شىركىن, اۋىل قارتتارىنىڭ ءار ءسوزى ساناعا مىقشەگەدەي قاعىلادى ەمەس پە؟ ارقالاي الىس ساپارعا نەمەسە الدەبىر وقۋعا اتتانار الدىنداعى بالاسىنا دەگەن قيماستىق سەزىمىن تەمىردەي قاتتى تالابىمەن قيىپ جىبەرۋدەن تايىنبايتىن ارداقتىلاردى كوردىك. سوزدەرىن قۇلاعىمىز شالىپ قالاتىن: «جاقسى ءبىلىم ال, ماسىل بولما, بالام!» كەيبىرى وسىنداي سالماقتى سوزىنەن سوڭ بالاسىن بەتىنەن سۇيۋدەن دە ىركىلىپ, سالعان سالماعىن بوساڭسىتىپ, سەلكەۋلەپ الام با دەگەندەي, تارتىنىپ تا قالاتىن. قايران, الدىمەن اردى, ابىرويدى ويلاعان ابزالدارىم-اي! پەرزەنتىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن, ءىڭكارلىگىن, قوشتاسار ساتتەگى ءتاتتى مۇڭىن تەجەۋدەن اسقان قيامەت-قايىم بولا قويار ما ەكەن؟! بىراق ءبىزدىڭ شالداردىڭ قولىنان كەلەدى ەكەن! ماسىل بولماساڭ عانا كەيىن ماڭدايىڭنان سيپايمىن دەگەندەي يشاراتپەن كوزىنىڭ جاسىن سەزدىرمەي سىلىپ, تەرىس اينالىپ كەتەدى... ۇلىنىڭ الدىندا ۇلانعايىر ۇزاق جول, ۇمتىلىستى دا, ۇتىلىستى دا ءومىر سىناعى جاتىر ەدى...الماعايىپ كەزەڭ عوي.
قاۋقارسىزدىق اپشىنى قۋىرىپ الا جونەلگەندە, كەڭ ءدۇنيەنىڭ تارىلىپ كەتۋى اياق استىنان ەكەن. تاعدىردىڭ سالعانى دەپ, ءسال قيىندىققا مويىپ, موينىن تومەن سالىپ, ساعى سىنىپ سالبىراپ, دارمەنسىز كۇي كەشۋگە كوندىگىپ العاندارى قانشا ما؟ كەرىسىنشە, نە ءبىر توسىن كەدەرگىلەردى كەردەڭدەي اتتاپ, ەسەسىن جىبەرمەيتىن, ەڭسەسىن ءاماندا بيىك ۇستايتىن, «ەڭبەك – ءبارىن دە جەڭبەك» دەپ, ءوزىنىڭ تالپىنىسىنا تاعاتتانا بويۇسىنا بىلەتىن تالعامپاز, تەگەۋرىندى جانداردىڭ الدىنان اق جول جاتادى ەكەن تارامدانىپ. مۇنداي جانداردىڭ ابىرويى اسقاق, بەدەلى زور, كوڭىلى كوتەرىڭكى. كەۋدەمسوق ەمەس, كىشىپەيىل. وي-قادامىن تەك ەڭبەكپەن باعالايدى. تۇسىندە دە ەڭبەكپەن بوي تۇزەيدى. ىزگى ءجۇرەكپەن پەشەنەسىنە بۇيىرعان جۇمىسىن دوڭگەلەنتكەن جاننىڭ باسقادان جوعارى تۇراتىنىنا يمانداي سەنگەن. باقىتقا جەتكىزەتىن ەركىن ارەكەت – تاماشا ارەكەت ەكەندىگىن ءىس جۇزىندە سەزىنگەن. تىرشىلىكتىڭ ىشكى-سىرتقى جاعدايلارىن جاقسارتۋعا تالپىنۋ ادام بالاسىنا ءتان نارسە دەسەك, سونىڭ بايىبىنا سالماقپەن بارا العاندا عانا ءومىر ۇدەسىنەن شىعاتىنىن تەرەڭ پايىمداۋى دا – ونى تابىس باسپالداقتارىمەن نىق ادىمداتادى ەكەن. ونى ايتاسىز, ەڭبەكپەن تابىلعان ءبىر ءتۇيىر تاماقتىڭ ءتاتتى ءارى ءسىڭىمدى بولاتىنى تاعى بار عوي. جۇمىستى وپىرىپ ىستەپ كەلىپ, تابەتى اشىلعان شالى قازاننان سورپا قۇيعىشتاپ وتىرعان كەمپىرىنە: «تاماقتى ءجۇنىس ىشپەيدى, جۇمىس ىشەدى», دەپ اقتالعان ەكەن وتاعاسى. ەڭبەك بۇيىرتقان ءدام!
ءجا, اڭگىمە باسى جاقسى باستالعانىمەن, العان تاقىرىبىمىزدى تۇزدىقتاۋعا امالسىز بەيىلدىمىز. اباي اتامىز ءبىلىپ, جەرىنە جەتكىزىپ ايتقان عوي: «ەڭبەك – قۋانىش, جالقاۋلىق – ايىرىلماس ازاپ». نەمەسە: «ەڭبەكسىز مال دامەتكەن – قايىرشىلىق»,– دەگەن. قانداي اۋىر مازمۇن! ايىرىلماس ازاپ جانە قايىرشىلىق! وسىلاردىڭ جيىركەنىشتى يىرىمىندە ماسىلدىق دەگەن ماسقارا ءسوز باسىن قىلتيتادى. ماسىلدىق! تەرەڭىنەن تۇڭىلسەك – جاتىپ ىشەر, ارام تاماق! ىندەتە تۇسسەك – ەركەتوتاي, شولجىڭ, دانەڭەگە يكەمى جوق, تىرشىلىككە بەيىمسىز, اقساۋساق! ماسىلدىق – قوعامعا زيان!
ماسىلدىقتىڭ ماسقارا نىشاندارى ءبىزدىڭ قوعامدا دا كەزدەسىپ قالادى. اسىرەسە تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى تامىرلانىپ, «وركەن» جايىپ, بەرتىنگە ىلەسىپ جەتىپتى. جەكەشەلەندىرۋدىڭ اپاق-ساپاعىندا اۋىل مەن قالانى قوسارلاي قامتىعان جاپپاي جۇمىسسىزدىق بەلەڭ العان تۇستا تەپسە تەمىر ۇزەتىن جاستار قول قۋسىرىپ وتىرىپ قالدى. اكە-شەشەسىنىڭ ماردىمسىز زەينەتاقىسىن تالاسىپ-تىرمىسىپ تالعاجۋ ەتكەندەردىڭ قاتارى ءبىرازعا دەيىن سەيىلمەي قويدى. وكىنىشتىسى, سول ۇلكەن «ارميا» بۇگىنگە شەكتى بىردە جۇمىسقا جەگىلىپ, بىردە ەڭبەك قارەكەتىنسىز قالىپ, جاسىراتىنى جوق, ماسىلدىقتىڭ بۇلتىن قويۋلاتىپ ءجۇرگەنى قاتتى الاڭداتادى. اۋىلدا تۇرىپ, ءوز اۋىلىن تۇندە توراۋىلدايتىن باسبۇزارلار بار. ەڭبەكسىز قارىن تويعىزعىسى كەلەدى. ءار نارسەنىڭ سۇراۋى بارىن ەسكەرسەك, كەشەگى ۇرلىق-قارلىقپەن تويىنىپ تايراڭداعان ماسىلدار بۇگىندەرى تەمىر توردىڭ ارعى جاعىنا توعىتىلىپتى... «سازايىن تارتپايتىن ماسىل جوق»,– دەۋشى ەدى ەل قادىرمەندىسى. سونىڭ كەبى كەلىپ ءجۇر. قولمەن ىستەگەندى مويىنمەن كوتەرۋدىڭ مىسالى دا.
تۇپكى اۋىلداعى ءبىر كەلەڭسىزدىكتى ايتايىق. اڭگىمەنى باستاماي جاتىپ-اق توبە شاش تىك تۇرادى. قۇيقا شىمىرلايدى. اسىراۋشى اكە-شەشە باقيلىق بولىسىمەن جۇمىسسىز, تىكەسىن ايتساق ناق ماسىلدىڭ ءوزى د. وتباسىمەن كۇنكورىسسىز قالىپ, ازىن-اۋلاق مالدى ساتىپ, ودان قالدى مۇراعا تيگەن ءۇيدى قورا-قوپسىسىمەن ارزانعا بۇلداپ جىبەرىپ, ءتۇسكەن قارجىنى بىرەر ايدا ۇپتەپ قويىپ, اق تاقىرعا وتىرىپ قالدى. قولعا كۇرەك ۇستاپ, كۇندەلىكتى ناپاقاسىن تاپپاعاسىن ءىس وڭا ما؟ تىرشىلىك كوزى تۇگەسىلىپ بىتكەسىن, ماسىلداردان قىلمىس تۋىنداپ, ءبىرىن-ءبىرى پىشاقتاپ, ءتورت جاسار ءسابي جەتىم قالدى. ماسىلدار وسىلايشا ماسقارا بوپ ويراندالدى.
اۋىلدان قالاعا كەلىپ, مال تابۋعا بەيىمدەلگەندەردىڭ كەيبىرىنىڭ دە جولى بولا قويعان جوق. قۇرىلىسقا كىرەدى. ۋاقىتشا عانا. الىستا وتباسى اۋزىن اشىپ وتىر. تاپقانىن قولىنا ۋاقىتىلى بەرمەي, زارىقتىرادى. ءتىپتى سوتتاسسا دا جالاقىسى ۋىسىنا تۇسپەيدى. جىگىت جەمىرىلەدى. جىگەرى قۇم بولادى. ادىلدىككە جەتەم دەپ, جۇمىسىنان اجىراپ قالعانى تاعى بار. بارلىق زاۋال وسىلايشا تيتىقتاتادى. اراقپەن اۋىزدانادى... ماسىلدىق ماڭدايىنان ءالى توقپاقتاپ جاتىر ەكەن...
... تەك قانا كۇنى-ءتۇنى كىتاپ وقىپ, كوز مايىن تاۋىسىپ, اقىرىندا «اقىلگويگە» اينالىپ, ءبىر تال ءشوپتىڭ باسىن سىندىرماي, ماسىلدىققا قالاي بوي ۇمسىنىپ كەتكەنىن اڭداماي قالعان ادامدى دا كورگەنبىز.
... تەحنيكالىق گازەت-جورنالداردى باسىنا جاستاپ وقىپ, «جاڭالىق اشقىش» اتانىپ, «وسى اۋىلىمىزدىڭ استىندا اتامزاماننان جارىلماي جاتقان بومبا بار» دەپ, رەسپۋبليكالىق گازەتتىڭ مەنشىكتى ءتىلشىسىن شاقىرىپ الىپ, الگى «زەرتتەۋىنىڭ» ماڭىزىنا يلاندىرماق بولعان جىگىتىمىز دە ناق ماسىلدىڭ ءوزى بولىپ شىققان.
... ارقىراعان ازامات ايەل العىش بوپ قالىپتاسىپتى. اندا بارسا ءبىر ايەلى, مىندا بارسا ەكىنشىسى, ءۇشىنشىسى, ءتورتىنشىسى... بوپ بوتالاپ كەتە بەرەدى. ءبايبىشەسىنىڭ لاۋازىمى جوعارى بولسا كەرەك, سونى وڭدى-سولدى شاشىپ ءجۇرىپ, ءالالاۋدى سالعان عوي ارمانسىز. ماسىلدىق ەمەي نەمەنە؟
ارينە, مەملەكەتىمىزدە جۇمىسسىزدىققا قارسى كۇرەس ءبىرشاما ەكپىنمەن جۇرگىزىلىپ تە جاتىر. ءناتيجەسى دە بايقالادى. قانشاما ءوندىرىس ورىندارى اشىلىپ, ادامداردى باقۋاتتى تۇرمىسقا بەيىمدەۋدە. باقىتىن ەڭبەكتەن تاپقانداردىڭ ەرتەڭى نۇرلى عوي. حالقىمىزدىڭ دەنى وسىلايشا ەڭبەك ءلاززاتىنا بولەنىپ جاتقانى, ارينە, مارقايتا تۇسەدى. بىراق... نەگە وسى ماسىلدىق كورىنىستەرى جۇرەك اۋىرتا بەرەدى؟! قىتاي ويشىلى كۇڭفۋدزىنىڭ: «ەلىڭ اسىپ-تاسىپ وتىرعاندا, كەدەي ءارى كەمشىن بولعانىڭ ۇيات. ەلىڭ ارىپ-ارشىپ وتىرعاندا, باي ءارى باعلان بولعانىڭ ۇيات»,– دەگەن ءسوزى بار. وسى ەكى ۇعىم دا جادتا ءجۇرەتىن جاعداياتتار بولسا ەكەن دەپ, تىلەيسىڭ. بىراق ءبارىن پەندەشىلىككە سالىپ جىبەرەتىنىمىز, جامان-اق!
كىم ماسىل بولعىسى كەلەدى دەيسىز؟ وعان نەندەي سەبەپ يتەرمەلەيدى؟ وسى جاعىن زەرتتەۋ, زەردەلەۋ جاعىن ءبىر ىزگە سالعان ابزال سياقتى. سەبەپسىز سالدار بولمايدى عوي. ءبارىن دامۋ, وركەنيەتتەنۋ, ورگە باسۋ, زايىرلانۋ قوعامىنىڭ ءتاي-ءتاي قادامىنان مايدان ءجىپ سۋىرعانداي ىزدەپ, تابۋعا ىقىلاستانۋ قاجەت شىعار. «اگاركي, قوعامنىڭ ءاربىر مۇشەسىنىڭ ەڭبەككە دەگەن جۇرەك ءلۇپىلىن ءدوپ باسىپ ايقىندايتىن ءبىر اپپارات بولسا, شىركىن, ءتونىپ كەلە جاتقان ماسىلدىق بۇلتىن ءاپ-ساتتە ىدىراتىپ جىبەرەرلىك امال-ايلا ويلاپ تابۋعا بولار ەدى-اۋ», دەپ ارماندعان ەكەن, اۋىل قارياسى. ارماندادىڭ ەكەن دەپ, عايباتتاۋ رەتسىز بولار. ءبارى ارمانداۋدان شوقتانا تۇسەدى ەمەس پە؟
... ماسىلدىقپەن بىتىسپەس مايدان اشقان ابزال بولار! باياعى اۋىل قارياسىنىڭ: «جاقسى ءبىلىم ال, ماسىل بولما, بالام!» دەگەن اتالىق ءسوزىن بۇگىندە كىم ءومىر مانىنە جاراتىپ ءجۇر ەكەن؟ سوعان ۇڭىلەيىكشى, ءبىر ءسات... اسىلى, ءبىلىمدى, زەيىندى, ەڭبەككە ءۇيىر ادامنان جات ارەكەت ۇركىپ تۇراتىن شىعار-اۋ! بۇل دا بىرجاقتى باعالاۋ ما؟ ويلانايىقشى!
قايسار ءالىم.