سەنات توراعاسى قايرات ءمامي مۇنايلى وڭىردە بولدى
– ءبىز ەل ومىرىندەگى ايرىقشا ايتۋلى كەزەڭ – قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىن اتاپ وتەتىن جىلى كەزدەسىپ وتىرمىز, – دەپ باستادى ءسوزىن سەنات توراعاسى وبلىس اكتيۆىمەن كەزدەسۋدە. – تاريحي تۇرعىدان الىپ قاراعاندا, قىسقا مەرزىم ىشىندە قازاقستان عاسىرعا پارا-پار جولدان ءوتىپ, قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان, الەمدىك قوعامداستىقتا لايىقتى ورنىن العان ەلگە اينالدى. وتانىمىز بۇگىندە دامىعان نارىقتىق ەكونوميكاسى, ورنىقتى ساياسي جۇيەسى بار, ءوز ازاماتتارىنىڭ الەۋمەتتىك قورعالۋىن جاقسى جولعا قويا العان وسى زامانعى مەملەكەت رەتىندە قالىپتاستى. «قازاقستاندىق دامۋ جولى» دەپ اتالعان تابىستى ساياسي-ەكونوميكالىق وزگەرىستەردىڭ بۇل وڭ سيپاتى, ەڭ اۋەلى تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ساليقالى, سارابدال ساياساتىنىڭ, ەرەكشە ساياسي دارىنى مەن كورەگەندىگىنىڭ, ستراتەگيالىق تۇرعىدان بايىپتى شەشىمدەر قابىلداۋىنىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولعانى بارشاعا ءمالىم.
ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ قالىپتاسۋىنا, ەكونوميكاسىنىڭ وركەندەۋىنە ءار ءوڭىردىڭ وزىندىك ۇلەسى بار. قازاق مۇنايىنىڭ قاينار باستاۋى الىنعان اتىراۋ بۇگىندە قازاقستاننىڭ بەلدى يندۋستريالىق ايماعىنا اينالدى. وڭىردە قۋاتتى ءوندىرىس قالىپتاستى, وسى زامانعى تەحنولوگيالىق يننوۆاتسيالىق ورتالىقتار شوعىرلانىپ, شەتەلدىك ينۆەستورلار – الەمگە ايگىلى مۇناي وندىرەتىن جانە قىزمەت كورسەتەتىن كومپانيالار جۇمىس ىستەپ كەلەدى. لوگيستيكالىق, گەوفيزيكالىق كاسىپورىندار دامي باستادى, مۇناي جانە گاز سالاسىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ بازاسى قۇرىلدى. بۇل وڭىردە وتكەن جىلى نەگىزگى كاپيتالعا قوسىلعان ينۆەستيتسيانىڭ جالپى كولەمى 1,1 تريلليون تەڭگەدەن اسىپ ءتۇستى, ونىڭ 72 پايىزىن شەتەل ينۆەستيتسياسى قۇراپ وتىر.
اتىراۋ – ەل بيۋدجەتىنە قوماقتى قارجى تۇسىرەتىن ءىرى ونەركاسىپتى ايماق. ماسەلەن, بىلتىر رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە 208 ميلليارد تەڭگە اۋدارىلسا, بيىلعى 6 ايدا 251,7 ميلليارد تەڭگە سالىق جانە بيۋدجەتكە تولەنەتىن باسقا دا تولەمدەر جينالدى. «بۇل تابىستاردا ايماقتىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىنىڭ نەگىزىن قۇراپ وتىرعان مۇناي جانە گاز كەشەندەرىنىڭ ەلەۋلى ۇلەسى بار. كومىرسۋتەك شيكىزاتىنىڭ مول قورىنا يە مەملەكەتتەر وندىعىنا كىرەتىن قازاقستانداعى مۇناي جانە گاز كەنىشتەرىنىڭ 40 پايىزى اتىراۋ وبلىسىنىڭ ۇلەسىنە تيەدى. وتكەن جىلى مۇنايشىلار مەن گاز وندىرۋشىلەر 30 ميلليون توننادان استام مۇناي, 13,6 ميلليارد تەكشە مەتردەن استام گاز, 2,8 تريلليون تەڭگەگە جۋىق ءونىم ءوندىردى. وعان قوسا, العاشقى جارتىجىلدىقتىڭ ناتيجەسىنە قاراعاندا, 2011 جىلى بۇل كورسەتكىشتەر ودان ءارى اسىپ تۇسەدى دەۋگە ابدەن نەگىز بار. ءوندىرىستىڭ وسى قارقىنى ساقتالعاندا, اتىراۋ مۇنايشىلارى اعىمداعى ونجىلدىقتا الەمدەگى مۇناي وندىرەتىن جەتەكشى 10 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا كىرۋ تۋرالى مەملەكەت باسشىسى العا قويعان مىندەتتى ورىنداي الاتىنىنا سەنەمىن», دەدى سەنات توراعاسى قايرات ءمامي.
سەنات توراعاسىنىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاننىڭ قول جەتكىزگەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي قۋاتى, ونىڭ ەلەۋلى گەوساياسي ءرولى ەلدىڭ كوپتەگەن شەتەل مەملەكەتتەرى مويىنداعان وڭىرلىك كوشباسشى بولۋىنا ىقپال ەتتى. تۇتاستاي العاندا, قازاقستاندىقتاردىڭ جاڭا, تاۋەلسىز, كۇشتى جانە گۇلدەنگەن مەملەكەت قۇرۋعا باعىتتالعان 20 جىلدىق جاسامپاز ەڭبەگىنىڭ قورىتىندىسى تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ: «ءبىز دامۋدىڭ جانە تابىسقا جەتۋدىڭ: جاڭعىرۋ ارقىلى تۇراقتىلىقتان – گۇلدەنۋگە اتتى ايرىقشا دۇرىس فورمۋلاسىن تاپتىق» دەگەن ءسوزىنىڭ ءادىل ەكەندىگىن تولىق دالەلدەيدى.
– قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى ماسەلەسىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. بۇل وقيعانىڭ ايرىقشا ماڭىزىن سەزىنە وتىرىپ, پارلامەنت تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما جىلدىعى دەكلاراتسياسىن قابىلداۋعا نيەتتەنىپ وتىر. زامانداستارعا جانە بولاشاق ۇرپاققا ارنالعان وسى سالتاناتتى ساياسي-زاڭدىق قۇجاتتا قازاقستاننىڭ ەگەمەندىككە يە بولعان جىلداردا قول جەتكىزگەن باستى جەتىستىكتەرى اتاپ كورسەتىلەدى. جاڭا دەكلاراتسيا ءاربىر ازاماتقا قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ باسشىلىعىمەن ەلىمىز جۇزەگە اسىرعان ىستەر اۋقىمىن سەزىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما جىلدىعى دەكلاراتسياسى بارشا قازاقستان حالقىنىڭ جاڭا جارقىن جەڭىستەرى مەن جەتىستىكتەرى ءۇشىن بەرىك نەگىز قالايدى, – دەپ سەنىم ءبىلدىردى سەنات توراعاسى ق. ءمامي.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ الداعى ونجىلدىققا جاڭا ۇلكەن مىندەتتەر جۇكتەگەنىنە, سوعان وراي جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىكتىڭ ۇكىمەتپەن بىرلەسىپ, وڭىرلەردى دامىتۋ ءجونىندە باعدارلاما ازىرلەۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋدارىلدى. مۇنداعى نەگىزگى ستراتەگيالىق ماقسات – وبلىستاردىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىن ۇلعايتۋ, الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتى نىعايتۋ, ازاماتتارىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ, جەرگىلىكتى بيلىك ينستيتۋتتارىنىڭ قىزمەتىن جاقسارتۋ. سونىمەن قاتار, ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋ جانە ونىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ۇلعايتۋ ءجونىندەگى مىندەتتەر اياسىندا اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ۇلكەن ءمان بەرىلىپ وتىر. حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ باعالاۋلارى بويىنشا, 2020 جىلعا قاراي ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ قۇنى 2 ەسەگە ۇلعايار بولسا, بۇل قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ الەمدىك ەكونوميكاعا ىقپالداسۋى جاعدايىندا ءبىزدىڭ ەلگە دە اسەر ەتۋى عاجاپ ەمەس. «وسىعان بايلانىستى مەملەكەت اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىنىڭ دەڭگەيىن, ءبىرىنشى كەزەكتە, استىق, جارما, ەت-ءسۇت ونىمدەرىن ءوندىرۋدى ودان ءارى ارتتىرۋ, قۇس شارۋاشىلىعىن دامىتۋ, سونداي-اق, تاماق ونەركاسىبىن جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ساقتاۋ بازالارىن جەدەلدەتىپ دامىتۋ مىندەتىن قويىپ وتىر. مۇنىڭ ءبارى ارالاس سالالارداعى – اۋىل شارۋاشىلىعى ماشيناسىن جاساۋدا, حيميا ونەركاسىبىندە, جەمشوپ وندىرۋدە, تەحنيكا جوندەۋدە ءوندىرىستىڭ وسۋىنە ىقپال ەتەدى. پرەزيدەنتتىڭ بيىلعى جولداۋىندا اتاپ ءوتىلگەندەي: «ۇكىمەت, بارلىق وڭىرلەردىڭ اكىمدەرى اۋىلدى يندۋستريالاندىرۋدىڭ وسى اسا ماڭىزدى ءبولىگىمەن اينالىسۋعا ءتيىس», دەدى قايرات ءمامي.
وڭىرلەر ەكونوميكاسىن وركەندەتۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيالار تارتۋ نەعۇرلىم بەلسەندى ءجۇرگىزىلگەنى دۇرىس دەپ سانايدى توراعا. الايدا, بۇل ورايدا مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق مۇددەلەرى مەن الەۋمەتتىك تۇراقتىلىققا نۇقسان كەلتىرمەۋى قاتاڭ قاداعالانعانى ءجون. جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارى ينۆەستورلاردىڭ ءوز كەلىسىم-شارتتىق مىندەتتەمەلەرىن بۇلجىتپاي ورىنداۋىن باقىلاي وتىرىپ, ەل زاڭدارى مەن حالىقتىڭ مۇددەسى ساقتالۋىن ۇنەمى نازاردا ۇستاۋعا ءتيىس. وكىنىشكە قاراي, سوڭعى كەزدەرى كەيبىر شەتەلدىك ارىپتەستەر تاراپىنان وسىنداي «مىندەتتەرىنە نەمقۇرايلى قاراۋ» بارعان سايىن ءجيى كەزدەسۋدە. قازاقستاندىقتاردىڭ ەڭبەك قۇقىقتارىن, رەسپۋبليكانىڭ كوشى-قون جانە ەكولوگيالىق زاڭناماسىن بۇزۋ فاكتىلەرى بار. بۇل كەلەڭسىز قۇبىلىستارعا بەرىك توسقاۋىل قويۋ قاجەت.
– سىزدەردى تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان جالپىۇلتتىق ءىس-شارالار باعدارلاماسىن ورىنداۋعا ايرىقشا كوڭىل بولۋگە شاقىرامىن, – دەدى سەنات ءتوراعاسى ق.ءمامي. – وسى مىندەتتەردى ورىنداۋ ءۇشىن اكىمدىكتەر ماسليحاتتارمەن قويان-قولتىق جۇمىس ىستەۋگە, جەرگىلىكتى بيزنەس قوعامداستىعىن, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار مەن قوعامدىق ۇيىمداردى وسى جۇمىسقا بارىنشا تارتۋعا ءتيىس. «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ جەرگىلىكتى بولىمشەلەرى پرەزيدەنت بەلگىلەپ بەرگەن جوسپارلاردى ىسكە اسىرۋدىڭ الدىڭعى قاتارىندا بولادى دەپ سەنەمىن. جەرگىلىكتى جەردە ءتيىستى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازانى قالىپتاستىراتىن ءماسليحاتتار وڭىرلىك دامۋ ماسەلەلەرىندە ۇلكەن ءرول اتقارۋى كەرەك. ءماسليحات دەپۋتاتتارى قىزمەتىنىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى پرەزيدەنتتىڭ وڭىرلەردى دامىتۋ جونىندەگى ساياساتىن ءتۇسىندىرۋ مەن ناسيحاتتاۋ بولۋعا ءتيىس. جەرگىلىكتى حالىقپەن سىندارلى ۇنقاتىسۋ ءۇشىن الاڭدار ۇيىمداستىرىپ, ءتيىستى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن ءجۇرگىزۋ قاجەت.
سەنات توراعاسى ق.ءمامي باستاپ, قۇرامىنا سەناتورلار ا.سۋدين, ق.يششانوۆ, س.ەڭسەگەنوۆ ەنگەن توپ مۇنايلى وڭىردەگى «جايىق-اگرو» جىلىجاي كەشەنىنىڭ, «براندو» كاسىپورنىنىڭ ءبىر رەتتىك ششپريتستەر شىعاراتىن زاۋىتىنىڭ, وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايى سەكىلدى الەۋمەتتىك نىساندارىنىڭ جۇمىسىمەن تانىستى. «اتىراۋ وبلىسى حالقىنىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋدا جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ اتقارىپ وتىرعان قىزمەتىنە جانە جاڭا يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋداعى جۇمىستارىنا وڭ باعا بەرەمىن. ويتكەنى, جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك از ۋاقىت ىشىندە ءبىرتالاي قىزمەتتەر جاساعان. وبلىستا جاڭا كاسىپورىندار اشىلىپ, حالىق جاڭا جۇمىس ورىندارىنا قىزمەتكە تۇرعان. سول سەبەپتى اتىراۋدا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردى وڭ باعالاۋعا بولادى», دەدى ق.ءمامي جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىندا.
جولداسبەك شوپەعۇل.
اتىراۋ وبلىسى.