ەرسىلى-قارسىلى اعىلعان كولىكتەر, كوزبەن كورگەندە بەتىڭدى تىرجيتقىزار الەمىش جاپسىرمالار, اشىق-شاشىق كيىنگەن ادامدار مەن ولاردىڭ اۋىزدارىنان ەستيتىن ورىسشا, قازاقشاسى ارالاسىپ كەتكەن قويىرتپاق سوزدەر, ءبارى-ءبارى ەڭسەڭدى ەزە تۇسكەندە, جانىڭا ءدارۋ تاپپاي, اعىمعا امالسىزدىق تانىتۋدان اسا الماي ءجۇرىپ, ماڭدايىڭا جازىلعان ورتادان ءوزىڭنىڭ جانىڭا جاقىن دۇنيەلەردى ىزدەۋگە بۇيرەگىڭ بۇرىپ تۇراتىنى بار. بىراق, كوڭىلىڭنىڭ كوكسەگەنى كوز الدىڭا كولبەڭدەپ كورىنە قويماي, جۇرەگىڭ اۋىرادى. وزگەنىڭ جەزىن التىنعا بالاۋعا كەلگەندە الدىمىزعا جان سالمايتىنىمىزدىڭ سەبەبىنەن قازاقى ناقىشتار كومەسكىلەنە تۇسكەن مىنا كەزەڭگە قاراتا ايتار ءۋاجىڭ دە قۇمىعا ەستىلەدى.
ماسەلەن, ماعان ورامال تارتپايتىن ايەلدەر ءبىرتۇرلى اسەر ەتەدى. اسىرەسە, ورتا جاستان اسىپ, نەمەرە ءسۇيىپ وتىرعان كەيبىر اپالارىمىز بەن سامايىن اق قىراۋ شالعان اجەلەرىمىزدى جالاڭباس كۇيدە كورگەندە ىڭعايسىزدانىپ قالاسىڭ.
كەزىندە كۇنكورىس قامىمەن اۋىلدىق جەرلەردەن قالالارعا اتتانعان ايەلدەر قاۋىمىنىڭ اراسىندا دا بارعان ورتاسىنىڭ ىقپالىمەن ورامالىن شەشىپ, شاش بۇيرالاپ, الگىلەردىڭ لەگىنە ىلەسىپ كەتە بارعاندار كوپ. سولاردىڭ اراسىنداعى كەيبىر كەلىندەرىمىز بەن جەڭگەلەرىمىز وزدەرىنىڭ قايىناتالارى, قايىناعالارى, قايىن ەنە, قايىنبيكەلەرى ۇيلەرىنە كەلىپ قالسا, جالاڭباس جۇرگەنىنەن ۇيالعانسىپ, ىزەت ساقتاعانسىپ, ساندىق تۇبىندەگى بۇكتەۋلى جاتقان ورامالىن ىزدەپ, شالا ءب ۇلىنىپ قالاتىندارىنا ءجيى كۋا بولامىز. مۇنىڭ وزىنە, ايتەۋىر, كوڭىلىندە اق جاۋلىققا دەگەن قۇرمەتى مەن دۇرىس كوزقاراسىنىڭ تابى بار ەكەن-اۋ دەپ, ءىشىڭ جىلىپ, ىشتەي تاۋبە دەيسىڭ.
سونداي-اق, قازاقتا: «ايەل ورامال تاقپاسا ارىن ۇمىتادى, كۇيەۋىنىڭ بارىن ۇمىتادى, شاشى تاماققا تۇسەدى, ۇيىنە كەلگەن قوناقتىڭ نازارى تۇسەدى», – دەگەن ءسوز بار. مىنە, وسىلايشا تالاي اقىننىڭ جىرىنا, قازاقتىڭ ناقىل سوزدەرىنە ارقاۋ بولعان ورامالدىڭ قادىرى بۇگىندە اجەپتاۋىر تومەندەڭكىرەپ كەتكەنىنە ىشتەي قىنجىلاسىڭ.
وسىدان ءبىرشاما ۋاقىت بۇرىن تانىسىمنان مىناداي كۇلكىلى وقيعا ەستىدىم.
ءبىر سۇربويداق قالىڭدىق ىزدەپ, قاتالاپ جۇرەدى. اكە-شەشەسى قۇلاعىنا تىنىم بەرمەي, «ۇيلەن دە ۇيلەننىڭ» استىنا السا, قۋ ءتىلدى قۇرداستارى مەن جەڭگەلەرى ازىلمەن تاقىمداپ بولمايدى. قىز-قىرقىنداردان كوزدەگەن نەمەسە يكەمدەگەن ەشكىمى جوق جىگىتتىڭ كوزىنە ءبىر سۇلۋ ءتۇسىپ, دەگبىرىن قاشىرادى. جاقىن بارىپ تىلدەسۋگە, تانىسۋعا باتىلى جەتپەي, سىرتىنان عانا باقىلاۋدان اسا الماي, دوستارىنا جاي-كۇيىن ايتايىن دەسە, ونسىز دا ولاردىڭ شىمشىمالارىنا مەلدەكتەپ تويىپ جۇرگەندىكتەن ءتىلى باتپاي, قينالعان, «قور» بولعان ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز اقىرى شىدامى تاۋسىلىپ, تانىس-بەيتانىس ارۋدى ءاي-ءشاي جوق الىپ قاشۋ قاجەت دەپ تابادى. سونىمەن, امالسىزدان ەكى-ءۇش جولداسىنا بۇل پىكىرىن ءبىلدىرىپ كەپ جىبەرەدى. ولار دا ماسەلەنىڭ سالدارى قالاي ءوربۋى مۇمكىن ەكەنىن سارالاماي, «ونىمەن تىلدەسىپ كورسەك قايتەدى» دەمەستەن, «بولدى, الامىز دا, قاشامىز» دەپ داۋرىعا كەلىسىپ, نە كەرەك, رەتى كەلگەندە, قاعا بەرىستە ماشينەگە «قالىڭدىقتى» سۇڭگىتىپ جىبەرىپ, تايىپ تۇرادى. تۇككە تۇسىنبەي, ەكى كوزى شاراسىنان شىعارداي بولىپ وتىرعان سۇلۋعا جىگىتتەردىڭ ءبىرى بىلاي شىعا ماسەلەنىڭ ءمانىسىن تۇسىندىرەدى. سوندا الگى «قالىڭدىق» ەكى بالاسى بار كەلىنشەك ەكەنىن, مىنا جايتتى كۇيەۋى بىلسە ەكى تاراپقا دا وڭايعا تۇسپەيتىنىن, ماسقارا بولماي تۇرعاندا كەرى قايتۋ كەرەكتىگىن ايتىپ شىرىلدايدى. جىگىتتەر جاعى ونىڭ بۇل ءسوزىن قۋلىققا بالاپ, كونە قويمايدى. ابىروي بولعاندا «قالىڭدىقتىڭ» سومكەسىنەن ونىڭ كەلىنشەك ەكەنىن دالەلدەيتىن سۋرەت تابىلىپ, «كۇيەۋ» مەن جولداستارىنىڭ ۇرەيلەرى ۇشا كەشىرىم سۇراپ, وقيعانى ەشكىمگە سەزدىرمەۋگە كەلىسىپ تارقاسادى. بىراق «وتىز تىستەن شىققان ءسوز...» دەگەن بار ەمەس پە؟..
نەگىزىندە, ورامال – انا ەكەنىڭدى, بىرەۋدىڭ قۇداي قوسقان جارى ەكەنىڭدى, اق-ادال نيەتپەن اتتاعان شاڭىراعىڭ بار ەكەنىن بىلدىرەتىن بەلگى. ونىڭ باستى قاسيەتى دە وسىندا جاتسا كەرەك. بۇگىندە كوپشىلىك ورىنداردا, كوشەدە, ۇيدە, ءتۇرلى مەكەمەلەردە باسىنا قازاقى ادەپپەن ورامال تارتىپ جۇرەتىن ايەلدەردى وتە سيرەك كەزدەستىرەسىڭ. بۇل – ورامال تاعۋ مادەنيەتتىلىكتىڭ ءبىر نىشانى ەكەنىن ەسكەرمەۋدىڭ سالدارى.
جالپى, «ءداستۇردىڭ وزىعى بار, توزىعى بار» دەپ توقمەيىلسۋگە, ورامالدان ادا ايەل زاتىن تۇسىنۋگە دە بولار. دەگەنمەن, كەشەگى اتالارىمىز بەن اجەلەرىمىزدىڭ اق جاۋلىقتى قادىرلەي بىلگەندەرىنىڭ سەبەبى مەن استارىنا ءۇڭىلىپ, بابالار ءۇردىسىن جالعاي تۇسسەك, تۋىمىز جىعىلىپ قالماس.
ايەل زاتىنىڭ كىرشىكسىز ارى مەن نيەتىنىڭ بەلگىسى سانالاتىن ورامالدى تارتۋدىڭ فيزيولوگيالىق جاعىنان پايداسى مول ەكەنى ماماندار تاراپىنان اراگىدىك بولسا دا ايتىلىپ ءجۇر. بۇل جونىندە مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور قارلىعاش توعىزباەۆا ءوزىنىڭ ءبىر سوزىندە: «ەر ادامدار كوبىنە كوكتەن, ايەلدەر جەردەن قۋات الادى. سوندىقتان دا بولار, ايەلدىڭ شاشى, ماگنيت ءتارىزدى, اۋاداعى كىر, لاس قۋاتتى جيناعىش كەلەدى. بۇل دا ونىڭ, اسىرەسە, باس اۋرۋىنا ۇشىراۋىنا اسەر ەتەدى. مەنىڭ ءوز تاجىريبەمدە كەزدەسكەندەي, ورامال تارتقاننان كەيىن «باسىنىڭ ساقيناسى», وزگە دە دەرتى جازىلىپ كەتەتىندەر از ەمەس. بۇعان قوسا, اشىق-شاشىق جۇرگەن ايەل كوكتەن وزىنە قاجەت ەمەس ارتىق قۋات الادى, ناتيجەسىندە اعزادا گورمون جۇيەسىنىڭ بۇزىلۋى ەتەك الىپ, جىنىس مۇشەلەرىندەگى قاتەرلى ىسىك جانە وزگە دە اۋرۋلارعا جول اشادى» دەپتى.
وسى ارادا ءبىر ەسكەرە كەتەر جايت, ورامال تارتۋ تەك قازاق ايەلدەرىنە عانا ءتان ءۇردىس ەمەس. ءتۇركىتىلدەس حالىقتاردى, يسلام ءدىنىن تۇتىناتىن ۇلتتاردى بىلاي قويعاندا, ءدىنى, قانى, ءومىر ءسۇرۋ داعدىسى, مادەنيەتى بولەك وزگە جۇرتتار دا ورامالدى قاستەرلەپ, ونى پايدالانا بىلگەن. دەمەك, ورامال تاعۋ مانەرىنە ۇركە, جاتىرقاي قارايتىن قۇبىلىس دەپ شەتتەتۋدىڭ ءجونى جوق. ونىڭ گەوگرافياسى وتە كەڭ.
ماسەلەن, ءدىني نانىمى بويىنشا ەۆرەي قاۋىمىنىڭ ايەلدەرى ورامال تارتۋعا ءتيىستى ەكەن. وسى ورايدا ولاردا «قىزدارعا ورامالسىز ءجۇرۋ جاراسپايدى», «ايەلدەرى ورامال تاقپايتىن ەركەكتەردى قارعىس اتسىن!», «ەركەكتەرگە ۇناۋ ماقساتىندا باسىن اشىق ۇستايتىن ايەلدەر جوقشىلىق اكەلەدى» دەگەندەي ۇعىمدار بار كورىنەدى. بۇدان بولەك, ياھۋدي ءدىنىنىڭ ۇستانىمى بويىنشا ايەلدىڭ جالاڭباس ءجۇرۋى جالاڭاش جۇرۋمەن تەڭ سانالادى ەكەن. بۇل ورامالسىز ايەلدىڭ جانىندا دۇعا وقىپ جانە باسقا دا عيباداتتار جاساۋعا رۇقسات ەتىلمەيتىنىن بىلدىرەدى. سونىمەن قاتار, ياھۋديلەر اراسىندا ورامال تاعۋ ايەلدىڭ ابىرويى مەن بەدەلىن, الەۋمەتتىك جاعدايىن كورسەتەتىن بولعان. ياعني, ورامال تارتۋ تەكتىلىكتىڭ نىشانىن بىلدىرگەن. سول ءۇشىن دە ولاردا جەڭىل ءجۇرىستى ايەلدەرگە ورامال تاعۋعا تىيىم سالىنادى. الايدا, تاعدىردىڭ تالايىمەن ەۋروپاعا تۇراقتاپ قالعان ەۆرەي ايەلدەرى ورتاعا بەيىمدەلۋ ماقساتىندا ورامالدارىن تاستاپ, ونىڭ ورنىنا پاريك تۇتىنىپ كەتكەن. سونىڭ ناتيجەسىندە بۇگىنگى ياھۋدي ايەلدەرىنىڭ كوپشىلىگى ورامالدى تەك سينوگوگاعا بارعاندا عانا تاعاتىن بولىپتى.
سول سياقتى, حريستيان ءدىنى دە ورامال تاعۋ ماسەلەسىنە نەمقۇرايدى قارامايدى. كاتوليك شىركەۋلەرىندەگى موناح ايەلدەردىڭ ىقىلىم زاماننان بەرى ورامال تاعاتىنى بەلگىلى. بۇگىنگى كاتوليك ءدىنىنىڭ نەگىزگى زاڭدارىندا شىركەۋلەردە ايەلدەردى باستارىنا ورامال تاعۋعا مىندەتتەيتىن ارنايى بابتار بار كورىنەدى. اميش پەن مەننونيلەر سەكىلدى كەيبىر حريستيان اعىمدارى ءالى كۇنگە ايەلدەردىڭ ورامال تاعۋىن تالاپ ەتەدى ەكەن.
وسىدان بىرەر جىل بۇرىن ماسكەۋگە جولىم ءتۇسىپ, قايتاردا وتباسىما سىيلىق الماق بولدىم. قىزىل الاڭ ماڭىنداعى كادەسىيلار ساتاتىن دۇكەندەردىڭ بىرىنە كىرىپ, نە الارىمدى ويلاپ تۇرعانىمدا ساتۋشى ايەل قايدان كەلگەنىمدى سۇرادى دا: «مەن سىزگە شىن پەيىلىممەن كەڭەس بەرەيىن. ءتۇرلى جىلتىراقتارعا قىزىعىپ قايتەسىز, ولارداعى بەينەلەنگەن كورىنىستەردىڭ ءبارى قازاقستاندىقتارعا تاڭسىق ەمەس. ودان دا ءسىز ايەلىڭىزگە نەمەسە اناڭىزعا ورامال ساتىپ الىڭىز. قازاقتار دا ءبىز سەكىلدى, ورامالدى قۇرمەتتەيتىنىن بىلەمىن. ءسىزدىڭ وتانداستارىڭىز دا ىلعي ورامال ساتىپ الادى. مىنە, قاراڭىزشى, وتە ساپالى, تازا تابيعي جۇننەن توقىلعان» دەپ, ماعان ورامال ۇسىندى. مەن دە ونىڭ ۇسىنىسىنان باس تارتقان جوقپىن. بۇدان ءبىز ورىس حالقىنىڭ دا ورامالعا دەگەن وڭ كوزقاراسىن اڭعارامىز.
دەمەك, ءبىز جوعارىدا كەلتىرىپ وتكەن مىسالداردىڭ بارلىعى ورامال تاعۋ تەك قازاق ايەلدەرى الىپ كەلگەن ءۇردىس, ادەت ەمەس ەكەنىن بىلدىرەدى.
جالپى, قازاقتا ورامالدىڭ قادىر-قاسيەتىن ۇقتىراتىن ادەت-عۇرىپتار مەن ءجون-جورالعىلار بارشىلىق. سولاردىڭ ءبىر مىسالى رەتىندە اراشا ءۇشىن ورتاعا ورامال تاستاۋ يشاراسىن ايتۋعا بولادى. اراعا ورامال تاستاۋ عۇرپى كوبىنە قىز, جەسىر داۋى ورىن الىپ, ەكى رۋلى ەلدىڭ اراسى ب ۇلىنۋگە شاق قالعان كەزدەردە بولعان. بۇدان بولەك, باسقا دا كەلەڭسىز جاعدايلاردىڭ كەسىرىنەن تۋىنداعان اعايىن اراسىنداعى تارتىس كەزىندە, ءتىپتى, بۇكىل ەل ومىرىنە زاردابىن تيگىزەتىن وقيعالار بارىسىندا بەدەلى جوعارى, سىيلى انالار تاراپتاردى اراشالاپ, بەيبىت كەلىسىمگە, مامىلەگە كەلۋگە شاقىرۋ ماقساتىندا ورامالىن ورتاعا لاقتىرعان. ال انانى سىيلايتىن, ورامال قاسيەتىن باعالايتىن ەر ازاماتتار الگى ورامالدان اتتاپ ءوتۋدى ار ساناپ, ونىڭ كيەسىنەن تايساقتاپ, قارا كۇشكە ەمەس, سوزگە جۇگىنىپ, كەلىسىمگە كەلگەن. ارىعا بارماي-اق, بەرىرەكتەن مىسال كەلتىرەر بولساق, 1991 جىلى ورال قالاسىندا بولعان ورال كازاكتارىنىڭ پاتشا اعزامعا قىزمەت ەتۋىنىڭ 400 جىلدىق مەرەكەسىن تويلاۋ جونىندەگى كەلەڭسىز ارەكەتكە قارسى شارانى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى, اقىن ايسۇلۋ قادىرباەۆا وقيعا كەزىندە قازاقتار مەن جەرگىلىكتى كازاكتاردىڭ اراسىنا ورامال تاستاعان دەسەدى. ءوز كەزەگىندە بۇل ارەكەت ەكى جاقتى ساباسىنا تۇسىرۋگە ەلەۋلى سەپتىگىن تيگىزگەن...
مىنە, ورامالدىڭ قادىر-قاسيەتى جونىندەگى ايتار ءسوزىمىز وسىنداي. مۇنى ءبىزدىڭ بۇگىنگى زامانداستارىمىز ءبىلىپ جۇرسە, ارتىقتىق ەتپەس.
زامانا قۇيىنىنىڭ ەكپىنىمەن قازاق ايەلدەرىنىڭ باسىنان سۋسي سىپىرىلىپ, الدەقايدا ماڭىپ بارا جاتقان اق ورامالعا ىلەسىپ ۇلتىمىزدىڭ ۇياتى دا كوزدەن عايىپ بولىپ جۇرمەسىن.
جولدىباي بازار,
«ەگەمەن قازاقستان»