بيىلعى جىلى دا جالعاساتىن بولادى
تاۋەلسىز قازاقستاندا الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ اسەرىنە قاراماستان, مەملەكەت تاراپىنان ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ, قارقىندى دامىپ وتىرعان سالانىڭ ءبىرى – زەينەتاقى جۇيەسى. ەلىمىز ەگەمەندىك العاننان باستاپ حالىقتىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايىن جاقسارتۋ ماقساتىندا بۇل جۇيەدە جاڭعىرتۋ كەزەڭ-كەزەڭ بويىنشا جۇزەگە اسىپ كەلەدى. مەملەكەتتىڭ بۇل باعىتتاعى قامقورلىعىن جۇرت كورىپ-ءبىلىپ, سەزىنىپ وتىر.
ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» جولداۋىندا زەينەتاقى رەفورماسىن جۇزەگە اسىرۋعا بايلانىستى ۇكىمەتكە ناقتى تاپسىرمالار بەرگەنى بەلگىلى. سوعان سايكەس, 2014 جىلى ماۋسىم ايىندا «زەينەتاقى جۇيەسىن ودان ءارى جاڭعىرتۋدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسى» بەكىتىلىپ, قازىرگى ۋاقىتتا وسى ماڭىزدى قۇجاتقا بايلانىستى اۋقىمدى جۇمىستار جۇزەگە اسا باستادى. بۇل جۇمىس جاڭا جىلدا دا جالعاساتىنى ءسوزسىز.
2017 جىلى زەينەتاقى جۇيەسىندە قانداي وزگەرىستەر بولادى؟ تولەمدەر مولشەرى ارتا ما؟ زەينەتاقىنى ەسەپتەۋدە وزگەرىستەر بار ما؟ كوپتىڭ كوكەيىندە وسىنداي ساۋالداردىڭ ۇيالاپ جاتقانى ايدان انىق.
زەينەتاقى جۇيەسىن جاڭعىرتۋ دەگەنىمىز, قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىر جاسىن ۇزارتۋ دەگەن ءسوز. تۇجىرىمداماداعى باستى ماقساتتىڭ ءبىرى – وسى ماسەلە. بۇگىنگى تاڭدا ەل حالقىنىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ جاسى – 67. الداعى ۋاقىتتا ودان ءارى ۇلعايتۋعا قازىر قارقىندى قام-قارەكەت بار. وعان دا قول جەتكىزەتىن كۇن الىس ەمەس.
زەينەت جاسىنا جاقىنداعان ادام «ەرتەڭگى كۇنىم قالاي بولادى ەكەن؟», «زەينەتاقىمدى تۇراقتى جانە ۇزدىكسىز الۋىما مەملەكەت كەپىلدىك بەرە الا ما؟» دەگەن ويدىڭ جەتەگىندە بولاتىنى ءسوزسىز. تۇجىرىمدامادا بۇل دا جان-جاقتى قاراستىرىلعان. وندا زەينەتكەرلىك جاسقا جەتكەن قازاقستاندىقتاردى لايىقتى زەينەتاقىمەن جانە زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى قارجىلىق تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ كوزدەلگەن. سوندىقتان جاڭا جىلدا دا, ودان كەيىن دە زەينەت جاسىنا جەتەتىن ادامداردىڭ الاڭداۋىنا ەشقانداي نەگىز جوق, مەملەكەت تاراپىنان زاڭ جۇزىندەگى بارلىق يگىلىك جاسالاتىن بولادى.
تولەماقىلار تەك زەينەت جاسىنا جەتكەن ادامدارعا عانا تولەنبەيدى, ونىڭ ءتۇرى كوپ. ونىڭ ىشىندە مۇگەدەكتىگى مەن اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋىنا بايلانىستى دا تولەنەتىن تولەماقىلار بار. مۇنىڭ ءبارى زاڭ جۇزىندە قاتاڭ ەسكەرىلگەن.
ەڭبەك زەينەتاقىسىنان بولەك الەۋمەتتىك زەينەتاقى دا زاڭدىق نورمالار بويىنشا بەكىتىلگەن. الەۋمەتتىك زەينەتاقىنىڭ ەڭ باستى ەرەكشەلىگى نەدە؟ مۇنداي زەينەتاقى زەينەت جاسىنا جەتكەن, بىراق قاجەتتى ەڭبەك ءوتىلى جوق ادامدارعا تولەنەدى. ولارعا تاعايىندالاتىن زەينەتاقىنىڭ مولشەرىن جالاقىدان ەسەپتەۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان زەينەتاقىنىڭ ەڭ تومەنگى دەڭگەيىندە بەلگىلەنەدى. قالاي بولعاندا دا, قازاقستاندا كەز كەلگەن ادام قانداي جاعداي بولسا دا مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك قامقورلىعىنان تىس قالمايدى دەگەن ءسوز.
تاۋەلسىز ەلىمىزدە الەۋمەتتىك سالاداعى جاڭعىرتۋ جۇمىستارى كوپ دەڭگەيلى زەينەتاقى جۇيەسىن ساقتاي وتىرىپ جالعاسا بەرەدى. بۇل ءۇش كەزەڭنەن تۇرادى. ونىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى اياقتالدى. قازىر ەكىنشى كەزەڭنىڭ جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇزەگە اسۋدا. ال, ءۇشىنشى كەزەڭ 2018 جىلدىڭ 1 قازانىنان باستالماق.
جاڭعىرتىلعان زەينەتاقى جۇيەسىندەگى ەڭ باستى جانە نەگىزگى وزگەرىس نە؟ ول – بازالىق زەينەتاقى. تۇسىنىكتى تىلمەن ايتقاندا, مەملەكەتتىك بازالىق زەينەتاقى تومەنگى ەڭبەك ءوتىلى مەن تابىسىنىڭ مولشەرىنە قاراماستان زەينەت جاسىنا جەتكەن بارلىق ازاماتتارعا تاعايىندالادى. بۇل كەدەيلىكتى قىسقارتۋعا جانە قازاقستاندىقتاردىڭ زەينەتاقى جۇيەسىنە قاتىسۋىن ىنتالاندىرۋعا باعىتتالعان قادام. 2017 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ بازالىق زەينەتاقى ازاماتتار تەك جالپىعا بىردەي بەلگىلەنگەن زەينەتكەرلىك جاسقا جەتكەن كەزدە جانە زەينەتاقى جۇيەسىنە قاتىسۋ وتىلىنە بايلانىستى تاعايىندالادى. ولاردىڭ جۇيەگە قاتىسۋ ءوتىلى كەمىندە 10 جىل بولسا, ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ 50 پايىزىنا تەڭ بولاتىن الەۋمەتتىك زەينەتاقى بەرىلەتىن بولادى. ەگەر جۇيەگە قاتىسۋ ءوتىلى 20 جىلدى قۇراسا, وندا بازالىق زەينەتاقىنىڭ مولشەرى ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ 70 پايىزىن قۇرايتىن بولادى. ال قاتىسۋ ءوتىلى 35 جىلدى قۇراسا, ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنە تەڭ ەسەپتەلەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ادامنىڭ ەڭبەك ءوتىلى نەعۇرلىم كوپ بولعان سايىن بازالىق زەينەتاقى دا سولعۇرلىم كوپ بولادى.
تاۋىق جىلىندا زەينەتكەرلىككە شىعاتىن قازاقستاندىقتاردى وسىنداي جاقسى وزگەرىستەر كۇتىپ تۇر. ولار ءۇشىن تاعى ءبىر جاعىمدى جاڭالىق – بيىل قازاقستاندا زەينەتاقى كولەمى وسەدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ مينيسترلىگى تاراتقان مالىمەتكە قاراعاندا, 2017 جىلعى 1 قاڭتاردا بازالىق زەينەتاقىنىڭ كولەمى 9 پايىزعا ۇلعايىپ, 12 802 تەڭگە كولەمىندە بولادى. ال شىلدە ايىندا تاعى 11 پايىز قوسىلماق. زەينەتاقىنىڭ ورتاشا دەڭگەيى شامامەن 60 167 تەڭگەنى قۇرايدى. سونىمەن بىرگە, الەۋمەتتىك جاردەماقىلاردىڭ بارلىق ءتۇرى بويىنشا دا 7 پايىزعا ءوسىم بولادى. ال كەلەسى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ قازاقستاندىقتاردىڭ ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيى قايتا قارالادى دەگەن جوسپار بار.
الەۋمەتتىك سالاداعى كەزەڭ-كەزەڭ بويىنشا جۇزەگە اساتىن وسىنداي وزگەرىستەردى وڭتايلى ورىنداۋ ءۇشىن قوسىمشا قاراجات قاجەت بولاتىنى انىق. قارجى قاراستىرىلعاننان كەيىن بازالىق زەينەتاقىلار مەن اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋىنا بايلانىستى تولەمدەر جانە باسقا دا الەۋمەتتىك جاردەماقىلار وسەتىنى ءسوزسىز. ونىڭ دا ناقتى مولشەرى بەلگىلى بولىپ وتىر: 2018 جىلى 63 ملرد تەڭگە, 2019 جىلى 88 ملرد تەڭگە ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك سالاسىنداعى جاڭعىرتۋعا بولىنەتىن بولادى.
تاعى ءبىر جاڭالىق, كەلەسى جىلدان باستاپ, بازالىق زەينەتاقى بەلگىلەۋ ءتارتىبى وزگەرتىلمەك. مۇنىڭ سەبەبى, زەينەتاقى جۇيەسىندە جاڭا جيناقتاۋشى قۇرام قوسىلاتىن بولادى. ول – جۇمىس بەرۋشىلەرگە تىكەلەي بايلانىستى. ولار ۇجىمىنداعى ەڭبەك ەتەتىن ادامدار ءۇشىن جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنا بەس پايىز جارنا اۋدارۋى ءتيىس. بۇل تالاپ 2018 جىلدان باستاپ جۇزەگە اساتىن بولادى. جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ مىندەتتى تۇردە تولەيتىن بەس پايىزدىق جارناسىنىڭ ارتىقشىلىعى بار. ونىڭ ءمانىسى مىنادا, ەگەر ولار ۇزدىكسىز 60 اي تولەم جاسايتىن بولسا, ارنايى شوتقا جيناقتالعان قارجى تۇگەسىلگەن كۇننىڭ وزىندە زەينەتكەرلەردىڭ الاڭداماۋىنا بولادى. ويتكەنى, شوتتاعى قاراجات تاۋسىلعانىمەن, ولاردىڭ ءومىر بويى زەينەتاقى تولەمىن الۋىنا كەپىلدىك بار.
وسى تۇستا تاعى ءبىر كەپىلدىك تۋرالى ايتۋعا تۋرا كەلەدى. بۇل دا قازاقستانداعى جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ بىردەن-ءبىر ەرەكشەلىگى. كەرەك دەسەڭىز, دامىعان ەلدەردىڭ وزىندە مەملەكەتتىڭ زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ ساقتالۋىنا كەپىلدىك بەرەتىن تىكەلەي جاۋاپكەرشىلىگى جوق. ال, قازاقستاندا وسىنداي كەپىلدىك بار. قازىرگى الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىستى جانە قۇنسىزدانۋ جاعدايىن بارىنشا ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستاندا زەينەتاقى جيناقتارىن ساقتاۋ جاۋاپكەرشىلىگىن مەملەكەت ءوز موينىنا الىپ وتىر.
مىنە, ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك سالاسىندا, ونىڭ ىشىندە زەينەتاقى جۇيەسىندە وسىنداي وڭ وزگەرىستەر مەن سەرپىلىستەر بار. مۇنىڭ ءبارى قازاقستاندىقتاردىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايىن, ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن جاقسارتۋ ماقساتىنداعى يگىلىكتى ءىس.
عالىم ومارحان,
«ەگەمەن قازاقستان»