ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جولداۋىندا الداعى ون جىلعا ارنالعان ءمىندەتتەردىڭ ىشىندە ەكونوميكانى داعدارىستان كەيىنگى دامۋعا ازىرلەۋ ماسەلەسىنە ايرىقشا ءمان بەرىلىپ, ونى ءارتاراپتاندىرۋ تابىس كىلتى بولاتىنى اتاپ كورسەتىلگەن. “تاياۋداعى ونجىلدىقتا تۇرلاۋلى دا تەڭدەستىرىلگەن دامۋ, – دەدى پرەزيدەنت, – جەدەل ءارتاراپتاندىرۋ جانە ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلەتىن بولادى”.
ارتاراپتاندىرۋ: بارىمىز جانە باسىمدىقتارىمىز
حالىقتىڭ قامىن ويلاۋدىڭ جارقىن ۇلگىسى
مۇقانبەتقالي قازكەەۆ, قارعالى اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى.
قالاعا قاراستى قارعالى اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ تۇرعىندارى دا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا بيىلعى جولداۋىن تەلەديداردان كورىپ, تىڭداپ, باسپاسوزدەن وقىپ, قىزۋ قولداپ جاتىر. وبلىس ورتالىعىمەن ىرگەلەس ورنالاسقان اۋىل تۇرعىندارى ەلىمىزدە بولىپ جاتقان وڭ وزگەرىستەردىڭ ءبىرقاتار يگىلىگىن كورىپ وتىرعانى دا شىندىق. دەگەنمەن, الدا دا تۇرمىستىڭ جاقسارا ءتۇسكەنىن قالايتىنى تاعى راس. ال مۇنداي جاقسىلىقتاردىڭ ەلباسى ساياساتى مەن ونىڭ جىل سايىنعى جولداۋلارىنان تامىر تارتاتىنىن كوزىمىز كورىپ ءجۇر. سوندىقتان دا ەلباسىنىڭ بيىلعى جولداۋى العا باسۋىمىزدىڭ باعدارشامى ىسپەتتى دەر ەدىم.
ەگەمەندى, زايىرلى, ساياسي جانە ەكونوميكالىق رەفورمالارى مەن ستراتەگيالىق جوسپارلارى قۋاتتى مەملەكەتتەردىڭ ءوزىن مويىنداتقان, الەم ساحناسىندا ءوز ورنى بار قازاقستان دۇنيە جۇزىندەگى دامىعان ەلۋ ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋگە قادام جاساۋدا. ەلباسىنىڭ بيىلعى جولداۋى وسى مەجەگە جەتۋدىڭ باعىتتارىن ايقىنداعاندىعىمەن دە قۇندى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ سوزىمەن ايتساق, “بۇل – ءاربىر ازاماتتىڭ, قازاقستاندىقتىڭ ەل وركەندەۋىنە ۇلەس قوسۋى ارقىلى” ورىندالاتىن مىندەت.
دامىپ كەلە جاتقان ەلدىڭ تىرەگى ءبىلىمدى ۇرپاق ەكەنىن ەلباسى ۇدايى ايتىپ كەلەدى. بۇل ماسەلەنى وسى جولى دا اينالىپ وتپەدى. جولداۋدا ايتىلعان ءبىلىم سالاسىنا قاتىستى ماسەلەلەر مەنى شىنىمەن قاناتتاندىردى. قاي سالادا بولسا دا باسەكەلەستىككە ءتۇسۋىمىز ءۇشىن وسى سالانى الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرۋىمىز كەرەكتىگىن قاداپ ايتقان پرەزيدەنتتىڭ پىكىرى بولاشاقتى ويلاۋشىلىق دەر ەدىم. ەلوردامىزدا حالىقارالىق ستاندارتتارعا جاۋاپ بەرەتىن عىلىمي-تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ اشىلۋى دامىعان ەلدەردىڭ وزىق تەحنولوگيالىق ۇلگىسى مەن دامۋ باعىتتارىنا بوي تۇزەگەنىمىزدىڭ ايقىن كورىنىسى. وسىنداي ىرگەلى وقۋ ورىندارىنان ءبىلىم العان جاستارىمىز ەلىمىزدىڭ ەرتەڭىنە قىزمەت ەتەتىن بولادى. وسىنداي جوعارى وقۋ ورنى اقتوبەدە دە اشىلسا ءبىزدىڭ جاستارىمىز دا ءوز مۇمكىندىكتەرىن تولىق كورسەتەر ەدى.
جولداۋدا “بالاپان” باعدارلاماسىنىڭ جۇزەگە اسىرىلاتىنى ايتىلدى. بۇل – ءبىزدىڭ اۋىلدىق وكرۋگ قانا ەمەس, بۇكىل قازاقستاندىقتاردى قۋانتاتىن ءجايت. ءبىزدىڭ وكرۋگتە تۇراتىن 2000-عا جۋىق مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالانىڭ نەبارى 300-ءى عانا بالاباقشاعا بارىپ ءجۇر. بۇل باعدارلاما اياسىندا قوماقتى قارجى مەن اتقارىلاتىن شارۋالار اتالعان باعىتتا وڭ ءوزگەرىستەر بولاتىنىنا سەندىرەدى. قارعالىلىقتار ەلباسىنىڭ “جول كارتاسى” باعدارلاماسى جالعاساتىنىن, اۋىلدىق جەرلەردە سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ, قالالاردا اۋىز سۋ ساپاسى جاقساراتىنىن ەستىپ, ريزا بولىستى. ال, ستۋدەنتتەردىڭ ستيپەندياسى كوتەرىلەتىنى, بيۋدجەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ ەڭبەكاقىسىنىڭ مەجەلەنگەننەن ءۇش اي بۇرىن وسەتىندىگى داعدارىستى ەڭسەرگەندىگىمىزدىڭ دالەلى ەمەس پە.
الدا اتقارىلۋى ءتيىس جۇمىستاردىڭ وزەكتىلەرىنىڭ قاتارىندا ەلباسى ءوز ءىسىن اشۋعا تالاپ قىلعان كاسىپكەلەرگە جان-جاقتى قولداۋ كورسەتۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى. سوڭعى جىلدارى قارعالى اۋىلى دا وسى شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ ارقىلى بىرقاتار ناتيجەلەرگە قول جەتكىزگەنىن ايتقىم كەلەدى. كاسىپكەرلىكتىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى دە ارتا ءتۇستى. سونىڭ ارقاسىندا 21000 ادام تۇراتىن ءبىزدىڭ اۋىلدا تۇرعىندار قاجەتىن وتەيتىن قىزمەت تۇرلەرىنىڭ ءبارى بار. كاسىپكەر ىزباسقانوۆتاردىڭ كومەگىمەن سالىنعان مەشىت يماندىلىق نۇرىن شاشۋدا. شۇيىتباەۆتار باسقاراتىن “ازيات” تۇرمىستىق كەشەنى, جەكە كاسىپكەر مۇحامبەتقاليەۆانىڭ باستاماسىمەن ورتالىق ساياباعى حالىقتىڭ يگىلىگىنە قىزمەت ەتۋدە. بۇدان ون جىل بۇرىن 200-دەي عانا تۇرعىنى بار, گازى, سۋى, تەلەفون بايلانىسى بولماعان اقجار اۋىلىنىڭ حالقى ءۇش ەسە كوبەيدى, مۇندا بولاشاقتا ورتا مەكتەپ سالۋ جوسپارلانۋدا. سونداي-اق اۋىلدى اباتتاندىرۋ جۇمىستارى ءجۇرگىزىلۋدە. ورتا جانە شاعىن بيزنەستى دامىتۋ قازىردىڭ ءوزىندە قايتارىم بەرۋدە. ول ەل ەكونوميكاسىنىڭ جاڭا بيىكتەرگە كوتەرىلۋىنە ىقپال ەتەتىن ماڭىزدى فاكتور ەكەنى الدەقاشان دالەلدەندى.
مەن ءوزىم وسى جەردە قىرىق جىلداي ەڭبەك ەتىپ كەلەمىن. مۇندا جيىرمادان استام ەتنوستىڭ وكىلدەرى تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. ەلباسى مەملەكەتىمىزدىڭ باستى بايلىعى تۇراقتىلىق پەن بىرلىك ەكەنىن ۇدايى جادىمىزدا جاڭعىرتىپ كەلەدى. مەن ءوزىمنىڭ قىزمەتتىك مىندەتىممەن, ازاماتتىق پارىزىممەن وعان اتسالىسىپ جۇرگەنىمدى ماقتانىش تۇتامىن. قازىردىڭ وزىندە ەلباسى جولداۋىن حالىققا تۇسىندىرەتىن, ناسيحاتتىق توپتار قۇرىلىپ, جۇمىسقا كىرىسىپ كەتتى. ارينە, بۇل باعىتتا تەك جيىندار وتكىزۋمەن شەكتەلمەي, جولداۋدىڭ ماڭىزىن اشاتىنداي, قاراپايىم حالىققا تۇسىنىكتى جەتكىزىلەتىندەي جۇمىس ادىستەرىن قولداناتىن بولامىز. ەلباسى جولداۋى – ءوز جۇمىسىمىزدا باسشىلىققا الاتىن ماڭىزدى قۇجات, ودان ەلىمىزدىڭ وركەندەۋ جولدارى اڭعارىلادى.
اقتوبە وبلىسى.
داعدارىستان – دامۋعا
ارتاراپتاندىرۋ: بارىمىز جانە باسىمدىقتارىمىز
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جولداۋىندا الداعى ون جىلعا ارنالعان ءمىندەتتەردىڭ ىشىندە ەكونوميكانى داعدارىستان كەيىنگى دامۋعا ازىرلەۋ ماسەلەسىنە ايرىقشا ءمان بەرىلىپ, ونى ءارتاراپتاندىرۋ تابىس كىلتى بولاتىنى اتاپ كورسەتىلگەن. “تاياۋداعى ونجىلدىقتا تۇرلاۋلى دا تەڭدەستىرىلگەن دامۋ, – دەدى پرەزيدەنت, – جەدەل ءارتاراپتاندىرۋ جانە ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلەتىن بولادى”.
راحمان الشانوۆ, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ شەتەلدەن كەلەتىن وسى زامانعى ونىمدەردىڭ سان الۋاندىلىعى مەن كەڭ نومەنكلاتۋراسىنا تاۋەلدى بولۋى, رەسپۋبليكادا وندىرىلەتىن كوبىنە شيكىزاتتىق تاۋارلاردىڭ ءوسىپ بارا جاتقان شەتىندىگى ءارتاراپتاندىرۋ پروبلەماسىن بارىنشا وتكىر قويىپ وتىر. ەگەر سىرتقى رىنوكتى يگەرۋگە, الەمدىك شارۋاشىلىق بايلانىستارعا كىرىگۋگە باعىتتالعان ءبىرىنشى مىندەت ءىس جۇزىندە ورىندالدى دەسەك, مينەرالدىق-شيكىزاتتىق رەسۋرستاردى وتاندىق كاسىپورىنداردا بارىنشا قايتا وڭدەۋ جايى ءالى تولىقتاي شەشىلگەن جوق.
شيكىزات ەكسپورتى قازاقستاندىق ءونىمدەردى يمپورتتاۋشىلارعا ءبىز سىيلاعان الەۋەتتى قوسىمشا قۇن رەتىندە ءتۇسىندىرىلەدى. مۇنداي ونىمدەر, وكىنىشكە وراي, پايداسىن ءبىز الماعان, دايىن ءونىمدى ءازىرلەۋشىلەر الاتىن كۇيىندە ورالادى. شيكىزاتتىق شىلاۋدان ارىلۋ وڭاي شارۋا ەمەس, ونىڭ ۇستىنە رەسپۋبليكانىڭ ءىرى مەملەكەتتەرمەن جاساسقان ونداعان ۇزاق مەرزىمدى كەلىسىمدەرى بار. الايدا قازىردىڭ وزىندە بۇل توسقاۋىلدى ەڭسەرۋدىڭ الەۋەتتى دە ناقتى مۇمكىندىكتەرى جەتكىلىكتى. وسى تۇرعىدان ءارتاراپتاندىرۋدىڭ ماڭىزى ايرىقشا بولسا كەرەك.
ەلىمىزدە ءارتاراپتاندىرۋ شارالارى جۇرگىزىلمەدى دەۋگە بولماس, الايدا ونىڭ جەتىمسىز ەكەنى ۋاقىت وتكەن سايىن كورىنە بەرەتىنى ءسوزسىز. قازىرگى كەزدە ەكونوميكا سالالارىنىڭ نەگىزگى پروبلەمالارى وسكەلەڭ ىشكى سالالىق باسەكەلەستىك, جاڭعىرتۋ ساپاسى, نەگىزگى قورلاردى جاڭارتۋ قارقىنى, جاڭا تەحنولوگيالاردى يگەرۋ ينتەنسيۆتىلىگى, الەمدىك رىنوكقا بىلىكتى شىعا ءبىلۋ, شەتەلدىك تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ ەلدىڭ ىشكى رىنوگىنا ساۋدا-ساتتىق شابۋىلى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان دا ءارتاراپتاندىرۋ ۇدەرىسىن قولداۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ساياسات تەڭدەستىرىلگەن بولۋى ءتيىس. بارلىق سالالار دامۋدىڭ ءتۇرلى كەزەڭدەرى مەن دەڭگەيلەرىندە تۇر دەسەك, بۇلاردىڭ ءبىرى ينۆەستيتسيالىق قارجىلاي قولداۋعا ءزارۋ بولسا, ەكىنشىلەرى ىشكى رونوكتىڭ قورعالۋىن, ۇشىنشىلەرى سالىق پرەفەرەنتسيالارىن قاجەت ەتەدى.
تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەلىمىزدە تاۋارلار مەن قىزمەتتەر وندىرەتىن جاڭا سالالار پايدا بولدى. ولاردىڭ كەيبىرى قالىپتاسقان سالالاردان ءبولىنىپ شىعىپ, مۇنىڭ ءوزى شەكتەۋدى تالاپ ەتكەنى تۇسىنىكتى.
ەلدىڭ وڭدەۋ ونەركاسىبىندە بولات پروكاتىنىڭ, شاقپاق مىستىڭ, مىرىشتىڭ, قورعاسىننىڭ, باستاپقى ءاليۋمينيدىڭ ءوندىرىسى, مۇناي وڭدەۋ باسىم بولدى. ونەركاسىپ سالالارىن ءۇش توپقا بولۋگە بولار ەدى. ءبىرىنشىسى – الەمدىك دەڭگەيگە جەتكەندەر, ەكىنشىسى – قالىپتاسقان ءارى ىشكى جانە ءىشىنارا وڭىرلىك دەڭگەيدە جۇمىس ىستەيتىندەر, ءۇشىنشىسى – قالىپتاسقان, پەرسپەكتيۆاسى بار توپتار.
الەمدىك رىنوكتا ۇلتتىق برەندكە اينالعان مىس, مىرىش, تەمىر پروكاتىمەن قاتار جاڭا سالالار پايدا بولدى. بۇل – ۇن تارتۋ جانە تەرى يلەۋ وندىرىستەرى. قازىرگى كەزدە بۇل سالانىڭ ونىمدەرى الەمدىك دەڭگەيگە شىقتى. ۇن ەكسپورتى 2000 جىلمەن سالىستىرعاندا 2008 جىلى 20,4 ەسە ۇلعايدى. ەگەر رەسپۋبليكادان ەكسپورتقا 2000 جىلى 41,6 ملن. دوللاردىڭ ۇنى شىعارىلسا, بۇل كورسەتكىش 2007 جىلى 867,8 ملن. دوللارعا, 2008 جىلى 849,2 ملن. دوللارعا جەتتى. قازاقستاننىڭ ۇن تارتۋشىلارى بۇل كورسەتكىش بويىنشا الەمدىك بىرىنشىلىكتى يەلەنىپ, ونى ءۇش جىل قاتارىنان ۇستاپ كەلەدى. 2008 جىلى 10,8 ملن. توننا الەمدىك ەكسپورتتان رەسپۋبليكانىڭ ۇلەسىنە 23,9 پايىزى كەلدى. بۇل جاعىنان قازاقستان ءتۇركيانى دا, ەۋرووداق ەدەرىن دە, ارگەنتيكانى دا ارتقا تاستادى. كورشىمىز رەسەيدەن وسى كورسەتكىش بويىنشا 4 ەسە الدا ەكەنىمىزدى دە ايتۋعا بولادى. 2010 جىلى سىرتقى رىنوكقا 2,5 ملن. توننادان استام ءونىم جونەلتۋ, ءبىرىنشى ورىندا ساقتاۋ ءۇشىن اسسورتيمەنتتى جاقسارتىپ, جاڭا رىنوكتارعا شىعۋ كوزدەلىپ وتىر. قازاقستاننىڭ ۇن تارتۋ قۋاتى جىل سايىن 6 ملن. توننا ۇن شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن, ۇن تارتۋ كاسىپورىندارىنداعى قۋاتتاردىڭ ورتاشا جۇمىس جۇكتەمەسى 50 پايىزدان اسپايتىنىن ەسكەرسەك, مۇنداعى مۇمكىندىكتەردىڭ مول ەكەنىن تۇسىنەمىز.
قازاقستاننىڭ تەرى يلەۋ ونەركاسىبى الەمدىك رىنوكقا سوڭعى جىلدارى عانا شىقتى. 34 كاسىپورنى بار سالادا قۇرىلىمدىق ىلگەرىلەۋلەر ءجۇرىپ, قۇرال-جابدىقتارى ەسكىرگەن كاسىپورىنداردىڭ ورنىنا جاڭالارى كەلىپ جاتىر. مۇنداعى كورپوراتيۆتىك كوشباسشى سەمەي تەرى-مەح كومبيناتى نەمىس, يتاليان جانە تۇرىك قۇرال-جابدىقتارىمەن جاراقتاندىرىلعان. ول رەسپۋبليكاداعى قۋاتتى دا زاماناۋي تەرى يلەۋ كاسىپورنىنا اينالدى. ونىڭ تولىق وندىرىستىك قۋاتىنا كوشۋ جىلىنا ءىرى قارانىڭ 450 مىڭ داناعا دەيىن تەرىسىن يلەۋگە مۇمكىندىك بەرمەك. مۇنداعى قازىرگى شىعارىلاتىن ونىمدەر حروم اياقكيىمگە, حروم كيىمگە, باسقا دا قاجەتتىلىكتەرگە جاراتىلادى. سول سەكىلدى الماتى تەرى يلەۋ زاۋىتى مەن “جامبىل اياقكيىم تەرىسى” كومبيناتىن اتاپ وتۋگە بولادى. سوڭعى جىلدارى قوي تەرىسىن يلەۋ دە قولعا الىنا باستادى. 2008 جىلى قازاقستان 449 ملن. دوللارعا تون تەرىسىن ەكسپورتتادى. ولاردى نەگىزىنەن قىتاي مەن يتاليا ساتىپ الدى. بۇل – اقش-تان, برازيليادان, ارگەنتينادان, ءۇندىستاننان كەيىنگى بەسىنشى كورسەتكىش.
ەندى ءارتاراپتاندىرۋدىڭ پەرسپەكتيۆالىق باعىتى سانالاتىن مەتالل وڭدەۋ ونەركاسىبىنە نازار اۋدارايىق. تابيعي ارتىقشىلىقتارعا يە قازاقستان ولاردى بارىنشا پايدالانا وتىرىپ, جوعارى باسەكەگە قابىلەتتى, ەكسپورتقا باعدارلانعان سالا قۇرۋى ءتيىس. بۇعان قازىرگى كەزدە 724 كاسىپورىن مەن ءوندىرىس جۇمىس ىستەيتىن مەتاللۋرگياداعى وڭ ۇردىستەر قولايلى بولىپ تابىلادى. ال قارا مەتاللۋرگيادا – بۇل مەتالل تۇيىرشىكتەرىن شىعارۋ.
دۇنيە جۇزىندە قازىر مۇنداي ءوندىرىستەردى سالۋ قاۋىرت ءجۇرىپ جاتىر. ويتكەنى, وسىنداي ءونىم سالىستىرمالى تۇردە جوعارى قوسىمشا قۇنعا يە. ال ونى ءوندىرۋدى جولعا قويۋ كوپ قيىندىقتار تۋعىزبايدى. سوكولوۆ-سارىباي كەن-بايىتۋ وندىرىستىك بىرلەستىگىندە سالىنعان زاۋىت ءالى دە ازدىق ەتەدى. ۆولفرام, موليبدەن, حروم سەكىلدى مەتالداردىڭ بىرەگەي قورى بار رەسپۋبليكا توت باسپايتىن جانە باسقا ساپالىق قاسيەتتەرى بار بولات شىعارۋ جونىندەگى ءوزىنىڭ الەۋەتتىك مۇمكىندىكتەرىن جەتە پايدالانباي وتىر.
مەتالل وڭدەۋ سالاسىندا بىرقاتار بۇيىمدار شىعارۋ جولعا قويىلعان. جارتىلاي فابريكاتتاردىڭ, قارا مەتالدان جاسالعان بۇيىمداردىڭ ەكسپورتى وسۋدە. بۇل ءونىمنىڭ 12 ءتۇرىن 27 ەلگە ەكسپورتتاۋ 18 ەسە ءوسىپ, 2000 جىلعى 48,8 ملن. دوللاردان 2008 جىلعى 899,4 ملن. دوللارعا جەتكەن.
الايدا ىشكى جانە سىرتقى رىنوكتاردىڭ الەۋەتى سالانىڭ كەڭەيتىلۋىن تالاپ ەتۋدە. قازاقستان جىل سايىن مەتالدى كوپ قاجەت ەتەتىن ونىمدەردى – مۇناي-گاز قۇبىرلارىن, تەمىرجول ۆاگوندارىن, مەتالل كونسترۋكتسيالاردى, سىمداردى, شەگەلەردى كوپ كولەمدە اكەلەدى.
جەكە تاۋارلاردىڭ يمپورتى (ملن. دوللار)
جىلدار 2000 2003 2007 2008
بولات قۇبىرلار 208,1 384,7 1065,1 2639
جۇك ۆاگوندارى 59,1 189,1 123 450
مەتالل شىبىقتار 34,1 97,6 665 442,4
تەمىر بۇرىشتار 22,4 53,0 269,3 255,5
2008 جىلى 2,8 ملن. توننا وسىنداي ونىمدەر سىرتتان اكەلىنگەن. قارا مەتالدان جاسالعان ونىمدەر يمپورتىنىڭ جالپى سوماسى سول جىلى 3,5 ملرد. دوللاردان اسىپ تۇسكەن.
اقتوبە, اتىراۋ, اقتاۋ, ەكىباستۇز, رۋدنىي قالالارىندا سالىنىپ جاتقان مەتاللۋرگيا زاۋىتتارى, سىمداردى, ارماتۋرالاردى, بۇرىشتاردى, تەمىر شىبىقتار مەن باسقا دا سونداي ونىمدەردى شىعارا باستاۋىمىز رەسپۋبليكانىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرىپ, ولاردى سىرتقا جونەلتۋدى كەڭەيتەر ەدى. بۇل جەردە بيزنەستىڭ ءوز ونىمدەرىن ىشكى جانە سىرتقى رىنوكتاردا وتكىزۋى ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ قاجەت. قازاقستاننىڭ كومپلەكتىلەۋ جانە قوسالقى بولشەكتەر شىعارۋدىڭ الەمدىك وندىرىسىنە بەلسەنە قاتىسۋى مەتالل وڭدەۋ ونەركاسىبى ءۇشىن ماڭىزدى باعىت بولماق. كوپتەگەن ەلدەر وسىنداي ادىسكە كوشە باستادى. ماسەلەن, رەسەيلىك كاسىپورىندار ەۋروپالىق جانە امەريكالىق ۇشاق جاساۋشىلار ءۇشىن تيتان بۇيىمدار شىعارۋدى يگەرگەن. ال تۋنيس بولسا ەۋروپالىق اۆتووندىرىسشىلەر ءۇشىن كومپلەكتەۋشى بولشەكتەر شىعارۋدى جولعا قويعان.
قازىرگى كەزدە جەدەل دامىپ, ايرىقشا نازاردى تالاپ ەتەتىن قۇبىر ونەركاسىبى تۋرالى باسا ايتقان ءجون. ەلىمىزدە بۇل سالانىڭ ونىمدەرىن شىعارۋ جيىرمادان استام كاسىپورىندا ۇلعايىپ كەلەدى. 2008 جىلى قۇبىر شىعارۋدىڭ جالپى كولەمى 170 مىڭ توننانى قۇراسا, سونىڭ ىشىندە بولات, شويىن قۇبىرلار 104,2 مىڭ, پلاستماسسا قۇبىرلار 58,5 مىڭ, اسبەست-تسەمەنت قۇبىرلار 6,8 مىڭ توننا بولعان.
الايدا ىشكى رىنوكتىڭ سۇرانىسى تولىق كولەمدە قامتاماسىز ەتىلمەيدى. ءتىپتى جىلدىق قۋاتى 270 مىڭ تونناعا جەتەتىن, جىكسىز مۇناي-گاز قۇبىرلارىن شىعاراتىن “KSP Steel” زاۋىتىنىڭ (پاۆلودار ق.) ىسكە قوسىلۋى دا تاپشىلىقتى جابا الماي وتىر. وتاندىق بولات قۇبىرلار ءوندىرىسى يمپورت كولەمىنىڭ 10 پايىزىن عانا قۇرايدى. مۇناي-گاز قۇبىرلارىنىڭ كوپتەپ سالىنۋى, ولاردىڭ اعىمداعى جانە كۇردەلى جوندەۋى بۇل ءونىم ءوندىرىسىن ۇلعايتۋدى تالاپ ەتەتىنى ءسوزسىز. وتاندىق قۇبىر ونەركاسىبى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلىپ, قاجەت ءونىمنىڭ شىعارىلۋىن قامتاماسىز ەتسە, قانشاما قاراجات باسقا سالالارعا جۇمسالار ەدى. سونىمەن قاتار بۇل ءونىم ەكسپورتىنىڭ ءوسىپ وتىرعانىن دا ەسكەرۋ كەرەك. ماسەلەن, 2000-2008 جىلدارى قۇندىق تۇرعىدان العاندا بۇل كورسەتكىش 34,7 ەسە ءوسىپ, 2000 جىلعى 5,4 ملن. دوللاردان 2008 جىلعى 187,5 ملن. دوللارعا جەتكەن.
ەلىمىزدە وتاندىق ۆاگون جاساۋدا بەتبۇرىس بايقالادى. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى “زيكستو” ماشينە جاساۋشىلارىنىڭ قتج-عا ونىمدەرىن بەرە باستاۋى كوپتەن كۇتكەن جوبالاردىڭ ساپالىق ىلگەرىلەۋىن كورسەتەدى. ەكىباستۇز (“تامان” جشس), ارال (“ارالۆاگون”) قالالارىندا, اقتوبە وبلىسىنىڭ مارتوك اۋدانىنداعى قۇمساي كەنتىندە (“مارتوك مەحانيكا زاۋىتى”) جاڭا ۆاگون جاساۋ وندىرىستەرىنىڭ پايدا بولۋى ەلىمىزدە جۇك پلاتفورمالارىن, جارتىلاي ۆاگوندار مەن مۇناي تسيستەرنالارىن شىعارۋ جونىندەگى تولىققاندى سالانىڭ قۇرىلۋىن قامتاماسىز ەتەدى. وڭىرلەردىڭ ىنتىماقتاستىعى تۋرالى مەموراندۋمدارعا قول قويۋ شىعىس قازاقستان جانە قاراعاندى ماشينە جاساۋشىلارىنىڭ ۆاگون جاساۋشىلار ءۇشىن قاجەتتى بولشەكتەر بەرۋ جونىندەگى رەسۋرستارعا يە ەكەنىن كورسەتىپ بەردى. بەلگىلى عالىم جانە تەمىرجولشى مامان نىعمەتجان ەسەنعارين اتاپ وتكەنىندەي, بۇل ماڭىزدى ىستە “ۆاگون جاساۋ” بىرىڭعاي باعدارلاماسىن قۇرۋدى ۇيلەستىرۋ قاجەت, سوندا مۇمكىن بولاتىن قايتالاۋلار مەن قاجەتسىز باسەكەلەستىكتىڭ پايدا بولۋىنا جول بەرمەۋ ماقساتى ورىندالادى. ال ەندى ۆاگون جاساۋشىلاردىڭ ايرىقشا قاجەت استىق تاسىمالداۋ قوندىرعىلارىن قۇراستىرماۋى تاڭدانارلىق جاعداي.
سول سەكىلدى كولىكتىك ماشينەلەردى جاساۋ دا جاندانىپ كەلەدى. قازىر ەلەكتروۆوزدار مەن تەپلوۆوزدار (استانا, اتباسار, شۋ قالالارى), اۆتوموبيل (“ازيااۆتو”, وسكەمەن ق.), كاماز جۇك ماشينەلەرىن (كوكشەتاۋ, الماتى ق.), اۆتوبۋستار (سەمەي ق.), تروللەيبۋستار (الماتى ق.) جيناۋ, كەمە جاساۋ (ورال ق.) كاسىپورىندارى نازار اۋدارتادى. بۇل قاتارعا قوستاناي ديزەل زاۋىتىن دا قوسۋ كەرەك. مۇندا وتاندىق ماشينە جاساۋشىلار مەن مەتاللۋرگتەردى بارىنشا ىسكە قوساتىن جۇيەلى جۇمىس قاجەت. ماڭىزدى كولىكتىك دەرجاۆا رەتىندەگى قازاقستان ءۇشىن تولىققاندى سالالىق ءماشينە جاساۋ ءوندىرىسىن قۇرۋ ايرىقشا ماڭىزدى.
بۇگىنگى تاڭدا كومبايندار, تراكتورلار جانە باسقا تەحنيكا جيناۋدى قامتاماسىز ەتەتىن اۋىلشارۋاشىلىق ماشينەلەرىن جاساۋ, تۇرمىستىق جانە ونەركاسىپتىك ەلەكتروندىق ەسەپتەۋ قۇرالدارىن جاسايتىن وننان استام كاسىپورىندى قامتيتىن اسپاپ جاساۋ, قازبا بايلىقتاردىڭ ءتۇر-ءتۇرىن قازۋمەن اينالىساتىن ەلىمىز ءۇشىن كەن ماشينەلەرىن جاساۋ, اككۋمۋلياتورلار, ترانسفورماتورلار, ەلەكتر كابەلدەرى مەن سىمدارىن, تومەن ۆولتتى اپپاراتۋرا, ايىرعىش زاتتار شىعارۋدى قامتىپ وتىرعان ەلەكتر-تەحنيكالىق ونەركاسىپ جاقسى وركەندەپ كەلەدى. بۇل سالادا كۇردەلى ەلەكتر-تەحنيكالىق بۇيىمدار مەن جابدىقتار (تەلەديدار, كىر جۋ ماشينەسى, ماگنيتوفون, سوراپتار, ەلەكتر دۆيگاتەل, گەنەراتور) شىعارۋدى يگەرۋ جونىندەگى ىزدەنىستەر ابدەن قاجەت.
فارماتسەۆتيكا ونەركاسىبى – جەدەل دامۋشى سالالاردىڭ ءبىرى. ول قازىر مەدي-تسينا جانە فارماتسەۆتيكا ونىمدەرىن وندىرەتىن 79 كاسىپورىندى قامتيدى. ال رەسپۋبليكادا شىعارىلاتىن بارلىق ءدارى-دارمەكتىڭ 90 پايىزدان استامى “حيمفارم” اق, “سپ گلوبال فارم”, “رومات” فك, “نوبەل افف”, “نۇر-ماي فارم” جشس سەكىلدى بەس كاسىپورىننىڭ ۇلەسىنە كەلەدى. قاراعاندى فارماتسەۆتيكا زاۋىتى ءوندىرىستىڭ تولىق تسيكلىن يگەرگەن. ەلباسى ءوز جولداۋىندا اتاپ كورسەتكەنىندەي, ء“دارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسى ءۇشىن بارلىق قاجەتتى بازالىق جاعدايلاردى جاسادىق. دارىلەردىڭ 50%-ى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە شىعارىلاتىن بولادى”. ال ەندى ءدارى-دارمەك يمپورتى ءبىر جىلدا 500 ملن. دوللاردان اسقانىن ەسكەرسەك, وتاندىق مەديتسينالىق جانە فارماتسەۆتيكالىق كاسىپورىندار مەن وسى سالا عالىمدارىنىڭ الدىندا ۇلكەن مىندەتتەر تۇرعاندىعى انىق.
كورپوراتيۆتىك كوشباسشىلارى “قازاقستان قاعازى” اق جانە “كاپوليگراف” اق بولىپ تابىلاتىن تسەلليۋلوزا-قاعاز ونەركاسىبى دە جاقسى قىرلارىنان كورىنگەنىمەن, ءالى دە بولسا سۇرانىس تولىق وتەلىپ وتىرعان جوق. “ىلە كارتون-قاعاز كومبيناتى” اق وراۋ كارتونى مەن وفسەتتىك قاعاز شىعارادى. سول سەكىلدى گوفروكارتون جانە گوفروىدىس شىعارۋ جونىندەگى وندىرىستىك بازالار اقتوبەدە, قوستانايدا بار. ال ىلە كومبيناتى قازاقستانداعى جانە ورتالىق ازياداعى وفسەت قاعاز شىعاراتىن بىردەن-ءبىر كاسىپورىن بولماق. قازاقستاندا 2000-2008 جىلدارى قاعاز بەن كارتون شىعارۋ 6,5 ەسە ۇلعايىپ, 35,8 مىڭ تونناعا جەتتى. الايدا ءوندىرىس سۇرانىستان كوپ قالىپ قويىپ وتىر. ماسەلەن, 2008 جىلى رەسپۋبليكاعا 166,6 مىڭ توننا قاعاز ونىمدەرى كەلىپ, ونىڭ سوماسى 324,5 ملن. دوللارعا جەتكەن. رەسپۋبليكادا قاعاز قالدىقتارىنىڭ 20 پايىزدان اسپايتىن ءمولشەرى قايتا وڭدەلەتىنىن ەسكەرسەك, بۇل ءوندىرىستى قاعاز قالدىقتارىن قايتا وڭدەۋ ارقىلى كەڭەيتۋگە ابدەن بولادى. ءبىر عانا الماتى قالاسىندا جىل سايىن 110 مىڭ توننا قاعاز تاستالادى ەكەن, ال بۇل كورسەتكىش ەلىمىز بويىنشا 420-480 مىڭ توننانى قۇرايدى. قىتاي, ماسەلەن, قاعاز ءوندىرىسى ءۇشىن قاعاز قالدىقتارىن قايتا وڭدەيدى, ال بۇل تۇرعىداعى تاپشىلىقتى اقش-تان, ەۋرووداق جانە باسقا ەلدەردەن قاعاز قالدىقتارىن يمپورتتاۋ ارقىلى قامتاماسىز ەتەدى.
ۇن تارتۋ ونەركاسىبىنىڭ دامۋىنا قاراي وركەندەي تۇسكەن ماكارون ونەركاسىبى سەگىز جىلدا 3,2 ەسە ءوسىپ, 122,4 مىڭ تونناعا جەتتى. بۇل ءونىمدى ءوندىرۋ بويىنشا قازاقستان الەمدە جيىرما توعىزىنشى ورىنعا شىقتى, ال الەۋەتى جاعىنان بەستىككە كىرۋ مۇمكىندىگى بار.
ءارتاراپتاندىرۋ ۇدەرىسىنىڭ جۇرۋىنە وراي جەم-ءشوپ جانە جەم ونەركاسىبى, اينەك ونەركاسىبى, ەكولوگيالىق ونەركاسىپ اعاش وڭدەۋ جانە جيھاز ونەركاسىبى, حيميا ونەركاسىبى وركەندەپ كەلەدى. ارينە, بۇل سالالاردا اۋقىمدى شارالار اتقارىلۋى كەرەك. ايتپەسە, بىزدەگى قۇرىلىس ماتەريالدارى ونەركاسىبىن, “اقتوبە رەنتگەن” زاۋىتى ارقىلى ايشىقتى كورىنىپ وتىرعان مەديتسينا ونەركاسىبىن, ءبىر كەزدەرى ءوزىمىز قۇلدىراتىپ الىپ, قازىر جاپپاي قولعا الىنىپ جاتقان توقىما ونەركاسىبىن, كونديتەر ونەركاسىبىن بالىق ونەركاسىبىن, مۇناي وڭدەۋ ونەركاسىبىن, زەرگەرلىك ونەركاسىبىن, پوليگرافيا ونەركاسىبىن, پارفيۋمەريا-كوسمەتيكا ونەركاسىبىن دامىتۋ ەلىمىز ءۇشىن, حالقىمىز ءۇشىن كوپ پايدا اكەلەتىنىن استە ۇمىتۋعا بولمايدى.
داعدارىستان كەيىن ەكونوميكا ءبىرتىندەپ قالپىنا كەلىپ, سۇرانىس پەن ۇسىنىس تاياۋداعى ۋاقىتتا بۇرىنعى دەڭگەيىنە ورالاتىنى انىق. الايدا وندىرىستىك قىزمەتتىڭ ساپاسىنا قاتىستى ماسەلە ونە بويى الدان شىعادى. ويتكەنى مۇنىڭ ءوزى ادام كاپيتالىن دۇرىس پايدالانۋعا, باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى ارتتىرۋعا, ەڭبەك ونىمدىلىگىن وسىرۋگە, ءونىم ساپاسىن جاقسارتۋعا اسەر ەتەتىنى ءسوزسىز.
قازاقستان ءىجو ءوندىرۋ بويىنشا الەمدە ەلۋىنشى ورىننان ءسال تومەن تۇر. ال ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ ەسەبىنەن وركەندەتەر بولساق, تاياۋ بولاشاقتا بۇل كورسەتكىشتىڭ وزگەرەتىنى ءسوزسىز. ارينە, ءىجو كورسەتكىشىن ءوسىرۋدىڭ ەلدىڭ جانە حالىقتىڭ ءال-اۋقات دەڭگەيىن جاڭا دارەجەگە كوتەرەتىنىن ەستە ساقتاۋ كەرەك. سوندىقتان دا ەكونوميكانىڭ وسكەلەڭ الەۋەتىن ءارتاراپتاندىرۋ نەگىزىندە قازاقستاندىقتاردىڭ يگىلىگىنە اينالدىرۋ – ابدەن ناقتى دا قولجەتىمدى مىندەت.
جاقسى ءداستۇر جالعاستىعى
ەگەۋبەك دالباعاەۆ, الماتى وبلىستىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى.
كۇنى كەشە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان حالقىنا جاڭا جولداۋىن جاريا ەتىپ, قازاقستاندىقتاردىڭ ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن بەرىك سەنىمى مەن قاجىر-قايراتىن ەسەلەي ءتۇستى. جاستاردىڭ ومىرلىك كوزقاراسىن قالىپتاستىرۋدا اعا ۇرپاق وكىلدەرىنىڭ تاعىلىمدى تاجىريبەسى, ايتار اقىلى اۋاداي قاجەت. ويتكەنى, بۇگىنگى ارداگەرلەر – كەشەگى وتان قورعاۋشىلار, ەلىمىزدىڭ كوركەيۋىنە زور ۇلەس قوسقان, ەڭبەگىمەن سوڭىنا ۇلگىلى, وشپەيتۇعىن ءىز قالدىرعان جاندار. دەمەك, وتان قورعاۋداعى ەرلىكتەرى, يگىلىكتى ىستەرىمەن كوزگە ءتۇسىپ, ەلىمىزدىڭ ىنتىماعى مەن بەرەكە-بىرلىگىنىڭ ۇلگىسى بولعان قازىنالى قارتتاردىڭ ءومىر جولى ءاردايىم لايىقتى باعالانۋدا.
جولداۋدا “ارداگەرگە قامقورلىق” بولىمىندە ء“اربىر سوعىسقا قاتىسۋشى مەن سوعىس مۇگەدەگىنە بيۋدجەتتەن 65 مىڭ تەڭگە مولشەرىندە بىرجولعى جاردەماقى تولەنەتىن بولادى. سول سياقتى سوعىسقا قاتىسۋشىلار مەن سوعىس مۇگەدەكتەرىنە تەڭەستىرىلگەن, ۇلى وتان سوعىسى ۋاقىتىندا قازا تاپقان اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ اتا-انالارى مەن جۇبايلارى, قازا بولعان سوعىس مۇگەدەكتەرى مەن ولارعا تەڭەستىرىلگەن مۇگەدەكتەردىڭ جۇبايلارى, سوعىس جىلدارىنداعى تىل ەڭبەككەرلەرى دە ماتەريالدىق قولداۋسىز قالمايدى”, دەپ اتاپ كورسەتىلگەنى بارشا قاۋىمنان قولداۋ تاۋىپ وتىر.
قازىرگى كەزدە وبلىستاعى ارداگەرلەر قوعامدىق بىرلەستىگىندە 160 918 سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرى بار بولسا, ولار 19 قالالىق, اۋداندىق, 739 باستاۋىش ۇيىمدارعا بىرىكتىرىلگەن. قۇندى قۇجات بارلىق باستاۋىش ۇيىمداردا تالقىلانىپ, وسى شاقىرۋعا بايلانىستى اعا ۇرپاق قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتەرىن جەتە سەزىنىپ, قايتارىمدى ىستەرىمەن تانىلۋعا ۇمتىلۋدا. اتاپ ايتساق, وبلىستاعى “ارداگەر اجەلەر” ۇيىمدارى قۇرىلىپ, داستۇرگە ساي ولار ۇرپاق ءتاربيەسىنە كەڭىنەن ارالاسىپ كەلەدى. ءناتيجەسىندە ارداگەرلەر ۇيىمى ءوزىنىڭ جۇمىسىن جىل ساناپ جەتىلدىرىپ, تەك مەملەكەت موينىندا تۇتىنۋشىلار عانا ەمەس, قوعامدىق ومىرگە بەلسەنە ارالاسىپ, جاستارىمىزدى اتا-بابالار ءداستۇرى نەگىزىندە تاربيەلەۋدە وزدەرىنىڭ ومىرلىك باي تاجىريبەلەرىن ناسيحاتتاپ, حالقىمىزدىڭ رۋحاني بايلىعىن, دەڭگەيىن كوتەرۋگە ۇلەس قوسىپ وتىر.
جولداۋدا ەلىمىزدەگى الەمدىك قارجى داعدارىسىنىڭ الدىن الۋ, ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ, ينۆەستيتسيا تارتۋ, شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ, جاس ۇرپاققا ءبىلىم بەرۋ مەن حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ ماسەلەلەرى دە ورنىقتى ورىن العانىن كورۋگە بولادى. سونىمەن بىرگە, قوعامنىڭ جان-جاقتى دامۋى ىشكى ساياسي تۇراقتىلىققا بايلانىستى ەكەندىگى تۋرالى دا ناقتى مىندەتتەر جۇيەلەنگەنى اعا ۇرپاقتىڭ كوپتەن كوكەيدە جۇرگەن ماسەلەلەرىن ءدوپ باسقانىمەن قۇندى دەگەن ءجون.
ءبىز اشتىقتى دا, سۇراپىل سوعىستى دا باستان كەشىردىك. دەمەك, قاي قوعامدا ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنىڭ جوعارى ەكەندىگىنە ناقتى باعا بەرە الامىز. وسى ورايدا بۇگىنگى استا-توك زامان حالقىمىزعا ەگەمەندىكتىڭ ارقاسىندا عانا كەلگەن سىي. ارينە, قوعام دامىعان سايىن ادامداردىڭ ءومىر ساپاسىن جاقسارتۋعا دەگەن تالاپ-تىلەگى وسەتىنى بەلگىلى. دەگەنمەن, كوزى قاراقتى حالقىمىز جاقسى مەن جاماننىڭ اراجىگىن اجىراتا ءبىلۋى ءتيىس. جولداۋدى وقي وتىرىپ, وسىنداي وي تۇجىرىمدادىم. جولداۋ ءار ادامدى ساياسي بەلسەندىلىك پەن سەنىم بيىگىنە قۇلشىندىراتىنى انىق.
الدىڭعى قاتارلى مەملەكەتتەر
قاتارىنان ورىن الۋىمىزدىڭ العىشارتتارى
الماتى جۇرتشىلىعى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىنىڭ باستى باعدارلارىن تالقىلادى. قالا اكىمى احمەتجان ەسىموۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن جينالىسقا ەلىمىزدىڭ بەلگىلى عالىمدارى, كاسىپكەر قاۋىم وكىلدەرى, الەۋمەتتىك سالا قىزمەتكەرلەرى مەن جاستار قاتىستى.
بۇكىل الەمدى شارپىعان ەكونوميكالىق داعدارىستان ەڭسەسىن تۇسىرمەي كەلە جاتقان قازاقستان ءۇشىن الەمدىك قوعامداستىققا ەلدىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق الەۋەتىن پاش ەتەتىن ەلباسىنىڭ حالقىمىزعا ارناعان جاڭا جولداۋىنىڭ ءمانى ەرەكشە.
قازاقستاننىڭ قارجى-ەكونوميكالىق جانە مادەني ورتالىعى بولىپ وتىرعان الىپ شاھار الماتىنىڭ كەلەشەكتەگى دامۋىنىڭ باستى بەلەستەرى پرەزيدەنت جولداۋىنداعى باستى باعدارلارعا تىكەلەي تاۋەلدى. دامىعان مەملەكەتتەر ەكونوميكاسىنىڭ باستى دىڭگەگى بولىپ تابىلاتىن شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك شوعىرلانعان الماتى قالاسىنىڭ تۇرعىندارى ءۇشىن جولداۋدا ۇكىمەتكە 2011 جىلى بيزنەستى تىركەۋگە جانە جۇرگىزۋگە بايلانىستى وپەراتسيالىق شىعىنداردى 30%-عا, ال 2015 جىلى تاعى دا 30%-عا قىسقارتۋ تاپسىرىلۋى كوپتەگەن ماسەلەلەردىڭ شەشىلەتىنىنە ءۇمىت ۇيالاتادى.
جولداۋ باعدارلارىنا سايكەس الماتىنىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسى دا جاسالدى. ول ستراتەگيا بويىنشا, بىرىنشىدەن, الماتى وتانىمىزداعى يسلام بانكينگىنىڭ ورتالىعى بولادى. ەكىنشىدەن, ەلىمىزدىڭ تۋريستەر ەڭ كوپ كەلەتىن ايماعى رەتىندە تانىلعان قالادا “ازيادا-2011-گە” ارنالىپ سالىنىپ جاتقان نىساندار كەڭىنەن پايدالانىلادى. بۇل ءوز كەزەگىندە حالىقتى سالاماتتى ءومىر سالتىنا تارتۋعا ءوز سەپتىگىن تيگىزەدى. ۇشىنشىدەن, پرەزيدەنتتىڭ جولداۋىندا ەرەكشە اتاپ كورسەتىلگەن عىلىمي-يننوۆاتسيالىق جانە ءبىلىم ورتالىعى بولىپ قالىپتاستىرۋ ءۇشىن جوعارى وقۋ ورىندارى مەن كاسىپكەرلەردىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق ايماق قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل رەتتە ەلباسىنىڭ “ىشكى سۇرانىس بازاسىنداعى سەكتورلاردى ءداستۇرلى يندۋستريالىق ورتالىقتار جانىندا, سونداي-اق قۋاتتى كادرلىق الەۋەتى بار الماتى مەن استانا قالالارىندا دامىتۋ قاجەت”, دەپ بۇل ماسەلەگە اسا ۇلكەن ءمان بەرۋى اتالمىش جوبانىڭ شاھار ءۇشىن ماڭىزدىلىعىن ايقىندايدى.
كەڭەسكە جينالعان زيالى قاۋىم بيىلعى پرەزيدەنت جولداۋىندا جاۋاپتى ورگاندارعا تەك يدەولوگيالىق قانا ەمەس, ناقتى تاجىريبەلىك ءمانى بار ماسەلەلەر بويىنشا تاپسىرمالار بەرىلگەنىن باسا ايتتى. بيىلعى جىلدىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىكتەرى بولىپ تابىلاتىن الداعى ون جىلعا ارنالىپ جاسالاتىن ناقتى دامۋ جوسپارى, تاۋەلسىزدىك تۋىنىڭ استىندا ءوتكىزگەن جىلدارىمىزدىڭ تەرەڭنەن سارالانۋى, قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋىنە بايلانىستى باسىمدىقتار, قازاقستاننىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق مەملەكەت رەتىندە دامۋىن بەكەمدەۋ قۇجاتتىڭ تاريحي ءمانى مەن دوكترينالىق قۇندىلىعىن ايشىقتايدى. مەملەكەت باسشىسى داعدارىس جىلدارىنداعى ەكونوميكالىق ەلەۋلى سىناقتارعا تالداۋ جاساي وتىرىپ, الداعى مىندەتتەرىمىزدىڭ باعدارىن دا ايقىنداپ بەرگەن.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ “ ۇلى جولدا ۇلى مۇراتتى ماقسات ەتىپ قويا بىلگەن ەل قاشاندا بيىكتەردى باعىندىرماق”, دەگەن ءسوزى بۇگىندە ۇلاعاتتى قاعيداعا اينالۋى ءتيىس. وسى ورايدا, ەلىمىزدىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋى بىزگە بىلدىرىلگەن ۇلكەن سەنىم بولىپ تابىلادى. سول ۇدەدەن شىعا ءبىلۋ زور جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەدى. ياعني, بۇل – ەلباسىمىز باستاعان ەگەمەن مەملەكەتىمىزدىڭ باياندى تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى تىڭ باستامالارىنىڭ, قىرۋار ەڭبەك پەن بىرلىگى جاراسقان ىنتىماقتىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولعان تابىستارىمىزدى نىعايتا ءتۇسۋ دەگەن ءسوز.
وسى رەتتە ءسوز العان ەكونوميست راحمان الشانوۆ قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىنىڭ زور مۇمكىنشىلىكتەرىن سارالاپ ايتا كەلە, ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتۋ ءۇشىن ناقتى باعدارلاما مەن كورەگەن ساياسات قاجەتتىگىنە توقتالدى. ال بارلىق باعىت بويىنشا كوشباسشىمىز, جول سىلتەرىمىز بولىپ تابىلاتىن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ حالىققا جولداۋى ءبىزدىڭ الدىڭعى قاتارلى مەملەكەتتەر قاتارىنان ورىن الۋىمىزدىڭ باستى قۇرالدارىنىڭ ءبىرى دەسەك, قاتەلەسپەيتىنىمىز انىق.
ايگۇل ەشماعامبەتوۆا, جۋرناليست, ارنايى “ەگەمەن قازاقستان” ءۇشىن. الماتى.
دامۋدىڭ جولدارى ناقتىلانا ءتۇستى
امانقوس شاۋقامبەرديەۆ, ماڭعىستاۋ وبلىستىق اۋرۋحاناسى تراۆماتولوگيا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جىل سايىنعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىن اسىعا كۇتۋ داستۇرگە اينالعان. ءويتكەنى جولداۋدا ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق دامۋى, حالقىمىزدىڭ ءال-اۋقاتى جايلى جان-جاقتى ايتىلۋىمەن قاتار, الداعى جىلدارداعى دامۋىمىزدىڭ باستى باعىتتارى بەلگىلەنىپ, ءتيىستى تالاپتار قويىلادى. وسى جىلى دا سولاي, تابىسقا جەتۋدىڭ, ورلەپ-ءوسۋدىڭ باستى تەتىگى ەكونوميكانى ورگە باستىرۋ جانە دە ەل ىنتىماعى مەن حالىق بىرلىگى ەكەندىگى باسا ايتىلدى. جولداۋدا ەشكىم دە, ەشتەڭە دە نازاردان تىس قالمادى. دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق داعدارىس ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن اۋىرعا سوقپاعانى دەرەكتەر ارقىلى كولدەنەڭ تارتىلدى. ەندى 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىن ورىنداۋعا كىرىسەتىندىگىمىز جاريا ەتىلدى. ونجىلدىقتاعى ورلەۋىمىزدىڭ نەگىزگى باعىتتارى بايىپتى تۇردە باياندالدى.
ال حالىق دەنساۋلىعى – قازاقستاننىڭ ءوزىنىڭ ستراتەگيالىق ماقساتتارىنا جەتۋدەگى تابىسىنىڭ اجىراماس قۇرامداس بولىگى, دەپ اتاپ كورسەتىلۋى وسى سالا قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن ۇلكەن ءمارتەبە, زور جاۋاپكەرشىلىك ەكەندىگىن بىزدەر جاقسى تۇسىنەمىز. ەلباسىنىڭ 2020 جىلعا قاراي انا مەن بالا ءولىمىن ەكى ەسە, جالپى ءولىمدى 30 پايىزعا, تۋبەركۋلەزبەن اۋرۋدى 20 پايىزعا قىسقارتىپ, ءومىر ءسۇرۋدىڭ ۇزاقتىعىن 72 جاسقا ۇلعايتۋدى العا قويۋى — ەل حالقىنىڭ كەلەشەككە دەگەن ءۇمىتىن ۇكىلەندىرىپ, سەنىمدەرىن نىعايتا تۇسەتىن مەرەيلى مىندەت, ماڭىزى تەرەڭ ماقسات. بۇل ورايدا وبلىستا يگىلىكتى ىستەر بارشىلىق. سالاعا بولىنگەن قارجى الدىڭعى جىلدان 28 پايىزعا ءوستى. انا مەن بالا ءولىمى, تۋبەركۋلەزبەن اۋىراتىندار سانى ازايىپ كەلەدى. وبلىستىق اۋرۋحانا كۇردەلى جوندەلدى. جاڭادان كارديوحيرۋرگيا ءبولىمى اشىلىپ, جەرگىلىكتى ماماندار جۇرەككە وپەراتسيا جاساي باستادى. وبلىستىق قان ورتالىعى, بىرنەشە اۋرۋحانا, ەمحانا قۇرىلىستارى وسى جىلى سالىنىپ بىتكەلى وتىر. وسىنىڭ ءبارى ەلباسى جولداۋىن ويداعىداي جۇزەگە اسىرۋعا بىزدە مۇمكىندىك تە, جاعداي دا, ىنتا-جىگەر دە بار ەكەندىگىن بىلدىرەدى.
اقتاۋ.