ونجىلدىقتا ويداعىمىز ورىندالادى!

نۇرسۇلتان نازارباەۆ: تاياۋداعى ونجىلدىقتا تۇرلاۋلى دا تەڭدەستىرىلگەن دامۋ جەدەل ءارتاراپ­تان­دىرۋ جانە ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ەسەبىنەن قامتا­ماسىز ەتىلەتىن بولادى. ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ كەشەندى ارتۋى اسا ماڭىزدى مىندەت بولىپ تابى­لادى.

(قازاقستان حالقىنا جولداۋىنان)

ەلدىڭ قامى – ەلباسىنىڭ جولداۋى حالقىم كۇتكەن ەلباسىنىڭ جولداۋىن, ەلباسىمىز كۇتكەن ەلدىڭ قولداۋىن, بىزگە كەرەك تۇسىنىستىك, پاراسات – ءبارى وسى بۇگىن ايتار تولعاۋىم. ەلباسىنىڭ ويلايتىنى – ەل قامى, زيالى ەلدى تەبىرەنتۋ تولعامى, قازاق دەگەن ەلگە كەرەك ءاردايىم ەرەن بىرلىك, ىنتىماقتىڭ بولعانى. پەرزەنتىمەن تەربەتىلەر جەر بەسىك, بۇل زاماندا كۇرەس كەرەك بەل شەشىپ, ەلباسىنىڭ جولداۋىندا جىل سايىن, ءبىر جاڭالىق كوتەرەدى ەڭسەسىن. تاۋەلسىزدىك! ساقتاۋ ءۇشىن نە كەرەك, انا ءتىلىن اقتاۋ ءۇشىن نە كەرەك, تۋعان ەلى قالاي-قايتىپ ەل بولار, تۋعان جەرى قالاي-قايتىپ كوگەرەت؟! بار قاسيەت, بارلىق شىندىق بار مۇندا, سايىن دالا, اسقار تاۋىم, شالعىن دا, ءبارىن ايتىپ تەبىرەندى ەلباسى, تۋرا ايتىپ تۋعان ەلى الدىندا! جالعىز وتان! قازاق دەگەن جۇرت باردا, جۇرەگىمەن ۇعىناتىن ۇلت باردا, جانى اۋىرىپ, اقتارىلىپ جۇرەكپەن, ەل الدىندا شىندىق ءوزى شىقتى العا! قازاق ەدىك تۇسكەن سانسىز ازاپقا, ەڭسەردىك تە جەتتىك بۇگىن عاجاپقا, ەسىگىنەن سىعالاتپاس ەۋروپا ءتورىن ءوزى سىيلادى عوي قازاققا! ءوز قولىندا ەلدىڭ ەل بوپ ورناۋى, ءوز قولىندا ءتىلدىڭ ءتىل بوپ تولعاۋى, حالقىمىزدى ويعا سالار تاعى دا, ەلدىڭ قامى – ەلباسىنىڭ جولداۋى!.. ءشومىشباي ساريەۆ, اقىن, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى. ون جىلدىڭ ويلى بەلەسى جابال ەرعاليەۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى,  اقمولا وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى . دوڭگەلەنگەن دۇنيە شارتارابىنىڭ كۇنى-ءتۇنى تىنىمسىز سوققان جۇرەك لۇپىلىنە قۇلاق ءتۇرىپ كورىڭىز. ادام بالاسى ەندىگى ارادا ءوزىن-ءوزى ساقتاپ قالۋدىڭ امالىن ويلاستىرا باستاعانداي. بۇگىنگى ادامزاتتى اۋا رايىنىڭ جىلىنىپ بارا جاتقان­دىعى دا, ماڭگى مۇزداقتاردىڭ ەرۋى دە, تابيعاتتىڭ ءتۇرلى كاتاكليزمدەرى دە, ءتۇرلى كوزقاراستار مەن پىكىرلەردىڭ كەلىسپەۋشىلىگىنەن بولىپ جاتقان قاقتىعىستار دا ويلاندىرىپ, ساقتان­دىرا­دى. ويلانباسقا امالىڭ دا جوق سياقتى. ويتكەنى, جەر بەتىن مەكەندەپ وتىرعان بارشا حالىقتىڭ ورتاق تاعدىرى بار. ول – ءومىر ءسۇرۋ تاعدىرى! سول ءومىر ءسۇرۋدىڭ قازىرگى جاعدايى بۇگىن جانە ەرتەڭ, بولاشاقتا نە ىستەۋ كەرەك دەگەن ماسەلەنى قايىرا-قايىرا العا تارتاتىنى دا بار. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ جولداۋى ءبىزدى وسى ءبىر ويلارعا جەتەلەگەنى انىق. ويتكەنى, ەلباسى ءوزىنىڭ تۋعان حالقىنان ءوزىنىڭ ويىن دا, نيەتىن دە جاسىرىپ قالعان جوق. دۇنيە ءجۇزى ەكونوميكاسىن تۇرالاتقان جاھاندىق داعدارىستىڭ ءالى دە باسىلا قويماعاندىعىن ايتا كەلىپ, ەلباسى ءوز حالقىن تاياۋداعى ون جىلدىڭ بەلەسىنە وي جۇگىرتىپ, كوز تىگۋگە شاقىردى. بۇل كۇندەرى ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتىپ وتىرعان قازاقستاننىڭ الەم الدىنداعى ابىرويى اسپانداپ تۇرعاندىعى تاعى دا اقيقات. الايدا, سول ابىرويدىڭ كوكجيەگىن ودان ءارى كەڭەيتىپ, ءبىز ءوز تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 19 جىلعى كەزەڭىندە قول جەتكىزگەن بارلىق تابىستارىمىزدى ونان ءارى باياندى ەتۋگە مۇددەلىمىز. ەكونوميكانىڭ دامۋى جاعىنان قازاقستان الەمنىڭ ەشبىر مەملەكەتىنەن كەم ءتۇسىپ جاتپاعاندىعى تاعى دا بار. وسىنى ايتا كەلىپ, ەلباسى ءوز جولداۋىندا قازاقستاننىڭ جالپى ىشكى ءونىمىنىڭ ءوسىمىن ارتتىرۋ جانە ەڭبەك ونىمدىلىگىن جاقسارتۋ ماسەلەسىن العا تارتتى. بۇل ورايدا جولداۋدا بولاشاقتىڭ ەكونوميكاسىنا پرەزيدەنتىمىز ايرىقشا توقتالىپ ءوتتى. اسىرەسە, ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق جۇيەنىڭ جاڭا باعىتپەن دامۋ قاجەتتىگى كوڭىلگە ۇلكەن سەنىم ۇيالاتادى. استانا قالاسىندا ءۇش جاڭا عىلىمي ورتالىق قۇرىلىپ, ولار وسى زامانعى عىلىمنىڭ جەتىستىكتەرىن ونان ءارى دامىتۋ ىسىمەن شۇعىلداناتىن بولادى. سونداي-اق, 2020 جىلعا دەيىنگى عىلىمي تەحنولوگيالىق دامۋدىڭ سالاارالىق جوسپارىن ازىرلەۋ جونىندەگى ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ بولاشاعىن ويلاعاندىقتىڭ ءبىر بەلگىسى ەكەنى انىق. ساۋاتتى ساۋدا ساياساتى ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ماسەلەسىن كوزدەپ وتىر. شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار تارتۋ ارقىلى قازاقستاننىڭ يندۋستريالدى مەملەكەتكە اينالۋىن قامتاماسىز ەتۋ ۇلتتىق ستراتەگيانىڭ نەگىزگى ءارى ماڭىزدى ءبىر باعىتى بولىپ قالا بەرەدى. ەلباسى ءوزىنىڭ جولداۋىندا ادام ەلدىڭ باستى بايلىعى ەكەندىگىن ايتا كەلىپ, بيىلعى جولداۋىندا دا ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءومىر ساپاسىن جاقسارتۋ جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەلەرىن ونان ءارى جەتىلدىرۋدىڭ جاڭا مىندەتتەرىن العا تارتتى. اسىرەسە, جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىن ازايتۋ, ءومىر ساپاسى مەن دەڭگەيىن جاقسارتۋ, ەل حالقىنىڭ سانىن 2020 جىلى 10 پايىزعا ءوسىرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىڭ بارلىق قاجەتتى جاعدايلاردى جاسايتىندىعى كوڭىلگە قۋانىش ۇيالاتادى. سونىمەن بىرگە, قۇقىقتىق رەفورمانى جەتىلدىرۋ ماسەلەسى جۇرتشىلىقتى ەلەڭ ەتكىزدى. ويتكەنى, ادامنىڭ قۇقىن قورعاۋ ماسەلەسىندە ءالى دە جۇيەنى جەتىلدىرۋدىڭ كوپتەگەن وزەكتى ماسەلەلەرى بار ەكەن­دىگى راس. اسىرەسە, ەلىمىزدىڭ زاڭدارىن ىزگىلەندىرىپ, ولاردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ قاجەتتىگىن ەلباسى ەرەكشە اتاپ كورسەتتى. ءسويتىپ, جاڭا قۇقىق قورعاۋ جۇيەسى جاسالاتىندىعى ءاربىر قازاقستاندىقتاردىڭ كوڭىلىنەن شىققاندىعى تاعى دا انىق. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ تۋعان حالقىن الداعى ون جىلدىڭ بەلەسىنە جەتەلەيدى. ون جىلدىڭ مىندەتتەرى دە ايقىن! ون جىلدىڭ باعدارلاماسى جانە دە نەنىڭ قاشان قالاي جاسالاتىندىعى تاعى دا انىق. ەلباسىنىڭ بيىلعى جولداۋىن ون جىلدىڭ ويلى بەلەسى دەۋگە ابدەن بولادى. اسىرەسە, ىشكى ساياسي تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ ون جىلدىڭ بەلگىلەنىپ وتىرعان مىندەتتەرىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ العىشارتى بولىپ تابىلادى. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ون توعىز جىلعى تاريحىندا ەل بىرلىگىنىڭ, ەل تى­نىش­تىعىنىڭ قاسيەتى مەن ماڭىزدىلىعىنا ارقايسى­مىزدىڭ كوزىمىز جەتكەندەي بولسا كەرەك. “ەلىڭ تىنىش بولسا, ءوزىڭ دە تىنىش بولارسىڭ”, – دەگەن قازاقى قاعيداعا سۇيەنەر بولساق, حالقىمىزدىڭ بىرلىگى مەن ىنتىماعى قازاقستاندى مەكەندەپ وتىرعان ءاربىر ۇلت پەن ۇلىستاردىڭ بۇگىنگىدەي الاڭسىز ءارى باقۋاتتى ءومىر ءسۇرۋىنىڭ العىشارتى, التىن وزەگى ەكەندىگى داۋ تۋدىرمايتىن ماسەلە. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ تابىسقا جەتۋدىڭ ءتورت قاعيداتىن باس­شى­لىققا الۋدىڭ مىندەتىن العا تارتتى. ەلباسىنىڭ ايتىپ وتىرعان وسى ءبىر ءتورت قاعيداتى ەلىم دەپ سوققان ءار ءجۇ­رەك­تى ءدىر ەتكىزگەندىگى دە انىق. ءبىزدىڭ ەڭ باستى قۇندىلىعىمىز – وتانىمىز بەن تاۋەلسىز قازاقستان ەكەندىگىن ايتقان ەلباسىنىڭ وسى ءبىر اۋىز سوزىنە ءار قازاق بالاسى جانە دە ءاربىر قازاق­ستان­دىق جۇگىنۋگە مىندەتتى عوي دەپ ويلايمىن. ءبىز­دىڭ ءوز تىرشىلىگىمىزدە وتانىمىزدان باسقا قىمبات نە نارسە بولۋى كەرەك؟! وتاننان اسقان بايلىق, وتاننان اسقان داۋلەت, وتاننان اسقان باقىت جوق ەكەندىگىن ۇعىنا بىلگەنىمىز ابزال. ەندەشە, ءبارىمىز بولىپ ءوز وتانىمىزدى, سول وتانىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن ساقتاۋ ىسىنە قىزمەت ەتۋگە ءتيىستىمىز. ەندىگى ارادا وتانىمىزدىڭ ابىرويىن تۇسىرەر­لىك­تەي, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ىرگەسىن شايقالتاتىنداي بوس اڭگىمەلەر مەن نەگىزسىز ارەكەتتەرگە جول بەرمەۋگە مىندەتتىمىز. بۇل ۇلت الدىنداعى, ۇرپاق الدىنداعى پارىزىمىز بەن قارىزىمىز بولۋى كەرەك. تىرشىلىك ءۇشىن جانتالاسىپ جاتقان الەم كوشىنەن قالىپ قويماۋدىڭ جايىن ويلاعان ەلباسىنىڭ العا تارتىپ وتىرعان ويلى ون جىلىنىڭ مىندەتتەرىن ورىنداۋدى ارقايسىمىز ءوز وتانىمىزدىڭ الدىنداعى وتەۋگە ءتيىستى ازاماتتىق پارىزىمىزداي قابىلدانعانى ءجون. وتان ءۇشىن, تاۋەلسىز قازاقستان ءۇشىن ءبىزدىڭ ءبارىمىز دە جاۋاپتىمىز! كوكشەتاۋ. بۇل جولداۋ – جاڭا كەزەڭنىڭ باستاۋى جانىبەك كارىبجانوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى. بۇگىنگى تاڭدا ادامزاتتى الاڭداتىپ وتىرعان جايتتەر از ەمەس. سونىڭ ءبىرى رەتىندە الەمدىك قار­جى داعدارىسىنىڭ ءاربىر مەملەكەتكە, بار­لىق ادام بالاسىنا اسەر ەتۋىن ايتار ەدىم. وسىن­داي كۇردەلى كەزەڭدە حالىقتى رۋحتاندىرا­تىن, كەلەشەككە دەگەن ۇلكەن سەنىمىن ورنىقتىرا­تىن پرەزيدەنت جولداۋىنىڭ ورنى دا, ءرولى دە ەرەكشە. ەلگە ارنالعان وسى جولداۋدىڭ “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قا­زاق­ستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” دەپ اتالۋىندا دا تەرەڭ ءمان, ۇلكەن سالماق جاتىر. ياعني, بۇل – تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋ كەزەڭىن جان-جاقتى قامتيتىن ستراتەگيالىق جوسپارى. ەلباسى جولداۋى جاريا ەتىلدى, باستى با­عىت­تار مەن ماقساتتار ايقىندالدى, ەندىگى مىندەت – مەملەكەت باسشىسى جۇكتەگەن وسى تاپسىرمالاردى ورىنداۋ. ون جىلدىق مەرزىمدى قامتيتىن ماڭىز­دى قۇجاتتىڭ مىندەتتەرىن جۇزەگە اسىرۋ ۇكىمەتتىڭ, پارلامەنتتىڭ ال­دىن­دا تۇرعان جاۋاپتى دا اۋقىمدى ىستەردىڭ نەگىزى بولماق. قابىلدايتىن زاڭدارىمىزدىڭ دا, حالىق بولىپ جۇمىلا كوتەرەتىن جۇگىمىزدىڭ دە ارقاۋى – وسى جولداۋ. الەمدىك قارجى داعدارىسى ەسىگى­مىز­دى قاققاندا “ەرتەڭىمىز قالاي بولادى؟” دەپ قوبالجىماعان ادام جوق. مەملەكەت باس­شى­لا­رى, عالىمدار, ەكونوميستەر ءوز جولدارىن ۇسىن­دى. ءبىر ەل قيىندىقتان قينالماي شىعىپ جات­سا, ەندى ءبىر ەلدەر دۇرىس تاڭداۋ جاساي الماي, قابىلداعان باعدارلامالارى ءوز دەڭگەيىندە ىسكە اسپاي, قارجى داعدارىسىنا تەرەڭدەي تۇسكەن­دىكتەن, تۇرعىندارىنىڭ نارازىلىعىنا ۇشىراپ وتىرعانى دا ءمالىم. سول تۇستا قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازار­باەۆ بارلىق جاۋاپكەرشىلىكتى وزىنە الىپ, ەلدىڭ ءبىرىنشى كەزەكتە اتقاراتىن ىستەرىن كورەگەن­دىك­پەن ايقىنداپ بەردى. كۇردەلى كەزەڭدە, الەمدىك قار­جى داعدارىسى ەكونوميكامىزعا قاۋىپ ءتون­دىرىپ تۇرعان ساتتە ەلباسىنىڭ ۇستانعان ساياساتى داڭعىل جول بولدى. ءبىز سول جولمەن جۇردىك, مەملەكەت باسشىسىنىڭ سارا جولى دۇرىس باعىت بولىپ شىقتى. وسىدان كەلىپ شىعاتىن وي – جىل باسىندا جاريا ەتىلگەن وسى جولداۋدا كوزدەلگەن ماقساتتاردىڭ دۇرىس ەكەندىگىنە جانە ونىڭ ورىندالاتىنىنا ءبىزدىڭ سەنىمىمىز مول! قارجى داعدارىسىنا قاتىستى قازىر الەمدە ارقالاي پىكىرسايىستار ءجۇرىپ جاتىر, بولجامدار ايتىلۋدا. ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز وسى جول­داۋ­ىندا “قازاقستان قانداي باعىتتا دامۋى كەرەك؟ تۇراقتىلىققا قول جەتكىزۋدىڭ جولدارى قانداي؟ الەۋمەتتىك سالانى قالاي قولداۋ قاجەت؟ الەم­دىك قوعامداستىق الدىندا مەملەكەتىمىزدىڭ بەدە­لىن قالاي ارتتىرۋ كەرەك؟” دەگەن سەكىلدى حالىق­تىڭ كوكەيىندە جۇرگەن ماسەلەلەردىڭ بارىنە جاۋاپ بەردى. ەلدى دامىتۋدىڭ تەك ءبىر جىل ەمەس, ون جىل بويى قانداي باعىتتا ءجۇرۋى كەرەكتىگى جونىندە جان-جاقتى توقتالدى. بۇل جولداۋ قازاقستاننىڭ ىشكى جانە سىرت­قى ساياساتى تۋرالى بولدى. بىراق ساراپتاپ قارا­ساق, ەلباسى ءسوزىنىڭ ءاربىر تۇيىنىندە الەۋمەتتىك باعىتقا تەرەڭ ءمان بەرۋ جونىندەگى نەگىز بار. ەل تۇرعىندارىنىڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋ باستى ماسەلە رەتىندە قويىلدى. ەكونوميكانىڭ دامۋى ءارى قاراي دا قازاقستان ازاماتتارىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋعا باعىتتالاتىن بولادى. بيىلعى ءساۋىردىڭ 1-ىنەن باستاپ بيۋدجەتتىك ۇيىمدار قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسى مەن جوعارى وقۋ ورىندارى ستۋدەنتتەرىنىڭ شاكىر­ت­اقى­سى 25 پايىزعا وسەتىن بولدى. بۇل جاڭا­لىق­تى حالقىمىز قۋانا قابىل الدى. ەلباسى مۇن­داي قادامعا وتكەن جىلعى  ەل ەكونوميكاسىنىڭ رەتسەسسيادان ءوتىپ, تىعىرىقتان شىعۋىنىڭ ايقىن بەلگىسى ەكەنىن, ءوسىمىنىڭ وڭ ديناميكا كورسەتكەندىكتەن بارىپ وتىرعانىمىزدى ايتتى. سوعىس ارداگەرلەرىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن كوتەرۋ ماقساتىندا قاراستىرىلعان يگىلىكتەر رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردە از ەمەس. سوعان قوسىمشا ەلباسىنىڭ وسى جولعى ايتقانى – ەل قاراجاتىنان بىرجولعى كومەك رەتىندە 65 مىڭ تەڭگە تولەنەتىن بولدى. بۇل بۇگىن­گى سالتانات قۇرىپ تۇرعان بەيبىت ءومىردى قام­تاماسىز ەتكەن, وق پەن وت كەشىپ ءجۇرىپ, قانى­مەن, جانىمەن وتاندى قورعاعان ارداقتى ارداگەرلەرىمىزگە ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعىنا وراي جاسالعان مەملەكەتتىك قامقورلىق دەپ بىلەمىن. بۇدان بولەك ەلباسى ءوز سوزىندە سوعىسقا قاتىسۋشىلارعا تەڭەستىرىلگەن تۇلعالارعا, سوعىس ارداگەرلەرىنىڭ زايىپتارىنا, سوعىستا قازا بولعان مايدانگەرلەردىڭ جۇبايلارىنا, سوعىس مۇگەدەكتەرىنىڭ قوساقتارىنا, سوعىس جىلدارى تىلدا ەڭبەك ەتكەندەرگە دە ماتەريالدىق قول­داۋ­لار كورسەتىلەتىنىن جەتكىزدى. ۇلى وتان سوعى­سىنا قاتىسۋشىلار مەن مۇگەدەكتەرىنە جەڭىل­دىكپەن جول ءجۇرۋ ءۇشىن 383 ملن. تەڭگە ءبولىنىپ وتىرعانىن جاريا ەتتى. ءبىز مۇنى, ارينە, اعا ۇرپاق وكىلدەرىنە دەگەن ەرەكشە قۇرمەت دەپ تۇسىنەمىز. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلدىڭ ينۆەستيتسيالىق الەۋەتىن ارتتىرۋ تۋرالى ارنايى توقتالدى. بۇل جەردە 160-تان استام جوبانى جۇزەگە اسىرۋ جونىندە اڭگىمە قوزعالىپ وتىر. ول ەلدىڭ ءىجو-ءنىڭ 40 پايىزىنان استامىن قۇرايتىنىن, تاياۋ ءۇش جىلدا 200 مىڭنان استام جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا مۇمكىندىك جاسايتىنىن ءمالىم ەتتى. ەل تۇرعىندارىنىڭ 46 پايىزدان استامى اۋىلدىق جەرلەردە تۇرادى. ولار جەر-انانىڭ بايلىعى ارقىلى كۇن كورىپ, بالا-شاعاسىن اسىراپ, قوعامنىڭ دامۋىنا, حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق قادىر-قاسيەتى ساقتالۋىنا ۇلەس قوسىپ وتىر. الايدا, اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ەڭبەك ونىمدىلىگى تومەن جاعدايدا قالىپ كەلەدى. ەلىمىزدىڭ ءىجو-ءنىڭ 6,1 پايىزىن عانا قۇرايدى. مۇنداي كورسەتكىش كولەمىنىڭ اۋىلداعى اعايىننىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىگى جەتە مە؟ ماسەلە وسىندا بولىپ تۇر. ەلباسى ءوز سوزىندە 2014 جىلعا قاراي اگروونەركاسىپتىك كەشەندە ونىمدىلىكتى كەم دەگەندە ەكى ەسە ارتتىرۋ ءبىزدىڭ باستى مىندەتتەرىمىزدىڭ ءبىرى ەكەنىن ايتتى. سول ارقىلى اۋىلدا تۇراتىن حالىقتىڭ ومىرلىك دەڭگەيىن كوتەرە الامىز. اۋىل مەن ونىڭ تۇرعىندارىنىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارى­نىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ, جاڭا قۇرال-جابدىقتار مەن جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ, الەمدىك ءتا­جىريبەنى پايدالانۋ مىندەتى العا قويىلىپ وتىر. سونىمەن قاتار, بۇگىنگى تاڭدا ونىمدىلىكتى ۇستە­مە­لەۋ ءۇشىن توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىن ارت­تىرۋ, ەكولوگيالىق جاعدايدى جاقسارتۋ وتە ماڭىزدى. بۇگىنگى تاڭدا اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ, ۇقساتا ءبىلىپ ساپالى وڭدەۋ وزەكتى ماسەلە بولىپ وتىر. وڭدەلگەن كەزدە اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ باستاپقىداعى باعاسى ەكى-ءۇش ەسە وسەدى. ديقانداردىڭ ماڭداي تەرىن توگىپ وسىرگەن ءونىمىن ءتيىمدى جولمەن وتكىزۋ, ساتۋ جۇيەسىن جولعا قويساق, ۇتارىمىز كوپ. وسى باعىتتا جاسالاتىن قىرۋار ىستەر تۇر. ەلباسى وسىنىڭ بارلىعىن ءبىر سوزبەن ايتىپ ءتۇسىندىردى. ەكىنشىدەن, پرەزيدەنت ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە باسا ءمان بەرىپ وتىر. ەلدى ساپالى ءارى قاۋىپسىز ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتىپ, تۇرعىندا­رى­مىز­دىڭ تولىق سۇرانىسىن وتەۋ قاجەت. ءۇشىن­شى­دەن, وتاندىق اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن شەت­ەلگە شىعارۋدىڭ پارمەنىن ارتتىرۋ ءمىن­دەتى قويىلدى. وسىنداي ءبىر جۇيە قالىپتاسقان بولسا, وتكەن جىلعىداي, ياعني مول ءونىم بەرگەن اس­تىق­تى قايدا وتكىزەرى­مىز­دى بىلمەي, اۋرە-سار­ساڭعا تۇسەتىندەي جاع­داي بولماس ەدى. قانداي ءونىم وندىرسەك تە, ءوزىمىزدى قامتىپ, وڭدەۋ جۇمىستارىن جۇيەلى جۇرگىزىپ, ارتىق ءونىمدى ەكسپورتقا شىعارۋعا دايىن بولۋىمىز كەرەك. كەلەسى ءبىر ماسەلە – شاعىن جانە ورتا كاسىپ­كەر­لىكتى دامىتۋ. ەلباسى ءوز جولداۋىندا ۇكى­مەت­كە 2011 جىلى كاسىپكەرلەردىڭ قىزمەتپەن اي­نالىسۋىنا رۇقسات بەرىلەتىن قۇجاتتاردى ءجۇر­گىزۋگە بايلانىستى وپەراتسيالىق شىعىنداردى 30 پايىزعا, ال 2015 جىلى تاعى دا 30 پايىزعا قىس­قارتۋدى تاپسىردى. وسىنىڭ بارلىعى شا­عىن كاسىپكەرلىكتىڭ شىن مانىندە دامۋىنا جول اشادى. ەلباسى اتالعان سالانى دامىتۋ ءۇشىن ءبىر­قا­تار ەلدەردىڭ تاجىريبەلەرىنە سۇيەنىپ, ءوزىمىزدىڭ ەرەكشەلىكتەرىمىزدى ەسكەرە وتىرىپ, يندۋستريا­لىق پاركتەر قۇرۋ قاجەتتىگى جايلى پايىمدى وي ايتتى. قىزمەتىن جاڭا باستاعىسى كەلگەن كا­سىپكەر ءۇشىن جەر الۋعا, قاجەتتى كوممۋنيكا­تسيا­لىق جۇيەلەرگە, جول تارتۋعا, ەلەكتر جەلىسىنە قو­سىلۋعا كوپ ۋاقىتى كەتەدى. سوندىقتان يندۋس­تريالىق پاركتەر كوممۋنيكاتسيالىق جۇيەمەن قامتىلۋى كەرەك. شىعىس قازاقستان وبلىسىندا قىزمەتتە جۇرگەنىمدە ءبىز بۇل ماسەلەنى, ياعني بيزنەستى دا­مىتۋ ايماعىن قۇرىپ, جۇمىس ىستەۋ تاجىريبەسىن قولعا العان ەدىك. وكىنىشكە قاراي, قارجى داع­دا­رىسىنا بايلانىستى ول باستاما توقتاپ قال­دى. قازىر يندۋستريالىق پاركتەر قۇرۋعا ءمۇم­كىندىك بار. ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە سول اي­ماق­تىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە وراي جۇزەگە اسىرىلۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىن. ەگەر 2006 جىلعى حالىققا ارناعان جول­داۋىندا قازاقستاننىڭ باسەكەگە قابىلەتتى 50 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋ كەرەكتىگى ايتىلسا, بۇل جولى 2020 جىلعا دەيىن قازاقستان ەڭ قولايلى بيز­نەس­تى دامىتۋعا بارلىق جاعدايدى جاساعان 50 ەل­دىڭ قاتارىنا ەنۋى كەرەك ەكەنىن جاريا ەتتى. ول ءۇشىن وسى سالانىڭ دامۋىنا جول اشۋ, مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كورسەتۋ, قارجىلىق جۇيەنىڭ ورنىقتى جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋ, زاڭ­دار­دى رەتتەپ, سەنىمدى قۇقىقتىق ورتانى قالىپ­تاس­تىرۋ قاجەت ەكەنى ايتىلىپ, ۇكىمەتكە ناقتى تاپسىرمالار بەرىلدى. ەلباسى ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا اتقارىلۋعا ءتيىستى ءبىرىنشى كەزەكتەگى ماسەلەلەردى اشىپ بەردى. ياعني, مەكتەپكە دەيىنگى بالدىرعانداردى تولىق قامتۋ ءۇشىن ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت “بالاپان” باع­دارلاماسى قابىلدانباق. وسى ارنايى باعدارلا­مانى ۇكىمەتتىڭ اكىمدەرمەن بىرگە دايىنداپ, ءۇس­تىمىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىنان باستاپ جۇزەگە اسىرۋى جونىندە تاپسىرما بەرىلدى. كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ سالاسى ەل ەكونوميكاسىنىق سۇرانىستارىنا سايكەس مامانداردى تاربيەلەپ شىعارۋى قاجەت. وتكەن جىلى ناۋرىزدىڭ 27-سىندە وسىعان وراي ءماجى­لىستە “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى تەحنيكا­لىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋدى زاڭنامالىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى” پارلامەنتتىك تىڭداۋ بولىپ ءوتتى. كوتەرىلگەن ماسەلە توڭىرە­گىندە دەپۋتاتتىق كورپۋستىڭ ۇسىنىستارى ۇكىمەتكە جولداندى. وكىنىشكە قاراي, ەلىمىزدە جۇمىسسىزدىق بار, سونىمەن قاتار, مامانداردى قاجەت ەتىپ وتىرعان جۇمىس ورىندارى دا بار ەكەنى انىق. ورتا بۋىنداعى قاجەتتى ماماندار­دى دايارلاۋ  – وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى. پرەزيدەنت وسى جايتتەردى اشىپ ايتتى. ءبىز ەندى وسىعان باسا نازار اۋدارۋىمىز كەرەك. ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى الەمدىك ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ دەڭگەيىنە جەتۋى ءتيىس ەكەنى وتە ورىندى ايتىلدى. جانە دە ءبىلىم مەن عى­لىم سالاسىن جاڭا زامان تالاپتارىنا ساي رەت­تەۋ ءۇشىن بيىلعى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا-اق پارلامەنتكە زاڭ جوباسىن ۇسىنۋ جونىندە ۇكىمەتتىڭ الدىنا مىندەتتەمە قويىلدى. قازىر ءماجىلىس قابىرعاسىندا ء“بىلىم تۋ­رالى” زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى” جاڭا زاڭ جوباسى قارالىپ جا­تىر. جولداۋعا وراي جاڭا تولىقتىرۋلار ەن­گى­زىلىپ, زامان تالابىنا جاۋاپ بەرەتىن زاڭ بولىپ شىعۋى كەرەك. ءبىلىم مەن عىلىمدى ءبىر-بىرىنەن اجىراتۋعا بولمايدى. سوندىقتان عىلىم سا­لا­سىن وركەندەتۋگە, ونىڭ زاڭدىق نەگىزىن نى­عايتۋعا باسا ءمان بەرىلۋى قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن. ەلباسى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدار­لا­ما توڭىرەگىندە كەلەلى ويلار ايتىپ, بۇل سالاعا جاڭا كوزقاراس كەرەك ەكەنىن ەسكەرتتى. باعدارلا­ما­نى دايىنداعان كەزدە باستى ۇستانعان قاعيدا – بۇل قۇجاتتىڭ بۇرىنعى قابىلدانعان نۇس­قا­لا­رىنا سايكەس بولمايتىنى انىقتالدى. ءويت­كەنى, الەمدىك قارجى داعدارىسى ەكونوميكانى قۇرۋدى, ءتىپتى ويلاۋ, ماقسات قويۋ جۇيەمىزدىڭ ءوزىن وزگەرتۋ قاجەتتىگىن دالەلدەپ بەردى. قارجى داعدارىسى يپوتەكادان باستالدى دەسەك تە, كوپتەگەن ەلدەردىڭ قارجى, بانك جۇيەسىندەگى ورىن العان قاتەلىكتەردىڭ تە سالدارىن ەسەپتەن شىعارۋعا بولمايدى. وسىنى ەسكەرسەك, ءبىزدىڭ ەلگە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاما جاساۋ وڭايعا سوققان جوق. كەلەشەك ۋاقىتتا قانداي قارجى جۇيەسىن قۇرۋىمىز كەرەك, ونىڭ قان­داي تاسىلدەرى ءتيىمدى بولادى؟ سونىڭ بار­لى­عىن ساراپتاپ, كەشەندى باعدارلامانى جۇزەگە اسى­را بىلسەك, ەلىمىزدىڭ تۇراقتى دامۋىنا قول جەتكىزەمىز. ويتكەنى, ءبىزدىڭ ەلدە ءار ءتۇرلى قارجىلىق سەكىرىستەرگە توتەپ بەرە الاتىن جۇيە بولۋى قاجەت. الدىمىزداعى مىندەتتەردىڭ ءبىرى قارجى, ەكو­نوميكا جۇيەلەرىندە مەملەكەتتىك رەتتەۋ مەن نارىق زاڭدىلىقتارىنىڭ ارا سالماعىن تابۋى­مىز كەرەك. كەزىندە جاپونيا نارىق ەكونو­مي­كاسىنا كوشكەندە وسى ماسەلەنى شەشىپ الۋعا باسا ءمان بەردى. الەمدىك تاجىريبە بار, سونى جاڭا زامانعا لايىقتى تۇردە ىسكە اسىرا ءبىلۋىمىز كەرەك. جۋىردا ەل پرەزيدەنتى بانك جەتەكشىلە­رىنە تەك وزدەرىنە قاتىستى قىزمەتپەن اينالى­سۋى ءتيىس ەكەنىن ايتتى. ياعني, قارجىعا قاتىسى بار دەپ بانكتەرگە ساقتاندىرۋ, سول سياقتى باس­قا سالالاردىڭ قىزمەتىمەن اينالىسپاۋى ءتيىس جانە قوسالقى قۇرىلىمدارى بولماۋى كەرەك ەكە­نىن ەسكەرتتى. جالپى, ءاربىر قۇرىلىم وزىنە ءتان ىسپەن اينالىسسا, ناتيجە جوعارى دەڭگەيدە بولماق. سوڭعى كەزدەرى تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋگە قاتىستى ماسەلە ءبىزدىڭ قوعامدا ءجيى كوتە­رىلىپ ءجۇر. ويتكەنى, بۇل – بۇكىل حالىققا تىكەلەي قاتىستى سالا. بۇگىنگى تاڭدا تاريفتەردى رەت­تەۋدە ۇكىمەت تىكەلەي قاتىسىپ, باعانىڭ ىرىق­سىز ءوسىپ كەتۋىنە جول بەرمەۋى كەرەك. مى­سالى, قازىرگى ۋاقىتتا ۇكىمەت جانارمايدىڭ باعاسىن رەتتەۋگە كىرىستى. سول سەكىلدى تاريفتەردى ءبىر جۇيەگە كەلتىرۋدى قولعا الدى. وسى ورايدا باعالاردى, تاريفتەردى رەتتەۋ ماسەلەسىنە دە بايىپپەن قاراعان ءجون. الىنعان شەشىمدەر بيزنەستىڭ اياعىنا تۇساۋ بولماۋى كەرەك. سوندىقتان شەشىلۋگە ءتيىستى ماسەلەلەر جەتەرلىك. ەلباسى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلامانى سالاارالىق بالانس جاساۋ كەرەك­تىگىن ايتتى. بۇل قۇجات ينديكاتيۆتى جوسپار­لاردى جاساۋعا نەگىز بولادى, ينۆەستيتسيانىڭ باعىتتارىن بەلگىلەيدى. مەملەكەتتە ىسكە اساتىن جوبالار, شىعارىلاتىن ونىمدەر كولەمى وزىمىزگە جەتكىلىكتى جانە ەكسپورتقا شىعارۋعا مۇمكىندىك باردا عانا قولعا الىنۋى كەرەك. بۇعان قاتىستى دا تاجىريبە بار. وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارى كەڭەس وداعىنىڭ عالىمدارى وسىنداي تاجىريبەنى ۇسىنعانمەن, ول كەزىندە دۇرىس پايدالانىلمادى. قازىر يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدار­لامانى ىسكە اسىرۋعا ەل بولىپ كوپ كۇش-جىگەر جۇم­ساۋىمىز كەرەك. بەلگىلى ءبىر مەكەمەلەر نەمە­سە جاۋاپتى ادامدار ورىندايدى دەپ قاراپ وتىرۋعا بولمايدى. ءبارىمىز وسى ماقساتتا جۇمىلۋىمىز قاجەت. بۇل ىستە “جۇمىلا كوتەرگەن جۇك جەڭىل” دەگەن حالىقتىق قاعيدانى باسشى­لىققا العان دۇرىس. ەلدىڭ الەم الدىنداعى ابىرويىن ارتتىرۋعا قاتىستى مەملەكەت باسشىسى سىندارلى وي­لارى­مەن ءبولىستى. قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا ءتور­اعالىعى  الەم حالىقتارىنىڭ وركەندەۋى  مەن قاۋىپسىزدىگىن  دامىتۋعا باعىتتالاتىنىن ايتتى. ەل الدىندا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك تۇرعانىنا باسا توقتالىپ ءوتتى. قازاقستانداعى ىنتىماق, الەمدەگى بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى جايلى تەرەڭ تولعاندى. قاي ەل دە جەكە-دارا ءومىر سۇرمەيتىنى بەلگىلى. قازاقستان دا الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىمەن ىن­تى­ماقتاستىق بايلانىس ورناتتى. سونىڭ ىشىندە ءتيىمدى ساۋدا-ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستى وركەندەتۋ ماقساتىندا قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس ءبىر كەدەندىك وداققا بىرىگىپ وتىر. بۇل قادام دا ەلباسىنىڭ كورەگەندىك ساياساتى ەكەنى انىق. ءبىز شەتەل ونىمدەرى باسىپ كەتەدى دەگەن ۇرەيدەن اۋلاق بولۋىمىز كەرەك. ويتكەنى, بار­لىق ەلگە دە باسەكەگە قابىلەتتى, ساپاسى جوعارى, باعاسى قىمبات ەمەس, العان ونىمىنە لايىقتى تاۋار­لار قاجەت. ال باسقا ەلدەردىڭ تاۋارلارى­مەن ساپاسى جاعىنان دا, باعاسى جاعىنان دا باسەكەگە ءتۇسۋ ءبىزدىڭ ەلدىڭ تاۋار وندىرۋشىلەرىن جاڭاشا جۇمىس ىستەۋگە, بىلايشا ايتقاندا, ءوسىپ-جەتىلۋىنە باعىتتايدى. بىراق العاشقى كەزدە ءوسىپ كەلە جاتقان كاسىپكەرلىكتى مەملەكەت تاراپىنان قورعاۋ جانە قولداۋ دا قاجەت. ەلباسى جولداۋىنا سايكەس ۇكىمەت تاياۋ كۇندەرى جەدەل قارقىنمەن جۇمىس ىستەپ, الداعى ون جىل ىشىندە, سونىمەن قاتار, بەس جىلدىقتار اراسىندا قانداي ماڭىزدى ىستەر اتقارىلۋى كەرەك ەكەنىن ەلەپ-ەكشەپ, ناقتى باعدارلامالار دايىنداپ, ونى ورىنداۋدىڭ جولدارىن بەكىتەدى دەگەن سەنىمىم بار. ويتكەنى, پرەزيدەنت جولداۋىندا ايقىندالعان باعدارلاردىڭ ورىندالۋى دا قاتاڭ باقىلاۋدا بولاتىنى وسى جولى ەرەكشە ايتىلدى. بۇل ەلدى دامىتۋداعى ناقتى ىستەردىڭ جۇزەگە اسۋىنا الىپ كەلەتىن بىردەن-ءبىر جول ەكەنى انىق. ۇكىمەت جىل سايىن ەلدىڭ دامۋ جوسپارىن, ءۇش جىلدىق رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت جوسپارىن دايىنداپ, پارلامەنتكە ۇسىنادى. ەندىگى جەردە ءۇش جىلدىق بيۋدجەت جوسپارلارى وسى ون جىل كەزەڭدى قامتيتىن ەلباسى جولداۋىنىڭ نەگىزىندە دايىندالاتىن بولادى. قوعامدى العا باستىراتىن وڭ وزەرىستەر جاساۋ ءۇشىن پارلامەنت الدىنا دا جاڭا مىندەتتەر قويىلدى. وتكەن جىلى داعدارىسقا قارسى ءىس-شارالاردى اتقارۋعا نەگىز بولاتىن زاڭدار قابىلداندى. ەندى داعدارىستان كەيىنگى ۋاقىتتا ەل دامۋى ءۇشىن كەرەك زاڭداردى قابىلداۋ ءمىن­دەتى تۇر. ول ءۇشىن دەپۋتاتتىق كورپۋس ەلگە قاجەت­تى, قوعامعا تەز كىرىگىپ, جۇمىس ىستەپ كەتەتىن ماڭىزدى زاڭداردى ساپالى دا دەر كەزىندە قا­بىل­داۋى قاجەت. ونىڭ ىشىندە ەلىمىزدە ين­دۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلامانىڭ جۇزەگە اسۋىنا قولداۋ جاسايتىن زاڭدار بولماق. مەملەكەتتىك باسقارۋ, بيۋدجەت جۇيەسى, قارجى سەكتورىن رەتتەۋ, بانكتەر تۋرالى زاڭدارعا ءوز­گە­رىستەر ەنگىزۋ, اكتسيونەرلىك قوعامدار تۋرالى, ەنەرگيا ۇنەمدەۋ, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جۇيە­سىنە قاتىستى جانە باسقا دا زاڭنامالىق اكتى­لەردى قابىلداۋ – دەپۋتاتتار مىندەتى. ۇكىمەت تاياۋ ۋاقىتتا جاڭا جولداۋعا سايكەس زاڭ جوبالارىن ۇسىنادى دەگەن ويدامىز. پارلا­مەنت­شىلەر قازاقستاننىڭ كەلەشەگىن ايقىن­داي­تىن زاڭداردىڭ ومىرگە كەلۋىنە اتسالىساتىنى انىق. ەلباسى ءوزىنىڭ جولداۋىندا ەلىمىزدەگى بيلىك پارتياسىنا قاراتىپ, ءبىز بۇكىل قوعامدى, پار­تيانىڭ بارلىق مۇشەلەرىن الداعى ونجىلدىق مىندەتتەرىن ءتۇسىندىرۋ مەن ىسكە اسىرۋعا جۇمىل­دىرىپ, ءىس جۇزىندە بۇل جۇمىسقا جەتەكشىلىك ەتەتىن جانە ونى ءوزىنىڭ باعدارلاماسى جاسايتىن “نۇر وتان” پارتياسىنىڭ مۇشەلەرىنە ۇلكەن ءۇمىت ارتامىز, دەدى. ءسويتىپ, ءوزى توراعاسى بولىپ تابىلاتىن ساياسي قۇرىلىمعا سەنىم ءبىلدىردى. ءبىز دە وسى سەنىم ۇدەسىنەن شىعۋ جولىندا قولى­مىزدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساۋعا ءتيىسپىز. مەملەكەت باسشىسى جاڭا ونجىلدىقتا ءبىز­گە دەموكراتيالىق مەملەكەتتەگى قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىنىڭ جوعارى حالىقارالىق  ستاندارت­تا­رى­نا سايكەس كەلەتىن جاڭا قۇ­قىق قورعاۋ جۇيەسى قاجەت ەكەنىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. وسى ورايدا پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە, ۇكىمەتكە, جوعارعى سوتقا, قۇقىق قورعاۋ ور­گاندارىنا قۇقىقتىق كەڭىستىكتى جەتىلدىرۋ بويىنشا جۇيەلىك جۇمىسقا شۇعىل كىرىسۋدى تاپسىردى. وسىعان بايلانىستى قۇقىق قور­عاۋ جۇيەلەرىن رەفورمالاۋ جونىندەگى زاڭدار جو­بالارى پارلامەنتكە جاقىن ارادا ەنگىزىلۋى قاجەت. ەڭ باستىسى, قازاقستاننىڭ الدىندا ەل ەكو­نو­ميكاسىنىڭ تۇراقتى دامۋىنا قول جەتكىزۋ ماق­ساتى تۇر. ەكونوميكاسىن ءبىر قالىپتى ساقتاعان ەلدىڭ حالقى دا سەنىمدى بولادى. وركەنيەتكە قول جەتكىزگەن ەلدەر سەكىلدى قازاقستان دا تۇراق­تى­لى­عى قالىپتاسقان مەملەكەتكە اينالۋى ءتيىس. بۇل جولداۋ جاڭا كەزەڭنىڭ باستاۋى بولدى. وتكەندى ساراپتاپ, بۇگىنگى جەتىستىگىمىزدى باعالاپ, الداعى ەل بولىپ اتقاراتىن كەلەلى ىستەرگە كوز شولىپ وتىرمىز. ەلباسى جولداۋىنان تۇيگەن ويىمىز وسىنداي. وركەندى ىستەر — وڭىرلىك دامۋ باستاۋى نۇرجان اشىمبەتوۆ, پەتروپاۆل قالاسىنىڭ اكىمى. ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ بيىل­عى جولداۋىن پەتروپاۆل قالاسى­نىڭ تۇرعىندارى دا قاناعات سەزىم­مەن قارسى الىپ, ءوز قولداۋلارىن بىلدىرۋدە. مەن شاھاردىڭ  شاعىن اۋداندارىندا ءوتىپ جاتقان ەسەپتى كەزدەسۋلەرىمدى وسىناۋ تاريحي قۇ­جات­تان باستاپ, جيىنعا قاتىسۋشى­لاردىڭ ۇلكەن قىزىعۋشىلىقپەن ءۇن قوسۋىنىڭ كۋاسى بولىپ ءجۇرمىن. مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنان باس­تال­عان قارجى داعدارىسى كەزىندە كوبىمىزدىڭ تۇيىققا تىرەلگەندەي كۇي كەشكەنىمىز راس. الەۋەتى كۇشتى دەگەن مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكاسى تۇرا­لاپ قالعان ساتتە ءبىز ەسىمىزدى تەز جي­دىق. جاسامپازدىققا جۇمىلا كىرىسىپ, ەكونوميكامىز سەرپىندى دامي ءتۇستى. مۇنىڭ ءبارى تۇڭعىش پرە­زيدەنتىمىزدىڭ جاھاندىق قيىن­دىقتى الدىن الا بولجاپ, ناقتى شارالار قولدانا ءبىلۋىنىڭ ارقاسى. وسىلايشا, جاڭا ونجىلدىعىمىزدا دا ەڭسەمىز كوتەرىلىپ, ءال-اۋقاتىمىز, تۇرمىس-تىرشىلىگىمىز جاقساردى. جەتكەن جەتىستىكتەرىمىزدى الەم جۇرتى مويىندادى. بۇۇ-نىڭ ءوزىنىڭ 2009 جىلعى بايانداماسىندا قازاق­ستاندى ادام الەۋەتىنىڭ جوعارى دەڭگەيلى ەلدەر قاتارىنا جاتقىزۋى — سونىڭ ايقىن دالەلى. قازاقستاننىڭ الداعى ءمۇم­كىن­دىكتەرى, العا قويىپ وتىرعان اسۋ­لا­رى بۇدان دا زور. ونى ەلباسى ءوز جولداۋىندا جان-جاقتى ايتىپ بەردى. 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋ  ستراتەگياسىن بەلگىلەگەندە دۇرىس شەشىمدەر قابىلداۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەنىن ەرەكشە اتاپ كورسەتتى. جولداۋدا جاڭالىقتار كوپ-اق. سولاردىڭ ىشىندە  وڭىرلىك دامۋ رە­فورمالارىن ۇسىنۋ ارقىلى ءارتا­راپ­تاندىرۋعا قول جەتكىزۋ مىندەتى كۇن تارتىبىنە ەرەكشە قويىلىپ وتىرعانىن اتاپ وتكەن ءجون. سوعان وراي, ماسەلەن, سولتۇستىكتە اگرار­لىق يندۋسترياعا باسىمدىق بەرۋ, اوك-ءنى دامىتۋ ايرىقشا ماڭىزدى. اكك-ءنى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ور­گان­دار قاراماعىنا بەرۋ ءىس جۇزىندە بيزنەستى وركەندەتۋگە ىقپال ەتەرى داۋسىز. بۇگىندە ەكونوميكانى ءارتاراپ­تان­دىرماي بولمايدى. بۇل – ءومىر تالابى. ونسىز ءىس العا باسپايدى. الەمنىڭ باسەكەگە قابىلەتتى ەلۋ ەلىنىڭ قاتارىنا ەنۋدىڭ تۋرا جولى – وسى. پرەزيدەنت ەل دامۋىنىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى يندۋستريالىق دامۋدا جاتقانىن ايتا كەلىپ, ونىڭ نەگىزگى ءۇش باعىتىن ايقىنداپ بەردى. نەگىزگى سالماق ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ ارتۋىنا تۇسەتىنىن قاداپ ايتتى. شىنىندا دا سولاي. پرەزيدەنتتىڭ بۇل تاپسىرمالارى پەتروپاۆلداعى  اۋىر ونەركاسىپ سالاسىن وركەن­دە­تۋدى قامتاماسىز ەتۋگە كەڭ ءمۇم­كىن­دىكتەر بەرەرى ءسوزسىز. بىلتىر بۇل با­عىتتاعى كاسىپورىندار 13,2 ميل­ليارد تەڭگەنىڭ ونىمدەرىن شىعاردى. بۇل 2008 جىلمەن سالىستىرعاندا 1,3 ەسە كوپ. “زيكستو” اق  وتكەن جىلى 230 ۆاگون قۇراستىرسا, بيىل­عى مەجەسى – 400. “مۇنايماش” زاۋىتىندا  ءوندىرىس كولەمى 1,3 ەسە ءوسىپ, 1,5 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى. مىنە, ءىستىڭ كوزىن تاپقاندار وسى زامانعى تەحنولوگيالاردى وندىرىسكە ەنگىزە وتىرىپ, ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرا ءبىلدى. جاسىراتىنى جوق, بۇل كورسەتكىش بويىنشا ەلىمىز ءالى دە ارتتا قالىپ كەلەدى. قازاقستاندا ءبىر قىزمەتكەر جىلىنا 17 مىڭ دوللاردىڭ ءونىمىن وندىرسە, دامىعان ەلدەردە  5 ەسەدەن اسىپ تۇسەدى ەكەن. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ تاپسىرما­سى­مەن ۇكىمەتتىڭ جەدەل يندۋستريا­لىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ مەم­لە­كەتتىك باعدارلاماسىن جاساۋى  الدا اتقارىلاتىن ءىس-قيمىل جوس­پارىمىزدىڭ قانشالىقتى ماڭىز­دى ەكەنىن اڭعارتسا كەرەك. جولداۋدا قامتىلعان ماسەلەلەر جەتىپ ارتىلادى. ارقايسىسى جەكە اڭگىمە تاقىرىبى دەسە دە بولادى. مەن كەيبىرىنە عانا توقتالىپ ءوتتىم. ەڭ باستىسى, كەمەل بولاشاعى­مىزدىڭ جارقىن بەتتەرىن ايقىنداپ بەرگەن جولداۋ سولتۇستىكقازاق­ستان­دىقتاردىڭ دا ەرەن ەڭبەك قۇلشىنىسىن تۋدىرىپ وتىر. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى. حالىققا تۇسىندىرۋگە سالماقتى كوزقاراس مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىن حالىققا ءتۇسىندىرۋ جونىندەگى اقپاراتتىق-ناسيحاتتىق جۇمىستاردى ۇيىمداستىرۋ بويىنشا “نۇر وتان” حدپ وسى شارالاردى تالقىلاۋ ءۇشىن “ەلباسى جولداۋى: جاڭا تاپسىرمالار مەن باسىمدىقتار” تاقىرىبىندا سەمينار-جينالىس وتكىزدى. 1 اقپان كۇنى استانا قالاسىندا پارتيانىڭ ايماقتىق فيليالدارى توراعالارىنىڭ يدەولوگيا ماسەلە­لە­رى جونىندەگى ورىنباسارلارىنىڭ قاتىسۋىمەن “ەلباسى جولداۋى: جاڭا تاپسىرمالار مەن باسىم­دىق­تار” تاقىرىبىندا رەسپۋبليكالىق يدەولوگيالىق سەمينار-جينالىس  ءوتتى. وسى ءىس-شارا ايماقتاردا اسا سا­پا­لى جانە تەرەڭدەتىلگەن تۇسىندىرمە جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن ەلبا­سى جولداۋى شىققاننان كەيىن ءبىر­دەن وتكىزىلدى. وندا قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.نا­زار­باەۆتىڭ 29 قاڭتارداعى “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا ءمۇم­كىندىكتەرى” تاقىرىبىنداعى قازاق­ستان حالقىنا جولداۋىن ءتۇسىندىرۋ جانە جۇزەگە اسىرۋ جونىندە پار­تيا­نىڭ اقپاراتتىق-ناسيحاتتىق ارە­كە­تىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى تالقىلاندى. تۇسىندىرمە جۇمىسىنىڭ ۇيىمداس­تى­رىلۋىنداعى نەگىزگى ادىستەمەلىك قادامدار جونىندە ءسوز قوزعالىپ, باستاۋىش پارتيا ۇيىمدارىمەن جۇ­مىس ىستەۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارى قۇرىلاتىن بولدى. سەمينار-جينالىس پارتيا حات­شىسى  ە.قاريننىڭ توراعالىق ەتۋى­مەن ءوتتى. ول ءوز سوزىندە “جاڭا ون­جىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا ءمۇم­كىن­دىكتەرى” اتتى ەلباسىنىڭ جول­داۋىنا ستراتەگيالىق سيپات بەرە­تىندىگىن اتاپ ءوتتى. ول بۇرىنعىداي دامۋ, يگىلىك, ءال-اۋقات قۇندىلىقتار بازاسىنا سۇيەنەدى. سونىمەن بىرگە, پارتيا حاتشىسى حالىق اراسىندا جولداۋدى ءتۇسىندىرۋ قادامىن ءوز­گەرتۋ كەرەكتىگى جونىندە ۇسىنىس ايتتى. ونىڭ پىكىرىنشە, ماقساتتى توپتاردىڭ اراسىندا قاراپايىم تۇسىندىرۋدەن “كەتىپ”, تەرەڭ تالقىلاۋلارعا دەن قويۋ قاجەت”. “ەگەمەن-اقپارات”. وزگەرىستى كەزەڭنىڭ باستاۋلارى ەرجان كەزباەۆ, “ماتاي” شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى. ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ەرتەڭىنە دەگەن سەنىمدىلىك سەزىمىن بويىمىزعا ۇيالاتىپ كەلە جاتقان ەلباسى­مىز­دىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىن جىل سايىن اسىعا كۇتەتىنىمىز راس. سەبەبى, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ جىل سايىنعى جولداۋلارىندا تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ بولا­شاق­تاعى ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك دامۋىنىڭ, ساياسي تۇراقتىلىعىنىڭ تۇعىرىن بەكىتۋگە باعىتتالعان ءىس-جوسپارى ايقىندالادى. ال بۇل – ءار قازاقستاندىق ءۇشىن وتە ماڭىز­دى. جولداۋلاردا ايقىندالعان با­عىتتار مەن اتقارىلماق جۇمىس­تار­دىڭ مەرزىمىندە جۇزەگە اسىپ, حالقىمىزدىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى جاقسارا تۇسكەنىن دالەلدەپ جاتۋ ارتىق. جولداۋدا قامتىلعان ءىس-شا­رالاردىڭ سالماقتىلىعىن وسىدان اڭعارۋعا بولادى. ەلباسىنىڭ قازاقستان حالقىنا ارناعان بيىلعى جولداۋىن تەلە­دي­داردان كورىپ, ەل پرەزيدەنتىنىڭ ءسوزى مەن ءىسى ساباقتاس ورىلەتىنىنە ءتانتى بول­دىم. وندا الداعى ونجىل­دىق­تا ەلى­مىزدىڭ قانداي بيىكتەردى قالاي باعىندىراتىنى جان-جاقتى بايان­دالدى. قوعامدىق ءومىردىڭ ءار سالاسى بويىنشا باسىم باعىتتاردى جۇزەگە اسىرۋ جولدارىن ايقىنداعان بۇل قۇجات ەلىمىزدىڭ داعدارىستى ەڭسەرىپ, ەركىن دامۋعا قادام باسقانىن ءدا­لەل­دەي ءتۇستى. وتكەن جىلى جۇزەگە اسىرىلعان “جول كارتاسى” باع­دار­لاماسىنىڭ قايتارىمدى بولعانىن ەستىدىك, ەل ەرتەڭىنە نەگىزدەلگەن جاڭا باعدارلامالاردىڭ دا وڭ ءوز­گەرىستەرگە جەتكىزەتىنىنە   سەنىم­دى­مىز. اسىرەسە, اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ باعى­تىندا العا قويىلىپ وتىرعان ءمىن­دەتتەر اۋقىمدى. دەسەك تە, قازىرگىدەي ۇكىمەتتىڭ قولداۋ جاع­دايىندا جاسالىپ جاتقان شارۋالار ونى ءجۇ­زەگە اسىرۋدىڭ نەگىزى قا­لان­عانىن اڭعارتادى. قازىردىڭ وزىندە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن الەمدىك ستاندارتقا ساي وڭدەيتىن كاسىپ­ورىن­دار قاتارى جىل سايىن كوبەيىپ كە­لەدى. سونداي-اق, ءوزىمىزدى ءوزىمىز ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ءساتتى قادامدارى جاسالۋدا. ءىرى قالالار ماڭىندا ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن جاساۋ سونىڭ ءبىر ۇلگىسى عانا. مەن باس­قاراتىن شارۋا قوجا­لى­عىندا اسىل تۇقىمدى قىردىڭ قى­زىل سيىرى, قوي, جىلقى  ءوسى­رى­لەدى, ەگىن سالامىز. شارۋامىز جا­مان ەمەس. سوڭعى جىلدارى ۇكىمەت  سالانى دامىتۋعا قار­جىلاي جەڭىل­دىكتەر جاساپ وتىر. مۇنداي قول­داۋ­دىڭ الدا جالعا­ساتىنىن ەستىپ, قا­نات­تانىپ قالدىق. ەلباسىمىز ۇستانعان سارا سايا­ساتتىڭ ارقاسىندا اۋىلدىق جەردىڭ اجارى كىرىپ, شارۋا ادامىنىڭ تۇر­مىسى تۇزەلە باستاعانى دا شىندىق. ەلباسى ايتقانداي, قاي سالادا دا اركىم ەلدىكتى ءتۇسىنىپ ءومىر سۇرسە, ەر­تەڭىمىز بۇدان دا جارقىن بولا­تى­نى­نا سەنىم مول. جولداۋداعى جوبا-جوسپارلار, وي-تۇيىندەر تۇسىنگەن ادامعا وسىنى اڭعارتادى. اقتوبە وبلىسى. باستى بايلىق دەنساۋلىق دەسەك... دامەتكەن يبراەۆا, جوعارى ساناتتى دارىگەر, “قۇرمەت” وردەنىنىڭ يەگەرى. ەلىمىز ەگەمەندىككە قول سوزعان بەتتەن باستاپ, تاۋەلسىز جاس مەملەكەتىمىزدە الەۋمەتتىك ماسەلە­لەرگە, سونىڭ ىشىندە حالقىمىز ايتقانداي, باستى بايلىق – دەنساۋلىق دەگەن قاعيداعا وراي مەدي­تسي­نانى دامىتۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ كەلەدى. سونىڭ ايعاعىنداي, سەمەيدە ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ- الاڭ شاعىنىڭ وزىندە كونسۋلتاتسيالىق دياگنوس­تيكالىق ورتالىق اشىلدى. ىلە وسى ورتالىققا جاپونيا سياقتى دامىعان ەلدەردەن مەديتسينانىڭ وزىق قۇرال-جابدىقتارى كەلە باستادى. سونىڭ ناتيجەسىندە قازىردە ورتالىق  وسى وڭىردەگى بىردەن-ءبىر ىرگەلى ەمدەۋ مەكەمەسى بولىپ تابىلادى. ال مۇنداي ورتالىقتىڭ سەمەي اتوم پوليگونى­نان زارداپ شەككەن ايماققا قانشالىقتى قاجەت ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. مەنىڭ دە اتالعان ورتا­لىقتا جۇمىس ىستەي باستاعانىما جيىرما جىلعا جۋىقتاپ قالدى. مۇنىڭ الدىندا ەلدە قىزمەت ەتىپ كەلدىك. جالپى, مەديتسينا سالاسىندا ەڭبەك ەتە باستاعانىما جارتى عاسىرعا جۋىقتاپ قالدى. وتكەن جىلعى تاۋەلسىزدىك مەرەكەسىندە تاۋەلسىز مەم­لەكەتتىڭ “قۇرمەت” وردەنىمەن ماراپاتتالدىم. مۇنى مەن ماقتان ءۇشىن ەمەس, ەگەمەن ەلدە مەدي­تسينا سالاسى قىزمەتكەرلەرىنە جاسالىپ جاتقان قامقورلىق, قۇرمەتتىڭ ءبىر مىسالى رەتىندە تىلگە تيەك ەتىپ وتىرمىن. ودان ءارى جالعاستىرىپ ايتسام, جالاقىمىز جىل سايىن وسە ءتۇسىپ كەلەدى. ال مۇنى ءوز باسىم جالپى قازاقستاندىقتارعا جاسالىپ وتىرعان قامقورلىق دەپ تۇسىنەمىن. ءويت­كەنى, ءبىز الاڭسىز ەڭبەك ەتسەك, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى دا ىلگەرىلەي تۇسەدى. ەلباسى سونىڭ ءبىر ايعاعىنداي, قازاقستاندىقتارعا ارناعان بيىلعى جولداۋىندا ەلىمىزدە مەديتسينا سالاسىن بارىنشا دامىتا وتىرىپ, ەل حالقىنىڭ ورتا جاسىن تاياۋ جىلداردا 72-گە دەيىن جەتكىزۋ مىندەتىن العا قويدى. “بىزدە جەر دە, جەر بايلىعى دا جەتكىلىكتى. تەك حالىق سانى از. الەمدەگى ىرگەلى ەلگە اينالۋ ءۇشىن كوبەيۋىمىز كەرەك”, دەدى مەملەكەت باسشىسى. سونىڭ ءبارى ءۇشىنشى بايلىققا, ياعني حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنا بايلانىستى ەكەندىگى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ادام جانىنىڭ اراشاشىسى دەپ اتالاتىن ءبىز, دارىگەرلەر قاۋىمى سول ءۇشىن كۇرەسەتىن بولامىز. سەمەي.