ساندىق جۇيە ساپانى جاقسارتادى

ادامزات قيالىنىڭ ناتيجەسى مەن ونى ۇنەمى جەتىلدىرۋدىڭ ارقاسىندا بەينەتتەن ارىلعانىمىز شىندىق. ءومىر ءسۇرۋدى وڭايلاتۋ ارقىلى كۇندەلىكتى تىرشىلىكتى ۇيالى بايلانىسسىز, عالامتورسىز ەلەستەتە المايتىن بولدىق. ەندى ەل كورەرمەندەرىنىڭ الدىندا ساندىق تەلەحابار تاراتۋ, اتاپ ايتساق, رەسپۋبليكالىق تەلەارنالاردا شىعاتىن باعدارلامالاردى ءبىر پاكەتتە كورۋ مۇمكىندىگى تۇر.  وسى ورايدا ءبىز رجس تاعايىنداۋ جانە بايلانىس سالاسىن مەملەكەتتىك باقىلاۋ ءبولىمىنىڭ باس مامانى گۇلنار بوكەەۆا حانىمدى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك. – گۇلنار حانىم, راديو بايلانىسى مەن ساندىق حابار تاراتۋدا پەرسپەكتيۆالى تەحنولوگيالار ەنگىزۋ قالاي جۇزەگە اسپاق؟ – ەل اۋماعىندا ساندىق حابار تاراتۋ جۇيە­سىن ەنگىزۋ ەلباسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسى بو­يىن­شا جۇزەگە اسىپ وتىر. تاپسىرما اق­پارات­تان­دىرۋ جانە بايلانىس اگەنتتىگىنە جۇكتەلدى. بولا­شاقتا, اتاپ ايتساق 2015 جىلعا دەيىن ەلى­مىزدىڭ بايلانىس سالاسىن ساندىق حابار تاراتۋ جە­لىسىنە تولىقتاي كوشىرۋ جوسپارلانعان. ءجۇ­يەنى قولدانۋ كەزىندە ءبىر جيىلىكتى ارنادا ءبىر­نەشە باعدارلاما تاراتۋ مۇمكىندىگى پايدا بو­لادى. سونداي-اق, ونىڭ دامۋى بارىسىندا ءبىر­نەشە جاڭا قىزمەت ءتۇر­لەرى پايدا بولماق. مى­سالى, جىلجىمالى تەلەحابار تاراتۋ, جوعارى سا­پالى تەلەديدار جانە مالىمەت بەرۋ جۇيەسىنە قوسىلۋ جۇزەگە اسپاق. راديو بايلانىسى مەن ساندىق حابار تارا­تۋ­دا پەرسپەكتيۆالى تەحنولوگيانىڭ ەل ومىرىنە ەنۋى جاقسى جاڭالىق. ويتكەنى ەلىمىزدىڭ زامان كو­شىنە ىلەسىپ, الەمدە تەحنولوگيا بارىنشا دامىپ تۇرعان كەزدە ونى قولدانۋ جانە يگىلىگىن كورۋى كەرەكتىگى ايداي انىق نارسە. ساندىق حابار تا­راتۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ جۇمىسىن اگەنتتىك ءبىر­نەشە كەزەڭدە جۇزەگە اسىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. العاشقى كەزەڭدە 2010-2011 جىلدارى ساندىق حابار تاراتۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ كەزىندە ەۋروپالىق حا­بار تاراتۋ DVB جانە اۋديو جانە بەينە سيگ­نال­دارىن قىسۋ ءۇشىن MPEG-4 ستاندارتتارىن قول­دانا وتىرىپ, ساندىق حابار تاراتۋ جۇيەسىنىڭ اۋ­ماقتىق جيىلىك جوسپارى جاسالماق. سونىمەن قاتار, وسى اۋماقتىق جيىلىك جوسپارىنا سۇيەنە وتى­رىپ, ساندىق حابار تاراتۋ جەلىسى قۇرى­لى­سىنىڭ جۇيەلىك جوباسى جاسالاتىن بولادى. ەكىن­شى كەزەڭ 2011-2012 جىلدار ارا­لى­عىن قامتىماق. بۇل كەزەڭدە ساندىق حا­بار تاراتۋ جەلىسىن تاجىريبەگە ەنگىزۋ ءۇشىن قاناتقاقتى ءوڭىر­لەر بەلگىلەنبەك. ونىڭ قاي دەڭگەيدە بولا­تىن­­دىعى ازىرگە بەلگىسىز. ال 3-كەزەڭ, ياعني 2012 جىلى ساندىق حابار تاراتۋ جە­لى­سىنىڭ قۇرىلىسى باس­تالادى. قۇرىلىس 2015 جى­لى اياقتالىپ, ەلىمىز ساندىق حابار تاراتۋ جەلىسىنە تولىق كوشەدى دەگەن ويدامىز. جوسپارلى جۇمىستى جۇرگىزۋدى باستاماس بۇ­رىن الدىمىزدا ستاندارت تاڭداۋ ماقساتى تۇر. سە­بەبى 2006 جىلى جەنەۆا قالاسىندا وتكەن اۋ­ماقتىق كونفەرەنتسيادا جەنەۆا-06 كەلىسىم-شار­تىنا قول قويعان ەلدەر ساندىق حابار تاراتۋ ءجۇ­يەسىن ەۋروپالىق DVB-ت ستاندارتىندا ەنگىزىپ, ءبىر­نەشە جىلدار بويى جۇمىس جاساپ كەلدى. كور­شىلەس تمد ەلدەرى دە ءوز جۇمىستارىن وسى ستان­دارتتا باستاعان بولاتىن. بىراق بۇگىنگى كۇنى بۇل ستاندارتتىڭ جا­ڭا­لانعان ءتۇرى DVB-ت2 ستاندارتى قول­دانىلۋدا. بۇل ستاندارتتى 2010 جىلى ۇلى­بريتانيا ەنگىزۋدى جوس­پارلاپ وتىر. اگەنتتىك ال­دىنداعى نەگىزگى ماق­سات – ەل اۋماعىنداعى ساندىق حا­بار تاراتۋ ءجۇ­يە­سىن ەنگىزۋ ءۇشىن وسى ەكى ستان­دارتت­ىڭ بىرەۋىن تاڭ­داۋ. ستاندارت تاڭدالعاننان كەيىن اۋماقتىق ءجيى­لىك جوسپار جاسالىپ, ءارى قاراي سان­دىق حابار تا­را­تۋ جەلىسى قۇرىلىسىنىڭ جوباسى جاسالادى. قا­زىرگى ۋاقىتتا اگەنتتىكتە ۇيىم­داس­تىرۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. ستاندارتقا ساي قۇرال-جاب­دىق­تاردى قاي ەلدەن ساتىپ الۋ, ياعني بارلىق تەح­نيكالىق جابدىقتاۋ ماسەلەلەرى پى­سىق­تالۋ ءۇس­تىندە. ونى ەلىمىزگە ەنگىزۋ بارىسىندا ءوز ما­مان­دارىمىز جۇ­مىلدىرىلماق. قاجەت جاعدايدا شەتەل مامان­دا­رىن شاقىرتىپ, ءوز مامان­دارىمىزدى وقىتۋىمىز مۇمكىن. – جۇيەنى ەنگىزۋدىڭ ارتىقشىلىعى نەدە؟ – ساندىق حابار تاراتۋ جۇيەسىندە بە­ل­گى­لەنگەن الەۋمەتتىك ءبىر پاكەت ىشىنە 10-20 باع­­دار­لاما سىي­عى­زۋعا بولادى. ول ءار تەلە­ار­نا­لاردان تاڭ­دالىپ الىنۋى مۇمكىن. ياعني, كورەرمەن تەل­ە­ار­نالاردى اۋدارىستىرىپ جاتپاي-اق, رەيتينگى جوعارى باعدارلامالاردى ءبىر ارنادان كورە الادى. ەل كورەرمەندەرىنىڭ تەلەديدارلارى بۇل ستاندارتتى قابىلداۋعا دايىن ەمەس. ولار ساندىق جۇيەدە جۇمىس جاساۋى ءۇشىن قوسىمشا قۇرال ساتىپ الۋى كەرەك. بۇل ورايدا ايتا كە­تەتىن ءجايت, قوسىمشا قۇ­­رالدى ساتىپ الۋ قارجىسىنىڭ قايدان, كىمنەن شىعاتىندىعى ءالى بەلگىسىز. دەگەنمەن ساندىق جۇيە ەنگىزىلگەن ەۋروپا ەلدەرىندە حالىقتىڭ الەۋ­مەتتىك ارنايى توپتارى, مىسالى, زەينەتكەرلەر مەن ستۋ­دەنت­تەر­دى بۇل قۇرالمەن قامتاماسىز ەتۋ قاراس­تى­رىل­عان. ءبىزدىڭ ەلىمىز بويىنشا ازىرشە بۇل ءجو­نىندە ناقتى شەشىم قابىلدانا قويعان جوق. سان­دىق حابار تاراتۋ جۇيەسىنىڭ قاجەت­تى­لىگى وتە جو­عارى بولعاندىقتان مەملەكەت تۇر­عىسىنان الەۋ­مەتتىك جاعدايى ناشار توپتارعا قوسىمشا قۇرال ساتىپ الۋ تيىمدىرەك بولماق. – ەلىمىز مۇنداي جۇيەگە قانشالىقتى دايىن جانە الەۋمەتتىك پاكەتكە ەنەتىن  باعدارلامانى كىم تاڭداماق؟ – ەلىمىز ساندىق حابار تاراتۋ جۇيەسىن قا­بىل­داۋعا تولىق دايىن. ويتكەنى اۋىلدىق جەر­دىڭ وزىندە, كورەرمەندەر ءوز كۇشتەرىمەن “تارەلكا” قۇرىپ الىپ, شەتەلدىك ارنالاردى تاماشالايتىنى بەلگىلى. ونىڭ ورنىنا ۇكىمەت ءار قازاقستاندىق ارنادان 10-20 باعدارلامانى ءبىر پاكەتكە سىيعىزىپ, ونى الەۋمەتتىك پاكەت رەتىندە اقىسىز تۇردە تاراتاتىن بولسا جاقسى ەمەس پە؟ ءارى ءوز اقپاراتتىق كەڭىستىگىمىزدى دا­مى­­تاتىن بولامىز. بۇعان, اسىرەسە, اۋىلدىق جەردەگىلەر مۇقتاج. ولار كورەتىن ارنالار اياسى شەكتەۋلى عانا. سوندىقتان رەسپۋبليكالىق 1-2 ارنادان باسقانى كورمەيتىن كورەرمەندەرگە بۇل ۇلكەن ولجا. الەۋمەتتىك پاكەت سەتكاسىن تول­تىرۋ مادەنيەت جانە اقپارات مينيس­تر­لىگىنىڭ قۇ­زى­رىنا كىرەدى. ال اقپاراتتاندىرۋ جانە باي­لا­نىس اگەنتتىگى تازا تەحنيكالىق تۇرعىدان قام­تا­ماسىز ەتەتىن بولادى. – جاڭا جۇيە قىزمەت كورسەتۋ قۇنىنا  قانشالىقتى اسەر ەتەدى؟ – وتكەن جىلى راديو جيىلىكتەر جونىندەگى ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيانىڭ ءماجىلىسى بولىپ ءوتتى. ماجىلىستە اگەنتتىككە 1920-1980/2110-2170 مگتس راديو جيىلىگى اۋقىمىنداعى جيىلىكتەردى ەلىمىزدە ۇيالى بايلانىستىڭ 3G بۋىنىن ەنگىزۋ ءۇشىن جەتەكشى ءۇش وپەراتور “قازاقتەلەكوم” اق”, “كار-تەل” جشس, “موبايل-تەلە­كوم­سەر­ۆيس” جشس اراسىندا ۇلەستىرۋ تاپ­سىرىل­دى. 3G بۋىنى ەنگىزىلسە جاڭا قىزمەت ءتۇر­لەرى پايدا بولادى. مىسالى, ءموبيلدى ينتەرنەت, ءموبيلدى تەلەديدار جانە جوعارى جىل­دامدىقپەن مالىمەت بەرۋ جۇيەلەرى. سونىمەن قاتار ۇيالى بايلانىس جىلدامدىعىن ارتتىرۋ ساپاسى دا جوعارىلاماق. وسىعان بايلانىستى, تەلەكوممۋنيكاتسيا جۇيە­سىن­دە قىزمەت كورسەتۋ اياسى كەڭەيسە, سونداي-اق قىزمەت كورسەتۋشى وپەراتورلار اراسىندا باسە­كەلەستىك پايدا بولسا, بۇنىڭ بارلىعى ساندىق حابار تاراتۋدىڭ, جىلدامدىعى جوعارى ين­تەر­نەت قىزمەتى قۇنىنىڭ تومەندەۋىنە اكەلىپ سوعادى. ال بۇل قاراپايىم تۇتىنۋشىلار ءۇشىن وتە ءتيىمدى. ساندىق حابار تاراتۋ جۇيەسى مەن جوعارى جىلدامدىقتى ينتەرنەتتىڭ ەنگىزىلۋى, راديو­جيىلىكتىڭ كوبەيۋى بۇنىڭ بارلىعى دا تۇتى­نۋ­شى­لار­دىڭ مۇددەسى مەن ەل دامۋى ءۇشىن ىستەلۋدە. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن  ۆەنەرا تۇگەلباي. كاسىپكەر 60 پاتەرلى ءۇي سالدى كەزىندە رەسپۋبليكانى باسقارعان د.قوناەۆ زاي­سانعا كەلگەن ساپارىندا تاۋ بوكتەرىندە بوي كوتەرگەن اسەم قالانى, كوشەلەردەگى ارىقتاردا سىلدىرلاپ اعىپ جات­قان سۋدى كورىپ, “الماتىنىڭ ماكەتىنەن اۋمايدى-اق”, ەكەن دەپ ءسۇيسىنىپتى. شىنىندا دا سوڭعى جىلدارى زاي­سان كورىكتەنە ءتۇستى. كوشەلەرگە اسفالت توسەلىپ, ءتۇن­دە شامدار جارقىراپ تۇرادى. سوڭعى كەزدە اۋدان ور­تالىعىندا كوپ قاباتتى تۇرعىن ۇيلەر پايدالانۋعا بەرىلە باستادى. جاقىندا وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى, “زايسان قۇرىلىس” جشس باستىعى بولات نۇراسىل جاڭا پاتەر يەلەرىنە  كوپ قاباتتى 60 پاتەرلى تۇرعىن ءۇيدىڭ سيمۆولدىق كىلتىن تابىس ەتتى. جاڭا ءۇي  ورتالىقتا ورنالاسقان. ءىشى-سىرتى ادەمى, الىستان كوز تارتاتىن ۇيگە يە بولامىن دەۋشىلەر از ەمەس. اۋدان اكىمى ءا.مۇحتارحانوۆ كاسىپكەر ازاماتقا جۇرتشىلىق اتىنان العىس ءبىلدىردى. وڭداسىن ەلۋباي,  شىعىس قازاقستان وبلىسى. حالىقارالىق جوبا جۇزەگە اسىرىلماق اعىمداعى جىلى ەلدەردى جال­عاس­تىراتىن جوبا باتىس ەۋروپا-باتىس قى­تاي حالىقارالىق اۆتو­جو­لى باستاۋ الماق. ەلباسى باستا­ماسىمەن قولعا الىنعالى وتىرعان كۇرەجول قۇرى­لىسى­نا 10 ملرد. اقش دوللارى ءبولىنىپ اتىرعان كورىنەدى. حالىقارالىق كولىك ءدالىزى رەسەيدىڭ سانكت-پەتەربۋرگىنەن باس­­تاۋ الىپ, ماسكەۋ, قازان, ورىنبور قالالارىن دا كوكتەي وتپەك. ال, ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى اقتوبە وبلىسى مەن وڭتۇستىك ايماقتار ارقىلى جۇرەتىن اۆتوجول الماتى قالاسىنان ءوتىپ, قىتاي شەكاراسىنا جەتپەك. وسى ءۇش مەملەكەتتى جالعاستى­را­تىن جوبانى ۇيلەستىرۋ ماقسا­تىندا ۇكىمەتتىڭ تاپسىرماسى نە­گىزىندە بەس شتاب قۇرى­لىپ, حالىق­ارالىق جوبانى جۇزەگە اسىرۋ جۇمىستارىنا قۇلشىنا كىرىسىپ تە كەتتى. وسىعان وراي وبلىس اكىمى بولاتبەك قۋان­دىقوۆ پەن كولىك جانە كوممۋني­كاتسيا ۆيتسە-ءمينيسترى دۋلات كۇتەربەكوۆ­تىڭ قاتىسۋىمەن باتىس ەۋروپا–باتىس قىتاي حالىقارالىق اۆتوجولى جوباسىن ۇيلەس­تىرۋ شتابىنىڭ ءماجىلىسى دە بولىپ ءوتتى. ءماجىلىستى ايماق باسشىسى ب.قۋان­دىقوۆ اشىپ, اعىمداعى جى­لى باستاۋ الاتىن حالىقارالىق جوباعا سايكەس اتقارىلاتىن جۇ­مىس­تار جايلى  بايان ەتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, 2012 جىلى پايدالانۋعا بەرىلەتىن حا­لىق­ارالىق اۆتوبان قۇرىلىسىنا جەرگىلىكتى مامانداردى تارتۋ ماقساتىندا “تەح­مامان” وقۋ-وندىرىستىك ورتالى­عىندا وسى سالا ماماندارى دايار­لا­نۋدا. سونداي-اق ايماقتاعى باسقا وقۋ ورتالىقتارىندا دا قاجەتتى ماماندىق يەلەرىن وقىتۋ قولعا الىنباق. وبلىس اۋماعىنان وتەتىن 811 شاقىرىمدىق كۇرەجول 15 ۋچاسكەگە ءبولىنىپ, بۇگىنگى تاڭدا ولاردىڭ 14-ىندە جۇمىس جاسايتىن مەردىگەر كومپانيالار بەلگىلەنىپ, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1 ساۋىرىندە جۇمىستارىن باستاماق. وسى شتاب ماجىلىسىندە كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا ۆيتسە-مي­نيسترى د.كۇتەر­بەكوۆ حالىقارالىق جوبا جايلى تۇسىنىك­تەمە بەرىپ, كۇرەجول قۇرىلىسىنا شەتەل­دەردەن تەك قانا جوعارى كاتەگوريالى ما­ماندار الىناتىنىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, وسى قۇرى­لىسقا قاتىساتىن 18 مىڭنان استام جۇمىس كۇشىنىڭ 75-80 پايىزىن جەرگىلىكتى ماماندار قۇراماق. شتاب وتىرىسىندا يتاليالىق ء“Salىnى Cost-ءruttorى S.P.A” كومپا­نياسىنىڭ وكىلى ماركو ساراچەني وتكەن جىلدىڭ سوڭىن­دا وبلىس ورتالىعىندا شەتەلدەردە جول سالۋعا ماماندانعان جوعارىداعى كومپا­نيانىڭ فيليالى اشىلىپ, بۇگىندە بەلگىلەنگەن جۇمىستار كەستە بويىنشا جۇرگىزىلىپ جاتقاندى­عىنان حاباردار ەتتى. ۇستىمىزدەگى جىلى كومپانيا ءوز ۋچاسكە­سىندەگى كۇرەجول ءبولىمىنىڭ 100 شاقى­رىمىن سالۋعا كۇش سالماق. اۆتوجول قۇ­رى­لىسىنا قاجەتتى ماتەريالدى, ياعني قيىرشىق تاستى ايماقتا ءوز­دەرى وندىرۋگە دە بەتبۇرىس جاساماق. وسى وتىرىستا اۆتوموبيل جولدارى كوميتەتىنىڭ توراعاسى زامير سادىق ۇلى دا جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا جاسالىپ جاتقان دايىندىق بارىسى جايلى  ەگجەي-تەگجەيلى بايان ەتتى. ءماجىلىستى قورىتىندىلاعان ايماق باسشىسى جاۋاپكەرشىلىگى ۇلكەن حالىق­ارالىق جوبانى جۇزەگە اسىراتىن كوم­پانيالار جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىكپەن تىعىز قارىم-قاتىناستا بولىپ, جول ساپاسىن باقىلاۋ جۇمىستارىنا باسا نازار اۋدارۋى قاجەتتىگىن باسا ايتتى. ەركىن ءابىل, قىزىلوردا. ۇنەم مەن پايدا — باستى ماقسات “جامبىل ەلەكتر جەلىلەرى” اق ورتاشا ەسەپپەن كۇندىگىنە قالا تۇرعىندارىنا 54-56 مۆت. ەلەكتر قۋاتىن تاسىمالداپ وتىر. مۇندا ەلەكتر كوزىن ۇنەمدەۋ بويىنشا جاڭا تەحنولوگيالار ورناتىلعان. كاسىپورىن “تارازەنەرگوورتالىق” اق-تان كۇنىنە 30 مۆت. ەلەكتر قۋاتىن السا, ونىڭ 12 مۆت-ىن قالا تۇرعىندارى مەن كاسىپورىندارى تۇتىنادى. كاسىپورىنداعى جاڭالىقتىڭ ءبىرى – وبلىس تۇرعىندارىنا ەلەكتر ەنەرگياسىن ۇنەمدەۋ بويىنشا قىزمەت كورسەتەتىن ءبىر ورتالىقتان باسقارۋ وپەراتورلىق زالىنىڭ ىسكە قوسىلۋى بولىپ تابىلادى. ياعني, ەنەرگيا قۋاتىن ەسەپتەۋ قۇرالى كاسىپورىن ەسەبىنەن ورناتىلىپ, ءار نۇكتە بويىنشا كۇندىك تۇتىنۋ كولەمى انىقتالادى. مۇنىڭ بارلىعى كومپيۋتەرلىك جۇيە ارقىلى جۇرگىزىلمەكشى. بۇگىنگى كۇنى جاڭا جۇيەمەن ىسكە قوسىلعان شۋ قالاسىنداعى – 8, تاراز قالاسىنداعى 3 نۇكتەدەگى ۇنەمدەۋ-ەسەپتەۋ ورتالىعى جۇمىس ىستەپ تۇر. اقپان ايىنىڭ باسىندا ون مىڭ ەسەپتەۋ قۇرالدارى اۋىستىرىلماقشى. ءسويتىپ, ون ەكى ايدىڭ ىشىندە تاراز قالاسىنداعى جەكە تۇرعىنداردىڭ ەسەپتەگىشتەرى اۋىستىرىلادى. بۇل تەحنولوگيا بۇگىنگە دەيىن رەسەي مەن بەلارۋس مەملەكەتتەرىندە عانا قولدانىلىپ كەلىپتى. دەگەنمەن, “جامبىل ەلەكتر جەلىلەرى” اق-تىڭ جابدىقتارى سوناۋ 1973 جىلدارى ساتىلىپ الىنعاندىقتان, ولاردى جاڭارتۋ قاجەتتىلىگى سەزىلۋدە. وبلىس اكىمى قانات بوزىمباەۆ كاسىپورىن باسشىلىعى ءتيىمدى جوبالارمەن ۇسىنىسقا شىعاتىن بولسا, كومەكتەسەتىندىگىن ايتىپ وتىر. كوسەمالى ساتتىباي ۇلى, جامبىل وبلىسى. ءبىلىمدى تاجىريبەمەن ۇشتاستىرعان نارىقتىق قاتىناستىڭ العاشقى جىلدارىندا شارۋاشىلىقتار تارا­­تىلىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى مامان­دارىنا دەگەن سۇرانىس تومەندەگەنى ەسىمىزدە. ەكونوميكا دامىپ, سالا جاڭا بيىكتەرگە كوتەرىلگەن  بۇگىنگى كۇنى اتالعان ماماندارعا دەگەن سۇرانىس كۇرت ءوسىپ, وندىرىسكە اگرونوم, زووتەحنيك, مال دارىگەرلەرى, ينجەنەرلەر قاجەتتىگى اشىق سەزىلۋدە. وسى ورايدا  كوكسۋ اۋدانى جام­بىل اۋىلىندا كوكسۋ اۋىلشارۋا­شىلىق كوللەدجى سۇرانىسقا قاجەتتى كادر دايىنداۋعا دەن قويسا, وقۋ ورنى جانىنان جىلىجاي سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلگەنى دە ستۋدەنت­تەرگە جاسالعان جاقسى جاعداي رەتىندە باعالانعان. قۇرىلىم قۇرىلىسىنا قارجى­لاي كومەكتى “جەتىسۋ” الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسى ۇسىنىپ, اۋماعى ەكى سوتىق جىلىجايدىڭ توپىراعى وڭدەلىپ, قوسىمشا مينە­رالدى تىڭايتقىشتارمەن بايىتى­لىپ, اپتاسىنا 70 كيلو ءونىم الىنۋ­دا. الداعى ۋاقىتتا تاعى ءبىر جىلى­جاي قۇرىلىسىن  ءبىتىرۋ ءۇشىن ىسكە قوسۋ جۇمىستارى جەدەل جۇرگىزىلۋدە. كوللەدج ستۋدەنتتەرى ەڭبەك ەتىپ, جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىندە تۇتىنۋشى كوكونىس, جەمىس-جيدەكتەن تارىقپاي­تىنداي ەڭبەككە جۇمىلعان. سونى­مەن قاتار ولار كوكونىسكە دەگەن با­عانى تۇراقتى ۇستاۋعا نازار اۋداردى. اتالعان جىلىجاي وقۋ ورنىنىڭ بىلىمگەرلەرىنە ءىس-تاجىريبە الاڭى رەتىندە سالىنعاندىقتان وقۋدان قو­لى بوس كەزدەرىندە وسىنداعى ءونىم سا­پاسىنا وزىندىك ۇلەستەرىن قوسىپ كە­لەدى. سونىمەن قاتار الداعى ۋاقىتتا  ازىق-ت ۇلىك قورىن تولىقتى­رۋ مەن باۋ-باقشا ونىمدەرىنىڭ باعاسىن ارزانداتۋعا دا مۇمكىندىك جاسالۋدا. اتالعان جىلىجاي­دىڭ قۇرىلىسىنا “جەتىسۋ” اكك 90 ملن. تەڭگە قارجى جۇمساپ, توپىراق­تى وڭدەۋ مەن تىڭايتقىشپەن ۇستەپ قورەكتەندىرۋگە دە ەرەكشە نازار اۋدارعان. ناتيجەسىندە جىل ون ەكى اي ۇزدىكسىز كوكونىس ءوسىرىپ, وقۋ ورنى ستۋدەنتتەرىمەن بىرگە تۇتىنۋشى­لاردى دارۋمەندەرگە باي, تازا داس­تار­حان مازىرىمەن قامتۋعا كوڭىل بولىنگەن. كوكسۋ اۋىلشارۋاشىلىق كوللەد­جىنىڭ ديرەكتورى مالىك قاراساەۆ  “جەتىسۋ” اكك-مەن بىرلەسىپ, جاقسى ءىستى قولعا العانىن جەتكىزدى. ءبىلىم شاڭىراعىندا ستۋدەنتتەردىڭ تيا­ناقتى ءبىلىم الۋىنا جابدىقتالعان كابينەتتەر, ادەبيەتتەر جەتكىلىكتى. ال, العان بىلىمدەرىن وندىرىسپەن باي­لانىستىراتىن ورىننىڭ تاپشى­لىعى الاڭداتسا, بۇل دا شەشىلگەن­دەي. كورپوراتسيانىڭ قولداۋىمەن تاجىريبەلىك الاڭعا قول جەتكىزىپ, بۇگىندە ستۋدەنتتەر ءوز قولدارىمەن وتىرعىزىلعان باۋ-باقشا ونىمدەرىن كۇتىپ, العاشقى ءونىمىن جيناپ, يگىلىگىن كورىپ وتىر. تاجىريبە رەتىندە تۇقىمى گول­لان­ديالىق قيار ءوسىرىلىپ, ودان مول ءونىم الۋ ءۇشىن كوشەتتەرى تابيعي تىڭايت­قىشتارمەن بايىتىلعان. وتىرعىزىل­عان كوشەتتىڭ ءبىر تۇبىنەن ورتا ەسەپپەن 5 كيلو ءونىم الىنعان. باقشادا يزرايلدىك تامشىلاتا سۋارۋ ءادىسى قولدانىلىپ كەلەدى. بۇل سۋدى ءتيىمدى پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرۋدە ءارى الىنعان ءونىم ەكولوگيالىق جا­عى­نان تازا. جىلىجايدان جينالعان ءونىمدى كوللەدج اسحاناسى تۇتىنىپ, ستۋدەنت­تەر ءوز ەڭبەكتەرىنىڭ قايتا­رىمىنا قول جەتكىزگەنىنىڭ ءوزى ءبىر عانيبەت. ولار الداعى كەزدە قالعان ءونىمدى جەرگىلىكتى ساۋدا ورىندارى ارقىلى تۇتىنۋشى يگىلىگىنە جاراتۋ­دى كوزدەپ وتىر. جىلىجايدا قاربالاس ەڭبەك. جەلىسى كوككە ورلەگەن كوكونىس ءتۇيىن سالىپ, گۇلدەپ جاتسا, ءبىر جاعىنان ءونىم جينالۋدا. قازىر 70- كە تارتا ستۋ­دەنت تەوريالىق بىلىمدەرىن ءتاجى­ريبەمەن ۇشتاستىرىپ, ءوز قولدارى­مەن وسىرىلگەن وسكىندەردى اگروتەح­نيكالىق جاعىنان كۇتىپ-باپتاۋدى جالعاستىرۋدا. وقۋ ورنىن بىتىرەتىن اينۇر راحىمبەكوۆا ءوز تاڭداۋىمەن اگرونوم ماماندىعىن قالاعانىن ايتا كەلىپ, اتالعان جىلىجايدا باقشا داقىلدارىن كۇتىپ-باپتاۋدىڭ ءادىس-تاسىلدەرىن ءبىرشاما مەڭگەرگەنىن ورتاعا سالدى. مىنە, توپىراعىن قوپسىتىپ, ونى اعاش ۇنتاعىمەن, تىڭايتقىشپەن بايىتىپ, وسىرىلگەن قياردىڭ ونىمىنە قاراپ قۋانامىن. اپتا سايىن قوماقتى ءونىم جيناپ وتكىزگەندە, ءوز ەڭبەگىڭنىڭ جەمىسىنە ريزا بولادى ەكەنسىڭ. وزىممەن بىرگە وقىعان قىز-جىگىتتەر ماماندىقتارىن تاڭداعاندارىنا ريزا. بۇل العاشقى ەڭبەك جەمىسى, دەيدى ول. كوكسۋ اۋىلشارۋاشىلىق كوللەد­جى سالاعا قاجەتتى 12 ماماندىق بويىنشا ماماندار دايىنداسا, ولاردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىن ارتتى­رۋعا قامقورلىق كورسەتكەن “جەتىسۋ” اكك وقۋ كابينەتتەرىن جابدىقتاۋعا دەمەۋشىلىك تانىتقان. مۇنىڭ ءوزى بىلىكتى مامان دايارلاۋداعى نەگىزگى العىشارت ەكەنى داۋسىز. سۇرانىسقا وراي كوللەدجدە قوسىمشا كاسىپ تۇرلەرىن اشۋ دا قاراستىرىلعان. مىنە, باسەكەگە قابىلەتتى, وقۋىن وندىرىسپەن بايلانىستىرعان جاستار ەندى از ۋاقىتتا جۇمىسقا جولداما الادى. وزدەرىنە تاپسىرىلعان مىندەتتى بىلەتىن, ءارى باۋ-باقشا داقىلدارىن كۇتۋ مەن ءوسىرۋدىڭ, جەردى اگروتەحنيكالىق شارالارعا ساي باپتاۋدىڭ قىر-سىرىنا قانىق بولعاندىقتان ولار سۇرانىسقا يە. كۇمىسجان بايجان, الماتى وبلىسى. قازاقستاندىق ۇلەستى ۇلعايتۋدىڭ قادامى اقتوبە قالاسىنداعى “كاپيتال پلازا” بيزنەس-ورتالىعىندا “سنپس-اقتوبەمۇنايگاز” اق بازاسىندا قازاقستان تاۋار وندىرۋشىلەرىنىڭ “قازاقستاندىق ءونىمدى تاڭدايمىز” اتتى فورۋمى وتكىزىلدى. فورۋمنىڭ ماقساتى – تاۋارلاردى ساتىپ الۋ, قىزمەت كورسەتۋدە قازاقستاندىق ۇلەستى ارتتىرۋ. ونى اقتوبە وبلىسى اكىمدىگى مەن “سنپس-اقتوبەمۇنايگاز” اكتسيونەرلىك قوعامى بىرلەسىپ ۇيىمداستىردى. فورۋمعا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن ىسكەرلىك قارىم -قاتىناس ورناتۋعا ىقىلاستى ەكى جۇزدەن استام اقتوبەلىك جانە قازاقستاننىڭ وزگە ايماقتارىنان كەلگەن ءىرى تاۋار ءوندىرۋشى كومپانيالار وكىلدەرى قاتىستى. ايماقتىق فورۋم اياسىندا ۇيىمداستىرىلعان تاۋار ءوندىرۋشى كاسىپورىندار كورمەسىنە الپىستان استام كومپانيا ءوز ونىمدەرىن قويدى. بۇل شاراعا قاتىسۋشىلار كورمەنى ارالاپ كورىپ, جەرگىلىكتى كومپانيالار شىعاراتىن ساپالى ونىمدەرگە ءتانتى بولدى. اقتوبە وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى روزا كەمالوۆا فورۋمدى اشارداعى كىرىسپە سوزىندە وبلىستىڭ ەكونوميكالىق قۋاتى تۋرالى حاباردار ەتتى. “قازاقستاندىق كەلىسىم-شارت اگەنتتىگى” اق باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قۇرمانعازى نۇعىمانوۆ ەلىمىزدەگى قازاقستاندىق ءونىمدى كوبىرەك پايدالانۋعا بايلانىستى جاسالىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ بارىسىمەن تانىستىردى, ەلباسى العا قويعان مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋداعى ىزدەنىستەر مەن ىركىلىستەردىڭ اراجىگىن اجىراتا اڭگىمەلەدى. اقتوبە وبلىستىق كاسىپكەرلىك جانە ونەركاسىپ باسقارماسىنىڭ باستىعى نيكولاي يۋۆيتسانىڭ ايتۋىنشا, وڭىردە قازاقستاندىق ونىمدەردىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋ ءۇشىن جالپى قۇنى 180 ميلليارد تەڭگە بولاتىن 4485 كەلىسىم-شارت جاسالىپتى. بۇل ءىرى كومپانيالاردىڭ جۇمىسىنا سەرپىن بەرىپ قانا قويماي, ولارعا ءوز ونىمدەرى مەن قىزمەتتەرىن ۇسىناتىن شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ بويىنا قان جۇگىرتىپ وتىرىپتى. جەرگىلىكتى بيلىك وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ ونىمدەرىن ساتىپ الۋ جانە قىزمەتتەرىن پايدالانۋعا بايلانىستى ناقتى قادامدار جاساپ وتىرعان كورىنەدى. فورۋمعا قاتىسۋشىلار قازاقستاندىق ونىمدەردى كوبىرەك پايدالانۋدىڭ وڭتايلى جولدارىن ىزدەستىرۋگە, بۇل باعىتتا وزدەرىندە اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار جايلى وي ءبولىستى, وسى ماسەلەگە قاتىستى ۇسىنىستارىن ءبىلدىردى. سونداي-اق, فورۋم كەزىندە “اتامەكەن” وداعى مەن “سنپس-اقتوبەمۇنايگاز” اكتسيونەرلىك قوعامى اراسىندا ىسكەرلىك قارىم-قاتىناس جايلى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. مەموراندۋم اياسىندا جەر قويناۋى بايلىعىن يگەرىپ جاتقان ءىرى مۇناي كومپانياسى 2010 جىلى قازاقستاندىق كاسىپورىنداردىڭ كەمىندە 50 ميلليارد تەڭگە بولاتىن ونىمدەرىن, جۇمىستارى مەن قىزمەتتەرىن پايدالاناتىن بولدى. فورۋم باعدارلاماسى اياسىندا وتكىزىلگەن دوڭگەلەك ۇستەلدە قازاقستاندىق ۇلەستى ەسەپتەۋدىڭ بىرىڭعاي ادىستەمەسى ءتۇسىندىرىلدى. وسى فورۋمدى ينۆەستورلاردىڭ وزدەرىنىڭ ۇيىمداستىرۋى ولاردىڭ دا بۇل ماسەلەگە تۇسىنىستىك تانىتقانى دەۋ ورىندى. ياعني, مۇنىڭ ءوزى جەرىمىزدىڭ بايلىعىنىڭ يگىلىگىن كورسەڭ, ەلگە دە پايداڭ ءتيسىن دەگەن ەلباسى ۇستانىمى ءوز قايتارىمىن بەرە باستادى دەگەن ءسوز. ساتىبالدى ءساۋىرباي, اقتوبە وبلىسى. ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ينتەرنەت-سايتتارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى          www.government.kz ىشكى ىستەر مينيسترلىگى       www.mvd.kz قورعانىس مينيسترلىگى      www.mod.kz قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلىگى         www.nature.kz ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى       www.edu.gov.kz سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى               www.mfa.kz دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى      www.ءdarى.kz كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا مينيسترلىگى      www.mtk.gov.kz ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى               www.enbek.kz قارجى مينيسترلىگى           www.mf.ءmىnfىn.kz ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ مينيسترلىگى              www.ءmىnplan.kz ادىلەت مينيسترلىگى             www.ءmىnjust.kz توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگى   www.emer.kz مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى            www.sana.gov.kz ەنەرگەتيكا جانە مينەرالدىق رەسۋرستار مينيسترلىگى           www.memr.gov.kz اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى                www.ءmىnagrى.kz يندۋستريا جانە ساۋدا مينيسترلىگى              www.ءmىt.kz تۋريزم جانە سپورت مينيسترلىگى    www.mts.gov.kz جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ اگەنتتىگى             www.auzr.kz بايلانىس جانە اقپاراتتاندىرۋ  گەنتتىگى    ww.alc.gov.kz ستاتيستيكا اگەنتتىگى                            www.stat.kz كوشى-قون جانە دەموگرافيا اگەنتتىگى                           www.ءdemomىgratىon.kz