تۋرالى پىكىر الماستى.
جاقسىباي سامرات – ۆاشينگتوننان.