مادەنيەت مينيسترلىگى ورىسشا-قازاقشا ءتىلاشار كەشەنىن جارىققا شىعاردى
ەلباسى ءوزىنىڭ بيىلعى جولداۋىندا ەلىمىزدە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىس اياسى جايىنا ايرىقشا كوڭىل ءبولىپ, ونى 2017 جىلى رەسپۋبليكا تۇرعىندارىنىڭ 80 %-ى مەڭگەرەتىنىنە, ال 2020 جىلدارى بۇل كورسەتكىشتىڭ 95 %-دى قۇرايتىنىنا زور سەنىم بىلدىرگەن ەدى. وسى بولجامنىڭ ءوزى قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋ ەندىگى جەردە قازاقستاندا تۇراتىن ءاربىر ازاماتتىڭ پاراساتتى پارىزى بولىپ تابىلاتىنىن ايعاقتاپ, بۇل ماسەلە جونىندە جاقىن كەلەشەكتە اتقارىلۋعا ءتيىستى پارمەندى جۇمىستاردىڭ ناقتىلى جوباسىن بايقاتىپ بەردى.
قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءمارتەبەگە يە بولىپ, بارلىق مەكەمەلەردە ەرەسەكتەر اراسىندا مىندەتتى تۇردە وقىتىلا باستاعالى ونى ءۇيرەنۋگە ارنالعان كوپتەگەن ەڭبەكتەر جارىققا شىعا باستادى. الايدا, «مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنەيىك دەسەك, ءتيىستى كىتاپتار مەن ءادىستەمەلىك وقۋلىقتار جوق, ءتىلاشارلار مەن تىلدەسكىشتەر جەتىسپەيدى» دەگەن مازمۇندا شاعىم بىلدىرۋشىلەر توبى ءالى دە كەزدەسىپ قالىپ جاتادى. جۋىردا وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىندا مادەنيەت مينيسترلىگى ءتىل كوميتەتىنىڭ ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى تىلدەردى دامىتۋدىڭ رەسپۋبليكالىق ۇيلەستىرۋ-ءادىستەمەلىك ورتالىعى «ورىسشا-قازاقشا ءتىلاشارلار» توپتاماسىن شىعاردى. ءبىراز جۇكتىڭ سالماعىن كوتەرە الاتىن ءارى «تىلدەردى قولدانۋ مەن دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى» شەڭبەرىندە كورسەتىلگەن تالاپتاردى ءجۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا جاسالعان كەشەندى ءتىلاشارلار 10 ءتۇرلى كاسىبي سالا ماماندارىنا ارنالعان. ەكى تىلدە جازىلعان ءتىلاشارلار «مادەنيەت», «دەنساۋلىق», «ءبىلىم», «ساۋدا», «سپورت», «ساياحات», «كاسىپ», «شاڭىراق», «قىزمەت», «داستارقان» دەپ اتالاتىن 10 كىتاپشادان تۇرادى. ءاربىر كىتاپشانىڭ ءىشىندە تىڭداۋعا ارنالعان, كوركەم بەزەندىرىلگەن ءارى قالتاعا سالىپ جۇرۋگە وتە ىڭعايلى اۋديو-ديسكىسى بار.
اتى ايتىپ تۇرعانداي, الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق سالالارعا ارنالعان ءتىلاشارلار ءتىل ۇيرەنۋشىنىڭ كاسىبىنە, قىزمەتىنە باعىتتالىپ, كۇندەلىكتى اۋىزەكى سويلەۋ تىلىندە ءجيى قولداناتىن سوزدەر مەن ءسوز تىركەستەرىن, سويلەۋ ۇلگىلەرىن قامتىعان. ءتىلدى ۇيرەنۋدىڭ باستاپقى ساتىسىندا ءجون سۇراسۋعا, سۇراق-جاۋاپ الماسۋعا قاتىستى تۇراقتى رەپليكاتورلاردىڭ, قالىپتاسقان ورامداردى ءبىلۋدىڭ, ولاردى پايدالانۋعا ۇمتىلۋدىڭ اسا ماڭىزدى ەكەنى ايان. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, اتالمىش كىتاپشالار ءتىل ءۇيرەنگىسى كەلەتىندەر ءۇشىن تاپتىرماس كومەكشى قۇرال بولاتىنى انىق. توپتامانىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى, ورىس ءتىلىن بىلۋگە قىزىعۋشىلىق تانىتقاندار مەن قازاق ءتىلىن بىلگىسى كەلەتىندەرگە بىردەي جاردەم جاساي الاتىندىعى.
جالپى, ەستە ساقتاۋعا جەڭىل, ءارى قازاق تىلىندە ءجيى كورىنىس تاباتىن سوزدەر مەن ءسوز تىركەستەرى ءتىلدى مەڭگەرۋگە دەگەن قىزىعۋشىلىقتى ارتتىرا تۇسەدى. مىنە, وسىنى دۇرىس تۇسىنە بىلگەن قۇراستىرۋشىلار كاسىپكە, دەنساۋلىق پەن ساياحاتقا, ءبىلىم مەن مادەنيەتكە, تۇرمىستىق قىزمەت سالاسى مەن سپورتقا قاتىستى ءسوز تىركەستەرىن, سونداي-اق داستارقان باسىندا قولدانىلاتىن ەتنوگرافيالىق مازمۇنداعى تىلدىك بىرلىكتەردى وتە ىڭعايلى ەتىپ توپتاستىرعان. ونى قۇراستىرۋعا ا.تورەنيازوۆا, ا.تۇرلىبەكوۆا, ۇ.قايۋپوۆا سياقتى ەلىمىزگە تانىمال ءادىسكەرلەر تارتىلعان.
ءاربىر بولىمدە بەرىلگەن تاقىرىپتار ءتۇرلى جاعدايلارعا بايلانىستى جۇيەلى تۇردە قامتىلىپ, ديالوگ رەتىندە ءوربىپ وتىرادى. مىسالى, «ساياحات» سالاسى بويىنشا ازىرلەنگەن ءتىلاشارعا تەمىر جول ۆوكزالىندا, اۋەجايدا, تاكسيدە ادامدارمەن تىلدەسۋگە قاجەتتى سۇراق-جاۋاپتار جيناقتالعان. «شاڭىراق» سەرياسىندا ادامنىڭ ءوزى تۋرالى, جاسى, كەلبەتى, مىنەزى, ۇلتى, وتباسى جايلى ديالوگتار ۇتىمدى بەرىلگەن. «دەنساۋلىق» ءتىلاشارىندا سالالىق سوزدەر مەن ءسوز تىركەستەرى جەڭىل ءارى ەستە ساقتاۋعا ىڭعايلى تۇردە ورنالاسقان. ءارى ول انىقتامالىق رەتىندە دە قولايلى.
ۆەنەرا تۇگەلباي. استانا.
* * *
كەشە استاناداعى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا ورىسشا-قازاقشا كوپ سالالىق ءتىلاشارلاردىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى وتكىزىلدى. ونى مادەنيەت مينيسترلىگى ءتىل كوميتەتىنىڭ توراعاسى شەرۋباي قۇرمانباي ۇلى اشتى.
شەرۋباي قۇرمانباي ۇلى ءوز سوزىندە كوپ سالالىق ءتىلاشارلار تۇساۋكەسەرى ەل ەگەمەندىگىنىڭ 20 جىلدىعى مەن رۋحانيات ايىنا, تىلدەر فەستيۆالىنە ورايلاس وتكىزىلىپ وتىرعاندىعىن جەتكىزدى. – ءتىلاشار كەشەنى 10 ءتۇرلى سالاعا ارنالعان. ولارعا ازاماتتاردىڭ ەڭ كوپ ءجۇگىنەتىن سوزدەرى توپتاستىرىلعان. ءتىلاشار ەڭ الدىمەن ىقشام, قالتاعا سالىپ جۇرۋگە ىڭعايلى. ساپالى اۋديو نۇسقاسى دا قاتار بەرىلىپ وتىر, – دەدى ول. – ياعني, وقىپ قانا قويماي, دىبىستالۋىن تىڭداپ, قايتالاي الادى. ءتىلاشارلار كەشەنى ءدال وسىنداي اۋقىمدى تارالىممەن بۇرىن-سوڭدى جارىق كورگەن ەمەس. قازاق تىلىندە قالاي قارىم-قاتىناس جاسايمىز دەگەن ءتۇرلى سالانىڭ ماماندارىنىڭ سۇرانىسىن ەسكەرىپ, 1 ملن. تارالىممەن شىعارعانىمىزدى دا ايتا كەتسەك, بۇل ەڭبەكتەر بارلىق وبلىستىق, استانا جانە الماتى ءتىل باسقارمالارىنا جەتكىزىلدى. مەملەكەتتىك ءتىلدى ءۇيرەنگىسى كەلەتىن, ءتىلاشاردى قاجەتسىنەتىن ازاماتتار اتالمىش ءتىل باسقارمالارىنا تاپسىرىس بەرىپ, تەگىن الۋىنا تولىق ءمۇمكىندىگى بار. ءتىلاشار كەشەنىن جاساقتاۋعا, ونىڭ بارلىق جۇمىستارىنا, جەتكىزىلۋى مەن تاراتىلۋىنا مەملەكەت تاراپىنان 190 ملن. تەڭگە قارجى ءبولىندى. ءبىر ءتىلاشار قۇنى 150-190 تەڭگەنىڭ توڭىرەگىندە بولىپ وتىر. بۇل اسا قىمبات ەمەس, ءارى ساپالى دۇنيە. اۆتورلارىنا كەلەتىن بولساق, پەداگوگيكا سالاسىندا ءونىمدى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ماماندار ا.تورەنيازوۆا, ۇ.قايۋپوۆا جانە ا.تۇرلىبەكوۆا. ارينە, سوڭعى كەزدە اۋدارما سالاسىنا ايتىلاتىن سىن كوپ. بىراق بۇل ءدۇنيەلەر ءالى دە شيكى دەپ نارازىلىق تۋىندامايتىنى انىق. ءويتكەنى, ونى قۇراستىرۋ بارىسىندا ءتۇرلى ۇيرەتۋ ادىستەرى زەرتتەلدى. كۇمان, تالاس تۋدىرمايتىن سوزدەر مەن ءسوز تىركەستەرى قامتىلعان, دەدى ش.قۇرمانباي ۇلى.
ال قاتىسۋشىلار تاراپىنان بۇل كىتاپشالاردى جاستار ءۇشىن عالامتور جۇيەسىنە ەنگىزۋ تۋرالى ۇسىنىس ءبىلدىرىلدى.