كۇلەسىڭ. كەيدە كۇرسىنەسىڭ...

بولاشاقتىڭ بالاسى بۇگىندە جوڭىشقاڭىزدى دا, جاي پىشەندى دە پرەستەپ, بۋما-بۋمالاپ, تەڭ-تەڭ ەتىپ ءتۇيىپ, ۇلكەن-ۇلكەن كىرپىش سەكىلدەندىرىپ جينايدى. بۇرىنعىداي قوبىراعان بوس شومەلە, جالبىراعان مايا جوقتىڭ قاسى. مىنە, ءمولدىر ماحابباتتى ماشات وزەنى مەن اينالايىن اردا ارىسىڭىز قوسىلىپ قۋاناتىن ماڭايدان ءوتىپ بارا جاتقانى­مىز­دا, پرەستەلگەن, بۋمالانعان, جاپ-جاسىل وڭىنەن وزگەرمەگەن جوڭىشقاڭىز تيەلگەن جۇك ماشينەسىن كوردىك. قىزىعا قارادىق. − قانداي كەلىستى! تەمىر كولىك ۇستىنە قىز جيناعان جۇكتەي ەكەن, − دەدىك. − توقتاي تۇرىڭىزدار. بۇل قىزىققان جۇگىڭىز ارى كەتكەندە ءجۇز ەلۋ بۋما. سوناۋ توبەدەن ءتۇسىپ كەلە جاتقان ماشينەگە قاراڭىزدار, − دەدى ەلىكباي اعامىز. ءبارىمىز ەلەكەڭ يەك قاققان قياعا قادالعانبىز. تاۋ جاقتان تاۋ ءتۇسىپ كەلە جاتقانداي كورىندى. − انە, ول ەندى ءجۇز ەمەس, ءجۇز ەلۋ ەمەس, ەكى ءجۇز جەتپىس بۋما تەڭ, پرەستەلگەن كىرپىش ءشوپ. ءوستىپ ارتىپ بەرگەن كىم دەمەيسىزدەر مە؟ − دەيدى ەلەكەڭ. − كىم دەسە­ڭىزدەرشى. − كىم ول؟ قانداي كىسى؟ − دەيمىز ءبىز تاڭداي قاعىپ. ەلەكەڭ قولىن كۇنگە كولەگەي ەتىپ, سۇلۋشا مۇرتىن سيپاپ, سىپايى ماقتا­نىش­پەن ك ۇلىمسىرەيدى: − ول كىسىڭىز − ون ءبىرىنشى سىنىپتىڭ وزات وقۋشىسى. ءبىزدىڭ جيەن بالامىز. ون جەتىدەگى بوزبالا ماقسۇتجان, − دەيدى ەلىكباي اعامىز راحاتتانا اۋەندەتىپ. − انەۋ­كۇنى ۇلتتىق بىرىڭعاي تەست تاپسىرۋدان مەكتەپ بويىنشا ءبىرىنشى ورىن الدى. ەكى-ءۇش جىلدان بەرى وسى ونەردى شىعارىپ ءجۇر. بۋما ءشوپتى ماشينەگە تيەۋدەن الدىنا جان سالمايدى. قانداي قيالمەن, نەندەي ەسەپپەن قالايتىنىن ءبىر قۇدايىم بىلەر. ەكى ءجۇز جەتپىس بۋمانى قالاپ بەرەدى. سول تەست تاپسىرىپ كەلگەن كۇنى شە, ەكى ءجۇز سەكسەنىن سىيعىزىپ جىبەردى. جانە ەشقاشان قيسايمايدى دا, اۋمايدى دا. قانشا جەرگە اپارساڭ-داعى, امان-ەسەن جەتەدى. بىراق... − بىراعىڭىز قالاي؟ − دەدى ءسىزدىڭ ءتىلشىڭىزدىڭ جانىنداعى سەرىكتەرىنىڭ ءبىرى. − ءار ماشينەگە ءبىر جارىم مىڭ تەڭگە الادى. ارزيدى, الايدا! − السا, ەڭبەگى عوي, ەلەكە. سەن ەكەۋمىز ەلۋ جىل وقىپ-ۇيرەنسەك تە, ولاي تيەي المايمىز, − دەدى قويشىباي دەگەن قۇرداسى. − اي, اينالايىن-اي, بولاشاقتىڭ بالاسى ەكەن عوي! − دەستىك ءبارىمىز. تاپ وسى تۇستا تاۋدان تۇسكەن تاۋىڭىز جانىمىزدان وتە بەرگەن. − ناعاشىلارىنا تارتقان عوي, ءوزى كابينادا جوق, اناۋ تاۋدا ءجۇر, − دەپ قويادى ەلەكەڭ. بولىمسىزداۋ بالالار بالبۇلاقتىڭ باسىنداعى اۋىلدان قان­شا ىزدەسەڭىز دە, قىمىز تابا المايسىز. قايبىر جىلدارى ءار ءۇي سايىن بيە بايلا­ناتىن.  قىمىزدىڭ ءيىسى اڭقيتىن. ءبىر ءبول­مە­نى ادەيى قاراڭعىلاپ, ەدەنىنە سۋ سەۋىپ, سالقىنداتىپ, ەسىك-تەرەزەلەرىنە ۇلدىرەك پەردە تۇتىپ, تاپ-تازا, مۇنتازداي ەتىپ ۇستايتىن. بىرەر كۇبى ءتىزىلىپ تۇراتىن. كىر­گەن-شىققاندار كەزەك-كەزەك پىسەتىن. كۇرپىلدەتىپ. − بىردە-ءبىر ۇيدە قىمىز جوق, ايران دا از, بيە دە بار, سيىر دا كوپ-اق, امال نەشىك, − دەدى جيدەنىڭ كولەڭكەسىندە كارتا ويناپ وتىرعان وتاعاسىلار. − ماشاتتىڭ بويىنداعى اۋىلدا ءبىر اڭگىمە ەستىدىك, ماقسۇتجان دەگەن بالا شىعىپتى, − دەپ بولاشاقتىڭ بالاسى تۋرالى ماعلۇمدادىق. − وي, ءبىزدىڭ بالالار بولىمسىزداۋ بوپ تۇر, − دەدى التىلىق قارعانى  تۇزبەن باس­قان كوسە شالىڭىز يەگىن ىسقىلاپ وتىرىپ. − ەكى ءجۇز جەتپىس بۋما تۇگىلىم ءجۇز جيىر­ما­سىن دا جوندەپ ارتا الماي, سەيدۋالى­نىڭ سايىندا ماشينەدەن جارتىسى سۋسىپ ءتۇسىپ قاپ, ەكى مارتە قاتىناپ, يت ءراسۋا قىپ جەتكىزدى. ءتورت-بەس كۇن جينالماي, جاڭ­بىرعا ۇرىندى. اكەلگەنىن  جۋىپ, ءالى ەسىن جيناي الماي ءجۇر عوي, اتاڭا نالەت. − مەنىڭ جۋارمەگىم شە, ماشينەنى ءوزىم جالداپ جالىنعام. سەكسەن «تۇكتى» زورعا ارتىپتى, جارتى جولدا اۋدارىپ اپ, اقشا سۇراپ كەپ تۇر. اقىعا ارتتىر­ماقشى عوي, باياعى, − دەدى ۇتىلىپ, كارتا تاراتقان تارا­مىس قارا. − وزىمىزدەن دە بار. ۋاقى­تىسىن­دا ويلانبادىق. تىرلىككە يكەمدەمەدىك. قازىر ءبارىن ءبىلىپ-اق تۇرا­سىڭ. جاپىرىپ ىستەپ-اق تاستايتىنداي جۇلقىنا ۇمتىلا­سىڭ. جۇمىسقا. بىراق, قاۋقارىڭ قاشقان. قايرات-قاجىرىڭ قايت­قان. كەتپەندى باس-اياعى بەس-التى مارتە سىلتەپ, سىلق تۇسەسىڭ. باياعى كوكى­رەك تەكىرەكتەنەر, امال قانشا... بالالار­دىڭ سيقى جاڭاعى. جۇرسەڭشى-ءاي, جۇرەتى­نىڭ­دى. كوزىرىڭ كوپ قوي. قۇنسىزدانعان قىرىققابات شايمەردەن كەشەگى كەڭەستىڭ كەزىندە دە بەينەتتەن قاشاتىنداردىڭ سۇرپىنان ەمەس-ءتى. وسى زاماندا جاڭاشا تىرلىككە يكەم­دەلىپ, ءوز اۋىل-ايماعى بويىنشا ال­دىڭ­عى قاتاردان تابىلىپ ءجۇرىپتى. سول شاكەڭنىڭ رەنجيتىن ءبىر عانا نارسەسى بار. جوعارى جاق پەن تومەنگى جاقتىڭ بۋىن-بۋناقتارىندا شىنايى ۇيلەسىم ازىراق. اينالىپ كەلگەندە, قارا شارۋا قاتتى قي­نا­لىستان ارىلماي ءجۇر. شاكەڭنىڭ ءوز اۋىلى − ديقان اۋىل, بەينەتقور جۇرت. ءىشىم-جەم, كيىم-كەشەك, بالا-شاعا وقىتۋ − وسىلاردىڭ ءبارىن تەپ-تەگىس, كوسىلىپ جاتقان بەرەكەلى ەگىستىك جەردەن جانە مالدان ايى­رىپ وتىرىپتى. قالقوز تاراپ, قوعام مۇلكى, مال مەن مۇكامال «بارتەر» دەگەن بالەگە كەتكەندە قاتتى قاپالانىپ, قينال­عان جىلدار ارتتا قالدى عوي. ەندى, مىنە, ۇيلەسىم جەتىسپەيدى دەگەننەن شىعادى, ورتا دەڭگەيدەن كوتەرىلىپ, بايلار قاتارىنا قوسىلايىن دەگەندەردىڭ مىسىن باسار مىسالدار از بولماي تۇر. − بىلتىر قىرىققابات قىرعىن قىم­بات بوپ, اۋىل-ايماق ادامدارى الا­قان­دارىن ىسقىلاعان. سوعان ەلتىگەن ەل ءتۇپ-تۇگەل قىرىققابات وسىرگەن. بيىلعى ەرتە كوك­تەمنەن باستاپ. وبال-اي, وبال-اي! بەس تەڭگەدەن بەرسەڭ دە, قىرىققاباتقا قاراي­تىن ادام جوق قازىر. اۋىل-ايماقتا. الىس­تان كەلەتىندەر مۇقىم-مۇلدە كورىن­بەيدى. نەسيەگە دە الا­تىن­­دار­دى تابۋ قيىن, − دەيدى شاكەڭ كۇرسىنىپ. − جوسپارلى جۇمىستى ءھام ءبىرجولاتا ۇمىتۋعا بول­مايدى ەكەن. كوكتەمگى كوشەتتەر. كۇز كەلەر... قايبىر جىلى ءسىزدىڭ ءتىلشىڭىز مانكەنت ساناتوريىندە دەمالىپ ءجۇرىپ, ءبىر توپ اقساقالدىڭ ورتاسىندا ماناسباي قاريا­دان ءسوز ەستىگەن. وڭاي ءسوز ەمەس-ءتى. − وسى سەن, شىراعىم, تىلبەزەردەن ءجيى كورىنەسىڭ, اجەپتاۋىر اڭگىمەلەر ايتاسىڭ. بايقايمىن, اكىمشىلىكتىڭ اينالاسىندا اي­نالىساتىن قىزمەتىڭ بار سەكىلدى. مەن قاي­ران قالام. ون التى اۋدان-قالا تۇگەلدەي جىل سايىن پالەن ءجۇز مىڭ, پالەنباي ميلليون ءتۇپ اعاش كوشەتىن وتىرعىزدىق دەپ ەسەپ بەرىپ جاتادى. سولاردىڭ ءبارى ءوسىپ-ونگەندە, وسى كۇنى وبلىستارىڭ ورمانعا اينالىپ كەتەتۇعىن ەدى. كوكتەمدە وتىر­عىزاتىن پالەنباي ميلليون كوشەتتەرىڭنىڭ ءبارى دەرلىك قۋراپ كەتەدى. ەككەن كوشەتكە ەمەس, كۇزگە جەتكەن كوشەتكە ەسەپ بەرەتىن ءتارتىپتى نەگە ەنگىزبەيسىڭدەر؟! − دەپ ۇرىستى ماناسباي قارت تاياعىن بەزەپ. − ويباي, اقساقال, مەن اكىمدىك جاعىندا ەمەسپىن, ءتىل جاعىندامىن عوي, − دەپ قاشقاقتاعام سوندا. ماناسباي اقساقال ورنىنان اتىپ تۇردى. − ءاي, ءتىل جاعىندا بولساڭ, ءتىلىڭ بار ەكەن عوي! ايتپايسىڭ با اكىمقارالارعا؟! − دەپ تاياعىمەن ۇرا جازداعان. بيىلعى ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىندە, ءاز-ناۋرىزدا وبلىستىق ءداستۇرلى «ىرىس الدى − ىنتىماق» جيىنى ماقتاارال اۋدانىندا, جەر ءجانناتى جەتىسايدا وتكەن. سوندا ماناسباي قارتتىڭ اڭگىمەسىن اسىرەلەپ, ادەمى­لەپ-اق جەتكىزدىك. جۇرتقا. وبلىس اكىمى, اۋداندار مەن قالالاردىڭ اكىمدەرى, ءماسلي­حات­تاردىڭ حات­شى­لارى, قۇقىق قورعاۋ ور­گان­دارىنىڭ باس­شى­لارى, «نۇر وتاننان» باستاپ, بارلىق پار­تيا­لاردىڭ, باسقا دا الۋان ءتۇرلى قوعامدىق ۇيىمداردىڭ جەتەكشىلەرى, جاستار وكىلدەرى, ارداگەرلەر كەڭەس­تەرىنىڭ توراعالارى, زيالى قاۋىم − بار-بارشاسى قاتىسقان. وكىنىشكە قاراي, بيىل دا مىڭداعان, ميلليونداعان ءتۇپ كوشەت وتىرعىزىلدى دەگەن ەسەپ بەرىلدى. كوكتەمدە. كوپتەگەن اۋداندار مەن قالالاردا سولاردىڭ جارتى­سى­نان استامى, كەي جەرلەردە ءتىپتى تۇگەل­دەي دەرلىك قۋراپ كەتتى. جازدا. ءبىز كوكتەمدە, ءساۋىردىڭ ورتاسىندا قاناي­تاۋ­دىڭ باۋرايىنداعى اباي اۋىلىندا نەگىزى قالانعان شاعىن ساياباققا تىكەلەي كۋا بولىپ ەك. مىنە, تامىزدىڭ باسىندا ادەيىلەپ كەلدىك. كوردىك. «اباي پاركى» دەگەن جازۋى جاق­سى. ال كوشەتتەر تۇگەل دەرلىك قۋراپ  كەتكەن. مۇنداي كورىنىستەر قاي-قاي قالا مەن اۋداننان دا كەزدەسەدى. كوز الدىمىزعا اشۋلانعان ماناسباي شالدىڭ الەمتاپىرىق كەيپى مەن تارعىل تاياعى ەلەستەيدى. «ايتپايسىڭ با, ءتىلىڭ بار عوي!» دەپ ەدىڭىز. ايتتىق تا. مىنەكيىڭىز, جازىپ تا وتىرمىز, ماناسباي كوكە. الاقانات. الاياق. الاپات قۇلبايشوقىنىڭ ەتەگىن جيەكتەپ ۇلكەن كوكبۇلاق وزەنى اعادى. سۋى مۇلدەم ازايىپتى. ەلۋىنشى جىلداردىڭ سوڭىنا تامان قاراتاۋداعى بەكى كولى قۇلاپ, الاپات تاسقىن جاسىل بارقىتتايىن جاعالاۋلاردى جىرا-جىرا جارلاۋىتتارعا, بيىك-بيىك جار­لارعا اينالدىرىپ كەتكەن. سول جارلاردىڭ رەڭىن الۋان ءتۇرلى قۇستار كىرگىزۋشى ەدى. مىنەكيىڭىز, شىلدەنىڭ سوڭىندا قۇس با­زارى قىزىپ جاتاتۇعىن قۇلبايشو­قى­نىڭ باۋ­رايىن ارالاپ ءجۇرمىز. كيەلى سانالار كوكقۇس, قۇرقىلتاي, قارلىعاش, ءناۋرى­زەك, كەپتەر اتاۋ­لىدان تۇك تە جوق. ءبارىنىڭ ۇيا­لارىن دا, ءۇي­لەرىن دە, قۋىستارىن دا الا­قانات, قوڭىر­قوش­قىل قۇس جايلاپ العان. الاقانات, الاياق, ايار قۇس. الاپات قۇبىلىس. بۇرىن بۇل وڭىردە, قالا بەردى قازاق جەرىندە جوق ەدى. الپىسىنشى جىلداردىڭ ايا­عىن­دا پايدا بولدى. قىرىق شاقتى جىل­دىڭ ىشىندە قىر­عىن كوبەيىپ كەتتى. قالا­لار­دا دا, اۋىلداردا دا, باۋلارىڭىز بەن تاۋلارىڭىزدا دا تەك سول قۇس سايران سا­لادى. قاراتورعايدى, قارلى­عاش­تى, كو­گەر­شىندى, ءناۋ­رىزەكتى ءتۇپ-تۇقيانى­مەن قۇرتىپ ءبىتىردى. قايدا قاراساڭىز دا سول الاقانات. سول الاياق. قو­ڭىرقوشقىل, قاس­كۇ­نەم قۇس, بەتپاق بالەكەت. توقسانىنشى جىلداردىڭ سوڭىنا تامان تىنىمباي نۇرماعامبەت ۇلى مەن جۇسىپبەك قورعاسبەك سىندى سۋرەتكەرلەرىمىز وسى قاس­كوي قۇس تۋرالى كەرەمەت ءارى قورقى­نىش­تى كوركەم اڭگىمەلەر جازعان­تۇ­عىن. عالىم­دار مەن ماماندار ارنايى زەرت­تەپ-زەردەلەپ ءجۇر مە, جوق پا, بىزگە بەلگىسىز. بىراق, بار دۇنيەنى جىمىسقى, جىرتقىش جاراتىلىس باسىپ با­رادى. جان-جاقتى, جوعارىلى-ءتو­مەن­دى جاي­لاپ العان. جۇسىپبەك پەن تىنىم­باي جازعا­لى بەرگى كەزەڭدە بۇرىنعىدان دا بەتەر جەتىلىپ, وڭدەنە, وزگەرە تۇسكەن. بۇگىن­دە بۇلار بۇل­بۇلشا سايرايدى, قاراتورعاي مەن قارلىعاش سەكىلدەنىپ قۇيقىلجىتا اندەتەدى, ناۋرىزەككە ۇقساپ «ءسۇت-ءسۇيت, ءسۇت-ءسۇيت» دەپ قويادى. اسىرە­لەپ, نەمەسە ازىلدەپ وتىرعان جوقپىز. شىن­دى­عى وسىلاي. بار-بارشا قاسيەتتى قۇستار­دىڭ ورنىنا جايلا­نىپ, سايلانىپ, ورنالا­سىپ, ورنىعىپ العان. الاقانات. الاياق. الاپات. بۇيتە بەرسە, نە بولار ەكەن... كۇلەسىڭ. كەيدە كۇرسىنەسىڭ... مارحابات بايعۇت. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.